صلح در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث صلح است. صلح از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: صلح در قرآن - صلح در فقه سیاسی - صلح در معارف و سیره نبوی - صلح در معارف و سیره علوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

بنای اولیه در اسلام بر صلح و پرهیز از جنگ و پرهیز از تعصب جاهلی در برخورد با مخالفان است. بر این امر در آیه ذیل تأکید شده است: ﴿قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ﴾.

اصل در انسانیت صلح و همزیستی متقابل است. از تعالیم ادیان بزرگ و از اصول اخلاقی مسلم قرآن دعوت به صلح است. دعوت به سلام نیز در این معنا تفسیر می‌شود (﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ چه در خانواده باشد و چه در جامعه و چه در نظام بین الملل: ﴿وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا﴾. و حتی جنگ و جهاد هم برای تمکین صلح شرافتمندانه است. به این جهت حیات سراسر رنج و مرارت پیامبر با همه توطئه‌های آنان برای دعوت به این تعلیم بوده و اگر دشمنان دین هرگاه با اندک فرصتی به سمت صلح روی می‌آورده‌اند، پیامبر از آن استقبال می‌کرده، به شرط این که قصد فریب نداشتند. این که خدا به پیامبرش می‌گوید: ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾ بر اساس همین اصل بوده است. پیامبر دنبال بهانه جنگ نبود، اتفاقا دنبال خاموش کردن شعله جنگ بود: ﴿وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾ از سوی دیگر در قرآن آیاتی آمده که نافی قتال است و قتال را مقید به صورت خاص مانند ستم‌گری کرده، مثل: ﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ﴾ تعدادی از مفسران به این مطلب اشاره دارند و از قول ابن عباس، مجاهد، عروة بن الزبیر، زید بن أسلم، مقاتل بن حیان و قتاده این آیه را اولین آیه جهاد می‌‌دانند. یا فرموده: ﴿وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾ قهراً معنای صلح روشن‌تر می‌شود.

1. ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾.
2. ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ﴾.

نکات: در آیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. پذیرش صلح و متارکه جنگ، در قلمرو وظائف و اختیارات پیامبر و رهبری دینی: ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾؛
2. ﴿وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾.

آیه صلح

از آنجا که در آیه ﴿وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ﴾ صلح، مشروع و یا لازم دانسته شده به آن "آیه صلح" گفته می‌شود.

طبرسی به نقل از سعید بن جبیر در شأن نزول این آیه می‌نویسد: این آیه درباره طایفه اوس و خزرج نازل شده است که میان آنان جنگی با لیف خرما و نعلین اتفاق افتاده بود. بعضی هم گفته‌اند این آیه در مورد عبدالله بن ابی بن سلول از طایفه خزرج و عبدالله بن رواحه از طایفه اوس نازل گردیده و علتش هم این بوده که حضرت رسول (ص) مقابل عبدالله بن ابی می‌ایستد، الاغ سواری حضرت، پهن می‌اندازد، عبدالله دماغ خودش را می‌گیرد و به حضرت می‌گوید از جلو من دور شو. عبدالله بن رواحه به او می‌گوید: بوی الاغ رسول خدا (ص) از تو و پدرت بهتر است، دودمان عبدالله بن ابی ناراحت شده، عبدالله بن رواحه نیز از قومش کمک خواست و بین آنان با آهن و دست و نعلین زد و خور در گرفت. پس این آیه نازل شد.

"صلح" از ریشه "ص ل ح" در لغت به معنی شایسته ضد فساد، سازش و از بین بردن نفرت بین مردم آمده است. در التحقیق برای آن فقط یک معنی دانسته ذکر کرده که آن، شایسته و ضد فساد است خواه آن در ذات یا رای یا عمل باشد و بیشتر در صلاح عمل استعمال می‌شود. صلح، اسم مصدر و به معنی مصالحه و سازش است و بر خلاف آن مخاصمه است و حقیقت آن عقد و قراردادی است که به سبب آن نزاع بین دو طرف مرتفع می‌شود و به سبب آن با رضایت دو طرف، سازش و توافق بین آنها برقرار می‌گردد .

ریشه صلح و مشتقات آن ۱۸۰ بار در قرآن به کار رفته است و این تعداد، اهمیت صلح را در قرآن نشان می‌دهد. یکی از موارد صلح بین زن و شوهر است که آیه ﴿وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ به آن اختصاص یافته است.

آیات قرآن دلالت دارد بر این که صلح برای قطع تنازع بین مردم تشریع شده است. پس صلح خودش یک قرارداد مقصود به ذات است اگرچه معمولاً مفید امر دیگری، افزون بر سازش هم می‌باشد. صلح با فرض اقرار یا انکار نسبت به حق طرف مقابل صحیح است و نیز صلح بر حق معلوم و مجهول و بر دِین و عین و منفعت صحیح می‌باشد و بر خاموش نمودن نزاع و حفظ خون‌ها و اصلاح بین مؤمنان و اصلاح حال زوجین مشروع است پس موضوع صلح، اعم از موضوع باقی عقود می‌باشد، لذا این سخن بین مردم مشهور شده که صلح سید احکام دین است. صلح یک عقد و قراردادی است که قائم بنفسه است و فرع بر سایر عقود نیست اگر چه مفید فایده دیگر عقود هم باشد. در نتیجه در صلح شرایط معتبر در سایر عقود معتبر است. در صلح سودهای بسیاری وجود دارد؛ زیرا با قطع نزاع نظم و آرامش برپا می‌شود، لذا در کلام خدا صلح به "خیر" توصیف شده است: ﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ﴾.

بر اساس این آیه در مواردی که بین دو گروه از مؤمنان اختلاف و نزاع درگرفت، بر دیگران واجب است که آنان را آشتی داده و بین آن دو صلح و سازش برقرار کنند. قرآن در اینجا به عنوان یک قانون کلی و عمومی برای همیشه و همه جا می‌گوید: ﴿وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا﴾. درست است که ﴿اقْتَتَلُوا﴾ از ماده "قتال" به معنی جنگ است، ولی در اینجا قرائن گواهی می‌دهد که هر گونه نزاع و درگیری را شامل می‌شود، هر چند به مرحله جنگ و نبرد نیز نرسد. بعضی از شأن نزول‌های این آیه نیز معنی فوق را تأیید می‌کند. این یک وظیفه حتمی برای همه مسلمانان است که از نزاع و درگیری و خونریزی میان مسلمین جلوگیری کنند و برای خود در این زمینه مسئولیت قائل باشند، نه این که به صورت تماشاچی و بی‌تفاوت از کنار این صحنه‌ها بگذرند. این نخستین وظیفه مؤمنان در برخورد با این صحنه‌هاست. سپس وظیفه دوم را چنین بیان می‌کند: ﴿فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ﴾.

بدیهی است که اگر خون طائفه باغی و ظالم در این میان ریخته شود بر گردن خود اوست و به اصطلاح خون‌شان هدر است، هر چند مسلمانند، زیرا فرض بر این است که نزاع در میان دو طائفه از مؤمنین روی داده است. سپس به بیان سومین دستور پرداخته می‌گوید: ﴿فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ﴾. علت این که صلح و آشتی دادن بین ستیزه‌کنندگان، واجب کفایی است این است که نزاع بین دو برادر مسلمان واقع شده است نه بین دشمنان. به همین جهت، آشتی دادن بین دو برادر مسلمان واجب است. آیه بعدی به این علت تصریح نموده است: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾.

صلح گاهی بعد از وقوع حادثه و نزاع است و زمانی قبل از آن. البته صلح قبل از نزاع کارآمدتر است. آنچه در این آیه مطرح شد، همانا صلح قبل از نزاع است، زیرا صرف ترس از سرکشی و روی‌گردانی شوهر در آیه ۱۲۸ نساء، مُصحّح برقراری پیمان صلح اعلام شده است. پس معنای آیه چنین می‌شود که باید بکوشید تا حادثه تلخ نزاع رخ ندهد، چون دفع هر ضرری آسان‌تر از رفع آن است؛ مخصوصاً در امور خانوادگی که از حساسیت بیشتری برخوردار است. ترغیب به صلح با تأکیدهای مکرر ادبی نشان از اهتمام اسلام، نسبت به آن است، زیرا در این جمله اولاً کلمه ﴿صُلْحًا﴾ به عنوان مفعول مطلق تأکیدی ذکر شد. ثانیاً با اینکه اکتفا به ضمیر ممکن بود با اسم ظاهر در جمله ﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ﴾ بیان شد. ثالثاً با کلمه ﴿خَيْرٌ﴾ که مصدر یا صفت مشبهه است از آن خبر داده شد.

در کتاب جهاد در مورد احکام فقهی قتال بین مؤمنان، بحثی تحت عنوان قتال اهل بغی مطرح است که منظور از آن ستمگرانی است که بر ضد امام عادل و پیشوای راستین مسلمین قیام می‌کنند و برای آنها احکام فراوانی است که در آن باب آمده است. ولی بحث در آیه فوق، مطلب دیگری است که مربوط به نزاع و کشمکش‌هایی می‌باشد که در میان دو گروه از مؤمنان رخ میدهد و در آن قیام بر ضد امام معصوم و یا قیام بر ضد حکومت صالح اسلامی مطرح نیست؛ هر چند بعضی از فقها یا مفسران خواسته‌اند از این آیه در مسئله سابق نیز استفاده کنند؛ اما فاضل مقداد این استدلال را خطا دانسته است؛ زیرا قیام بر ضد امام معصوم موجب کفر است، در حالی که نزاع میان مؤمنان بر اساس این آیه تنها موجب فسق است نه کفر. به همین جهت، قرآن مجید در آیات فوق هر دو گروه را مؤمن و برادر دینی یکدیگر نامیده است. به این ترتیب احکام اهل بغی را نمی‌توان به این گونه افراد تعمیم داد .

در تفسیر نمونه نیز آمده است: متأسفانه در فقه، بحثی پیرامون احکام این گروه نیافتیم، ولی آنچه از آیه فوق به ضمیمه قرائن دیگر مخصوصاً اشاراتی که در ابواب امر به معروف و نهی از منکر آمده است میتوان استفاده کرد احکام زیر است:

1. اصلاح در میان گروه‌های متخاصم مسلمین یک امر واجب کفایی است؛
2. برای تحقق این امر باید نخست از مراحل پایین‌تر و ساده‌تر شروع کرد و چنانچه مفید واقع نشود مبارزه مسلحانه و جنگ و قتال نیز جائز بلکه لازم است؛
3. خون‌های باغیان و متجاوزان که در این راه ریخته می‌شود و اموالی از آنها که از بین می‌رود هدر است؛ زیرا به حکم شرع و انجام وظیفه واجب واقع شده است و اصل در این‌گونه موارد عدم ضمان است؛
4. در مراحل اصلاح از طریق گفتگو اجازه حاکم شرع لازم نیست، اما در مرحله شدت عمل، مخصوصاً آنجا که منتهی به خونریزی می‌شود بدون اجازه حکومت اسلامی و حاکم شرع جائز نیست، مگر در مواردی که دسترسی به هیچ وجه ممکن نباشد که در اینجا عدول مؤمنین و افراد آگاه تصمیم‌گیری می‌کنند؛
5. در صورتی که طایفه باغی و ظالم، خونی از گروه مصلح بریزد و یا اموالی را از بین ببرد به حکم شرع ضامن است و در صورت وقوع قتل عمد، حکم قصاص جاری است و همچنین در مورد خون‌هایی که از طایفه مظلوم ریخته شده و اموالی که تلف گردیده حکم ضمان و قصاص ثابت است و اینکه از کلمات بعضی استفاده می‌شود که بعد از وقوع صلح، طایفه باغی و ظالم در برابر خون‌ها و اموالی که به هدر رفته مسئولیتی ندارند (با این استدلال که در آیه مورد بحث به آن اشاره نشده) درست نیست؛ زیرا آیه در صدد بیان همه مطالب، در این باره نمی‌باشد، بلکه مرجع در این گونه امور سایر اصول و قواعدی است که در ابواب قصاص و اتلاف آمده است؛
6. چون هدف از این پیکار وادار کردن طایفه ظالم به قبول حق است، بنابراین، در آن مسئله اسیران جنگی و غنائم، مطرح نخواهد بود، زیرا فرض این است که هر دو گروه مسلمانند. البته اسیر کردن موقت برای خاموش ساختن آتش نزاع مانعی ندارد، اما پس از صلح بلافاصله اسیران باید آزاد شوند؛
7. گاه می‌شود که هر دو طرف نزاع باغی و ستمگرند، به این معنا که اینها گروهی از قبیله دیگر را کشته و اموالی را برده‌اند و آنها نیز همین کار را در مورد قبیله اول انجام داده‌اند، بی‌آنکه به مقدار لازم برای دفاع قناعت کنند، خواه هر دو به یک مقدار بغی و ستم کنند یا یکی بیشتر و دیگری کمتر. البته حکم این مورد در قرآن مجید با صراحت نیامده، ولی حکم آن را می‌توان از طریق الغاء خصوصیت از آیه مورد بحث دریافت. آیه دلالت دارد: وظیفه مسلمین این است که هر دو را صلح دهند و اگر تن به صلح ندادند با هر دو پیکار کنند تا به فرمان الهی گردن نهند و احکامی که در بالا درباره باغی و متجاوز گفته شد در مورد هر دو جاری است.

با توجه به آنچه گذشت این آیه دلالت دارد بر این که صلح و آشتی دادن بین مؤمنان واجب کفایی است و مسلمانان در فرض قتال نیز از عنوان برادر بودن خارج نشده‌اند و ایجاد ارتباط برادری و آشتی بین آنان لازم است.

سازش و ترک مخاصمه و جنگ

صلح، ضد «فساد» و در لغت به معنای سازش و آشتی کردن، دور کردن فساد، اصلاح و نیکو کردن است. برخی معنای اصلی این ماده را سالم ماندن چیزی از فساد دانسته‌اند؛ اعم از اینکه در ذات یا رأی یا عمل باشد، هرچند کاربرد آن در عمل بیشتر از دیگر موارد است. در اصطلاح علوم سیاسی، صلح به حالت آرامش و امنیت عمومی در جامعه و وجود روابط عادی با دیگر دولت‌ها گفته می‌شود. قراردادی نیز که متخاصمان، شرایط متارکه جنگ را در آن درج می‌کنند «پیمان صلح» نامیده می‌شود. این قرارداد میان دو طرف و گاه میان چند گروه یا دولت بسته می‌شود. صلح در اصطلاح فقه در دو معنا به کار رفته است:

1. به معنای سازش و رفع نزاع میان دو طرف بر امری، همچون تملیک عین یا منفعت یا اسقاط دَیْن.
2. هرگونه سازش و رفع اختلاف میان نزاع کنندگان. اختلاف یاد‌شده گاه میان مسلمانان و کافران حربی و گاه میان مسلمانان و باغیان مسلمان و در مواردی میان دو طایفه یا در اختلافات خانوادگی مانند اختلاف میان زن و شوهر است. از میان معانی یادشده، سازش در اختلافات مالی در مدخل «صلح فقهی» و سازش در اختلافات طایفه‌ای و خانوادگی در مدخل «آشتی» آمده و دیگر اقسام یادشده در همین مدخل بحث می‌شوند.

اصطلاحات «هُدْنَه»، «مُه ٰ ادَنَه»، «اَمان» و «اِستیمان» از آن رو که به نوعی سازش و رفع نزاع و جنگ گفته می‌شوند، با اصطلاح «صلح» هم‌معنا هستند؛ لیکن از جهاتی با هم تفاوت دارند.

هُدنه یا مُه ٰ ادَنَه که به آن «موادعه» و «معاهده» نیز گفته شده، به قرارداد ترک نزاع و جنگ برای مدت معین در برابر عوض یا بی‌عوض اطلاق می‌گردد که غالباً زمینه را برای ایجاد صلح فراهم می‌کند؛ ولی صلح عام است و ممکن است موقت یا دائمی باشد. افزون بر این، مهادنه به ترک جنگ و آرامش پس از وقوع جنگ و درگیری اطلاق می‌شود؛ اما صلح ممکن است پس از جنگ یا پیش از وقوع جنگ باشد.

امان به ترک موقت جنگ در برابر درخواست مهلت‌خواهی طرف مقابل برای گفت‌وگو اطلاق می‌شود؛ ولی صلح ممکن است موقت یا دائمی باشد. افزون بر این،‌تحقق عقد امان افزون بر حاکم، از جانب هریک از افراد مسلمان نیز امکان‌پذیر است؛ ولی صلح تنها در حیطه اختیار حاکم اسلامی یا نایب صاحب اختیار اوست. در قرآن کریم از این موضوع با واژه‌ها و تعبیرهایی گوناگون یاد شده است:

1. «صلح» و مشتقات آنکه در قرآن فراوان به کار رفته‌اند و در برخی آیات، مرادْ صلح اصطلاحی است یا شامل آن می‌شود؛ مانند:﴿وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ﴾ و ﴿فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا﴾.
2. «سِلم» و مشتقات آنکه در لغت و اصطلاح به معنای سلامت، آرامش، امان و صلح آمده‌اند؛ مانند:﴿ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ﴾؛ ﴿وَأَلْقَوْا۟ إِلَيْكُمُ ٱلسَّلَمَ﴾ و ﴿وَتَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱلسَّلْمِ﴾.
3. «عهد» و برخی مشتقات آنکه به معنای مطلق پیمان و پیمان صلح و معانی دیگر آمده‌اند و در برخی آیات مقصود از آن پیمان صلح است؛ مانند:﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم...فَأَتِمُّوٓا۟ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ﴾.
4. «میثاق» که به معنای عهد و پیمان است و در برخی آیات مراد از آن پیمان صلح است؛ مانند:﴿بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَـٰقٌ﴾. افزون بر این، برخی تعبیرهای عام مانند «تألیف قلوب»:﴿مَّآ أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ﴾ و «شفاعت نیکو»:﴿شَفَـٰعَةً حَسَنَةًۭ﴾ نیز به موضوع صلح میان نزاع‌کنندگان اشاره دارند. قرآن کریم در این آیات از برخی مباحث مربوط به صلح، همچون برخی از پیمان‌های صلح میان ملل پیشین و میان مسلمانان، اهمیت و جایگاه صلح، عوامل و موانع ایجاد صلح و برخی احکام فقهی صلح سخن به میان آورده است.

صلح در میان ملل پیشین و اسلام

در طول تاریخ، تضاد منافع، تجاوزطلبی یا رسیدن به اهدافی مشروع یا نامشروع سبب بروز نزاع و جنگ‌ میان اقوام و ملت‌ها بوده است؛ لیکن به سبب پیامدهای خسارت‌بار جنگ، نزاع کنندگان پس از گذشت مدت زمانی به نزاع میان خود پایان داده و با هم سازش ‌کرده‌اند. از جمله موارد نزاع در جزیرة العرب می‌توان به جنگ میان قبیله قریش با قبایل خزاعه و صوفه درباره سیادت سیاسی و مذهبی مکه یاد کرد که پس از نزاع طولانی و کشتار فراوان، با داوری فردی به نام «یَعْمُر بن عَوْف» با یکدیگر صلح کردند. نزاع دیگر در مکه اختلاف میان فرزندان و نوادگان قُصَیّ بن کِلاب رئیس قریش بر سر مناصب موجود در مکه، همچون کلیدداری کعبه، سقایت و رفادت بود. آنان نخست برای جنگ با یکدیگر دو پیمان «حَلْفُ المُطَیِّبین» و پیمان «الأحلاف» را منعقد کردند؛ ولی پیش از وقوع درگیری با دادن منصب سقایت و اطعام حاجیان به قبیله بنی‌عبدمناف و سِمَت کلیدداری و پرچمداری به بنی‌عبدالدار با یکدیگر صلح کردند. اوس و خزرج از قبایل ساکن در مدینه بودند که در حدود ۱۲۰ سال با یکدیگر جنگ داشتند و جان‌ها و اموال فراوانی را از همدیگر از بین بردند. این درگیری‌ها تا ظهور اسلام و پس از آن نیز ادامه داشت، چنان‌که در صدر اسلام میان دو قبیله یادشده نزاعی درگرفت و به زد و خورد پرداختند و آیه﴿وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَـٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا﴾ درباره آن نازل شد و مسلمانان را به برقراری صلح میان آنان فرمان داد. برخی نزول آیه یاد شده را درباره نزاع میان دو نفر از انصار در عهد پیامبر و تبدیل آن به نزاع دسته‌جمعی دانسته‌اند؛ همچنین بر اساس روایاتی دیگر، آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران که از تألیف قلوب میان مؤمنان و نجات آنان از افتادن در آتش از سوی خداوند سخن به میان آورده:﴿..وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءًۭ فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِۦٓ إِخْوَٰنًۭا وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍۢ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا﴾ به سازش میان اوس و خزرج اشاره دارد که پس از درگیری‌های طولانی، پس از ظهور اسلام میان آنان صلح برقرار شد و دشمنی آنان به دوستی و برادری بدل شد. از دیگر موارد صلح در اسلام، قرارداد ترک نزاع میان پیامبر اکرم و یهودیان بنی‌قینقاع، بنی‌قریظه و بنی‌نضیر در مدینه بود. بخشی از مفاد قراردادهای یادشده آن بود که آنان با پیامبر نجنگند و در جنگ‌ها نیز آن حضرت را یاری نرسانند و دشمنان پیامبر را با دست و زبان و سلاح یاری نکنند و در صورت ارتکاب این اعمال، جنگ و اسارت آنان و به غنیمت گرفتن اموالشان بر مسلمانان مباح خواهد بود؛ ولی این قبایل بر پیمان صلح خود پایبند نماندند. بر پایه برخی نقل‌ها بنی‌قینقاع نخستین قبیله‌ای بودند که قرارداد صلح خود را با مسلمانان نقض کردند که آیه ۵۸ سوره انفال که از خیانت برخی اقوام و جواز مقابله به مثل پیامبر با آنان یاد کرده در این مورد نازل شد:﴿وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةًۭ فَٱنۢبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَىٰ سَوَآءٍ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْخَآئِنِينَ﴾. در پی این امر، پیامبر اکرم به آنان اجازه داد تا در برابر چشم‌پوشی بنی‌قینقاع از اموال و دارایی‌ها، همراه همسران و فرزندانشان مدینه را ترک کنند. پس از جنگ احد نیز بنونضیر با هم‌پیمان شدن با مشرکان مکه و طرح نقشه ترور پیامبر اکرم، پیمان صلح خود را با مسلمانان شکستند، از این رو پیامبر پس از محاصره قلعه یهودیان یادشده، مشروط به صرف‌نظر کردن پیامبر از کشتن آنان و ترک مدینه به سوی شام و خیبر همراه با اندکی از اموال، با آنان صلح کردند که آیات ۲ - ۴ سوره حشر که از اخراج اهل کتاب از وطن به جهت دشمنی با خدا و رسول سخن به میان آورده:﴿هُوَ ٱلَّذِىٓ أَخْرَجَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ مِن دِيَـٰرِهِمْ لِأَوَّلِ ٱلْحَشْرِ﴾. درباره این ماجرا نازل شد. برخی مفسران نزول آیه ۱۱ سوره مائده را که از تعرض برخی اقوام به مسلمانان و ناکام ماندن آن از سوی خداوند سخن به میان آورده نیز درباره این افراد دانسته‌اند. بنی‌قریظه نیز در سال پنجم هجری با همکاری کردن با مشرکان قریش در جنگ خندق، پیمان خود را نقض کردند که پیامبر اکرم به جهت این نقض عهد پس از محاصره قلعه آنان، گروهی از یهودیان را کشت و گروهی را به اسارت گرفت و زمین و دیگر اموال آنان را تصرف کرد:﴿وَأَنزَلَ ٱلَّذِينَ ظَـٰهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعْبَ فَرِيقًۭا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًۭا * وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَـٰرَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُمْ﴾. برخی نزول این آیات را درباره یهودیان بنی‌نضیر دانسته‌اند. در سال ششم هجری نیز پیامبر اکرمهمراه ۱۴۰۰ یا ۱۶۰۰ نفر از مسلمانان برای انجام عمره عازم مکه شدند؛ ولی مشرکان در منطقه حدیبیه مانع حرکت مسلمانان شدند و پس از انجام مذاکراتی میان پیامبر و قریش، قرارداد صلح حدیبیه منعقد و مقرر شد تا ۱۰ سال با یکدیگر نجنگند و مانع همپیمانی قبایل دیگر با هریک نشوند و مسلمانان در سال آینده به جای آن سال برای عمره گزاردن وارد مکه شوند. پس از انعقاد صلح یادشده، سوره فتح نازل شد و این قرارداد را برای مسلمانان پیروزی آشکار دانست:﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا﴾. پس از انعقاد این قرارداد، برخی از قبایل قریش بر پیمان خود پایبند ماندند؛ ولی برخی از آنان این پیمان را نقض کردند که آیات نخست سوره برائت نازل شدند و پیامبر اکرمرا به جنگ با پیمان‌شکنان و بقای بر صلح با دیگران فرمان دادند:﴿بَرَآءَةٌۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ * إِلَّا ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْـًۭٔا وَلَمْ يُظَـٰهِرُوا۟ عَلَيْكُمْ أَحَدًۭا فَأَتِمُّوٓا۟ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ﴾. در سال هفتم هجری نیز پس از محاصره قلعه‌های یهودیان خیبر به دست مسلمانان و سقوط برخی از این قلعه‌ها پس از جنگ، یهودیان با شرایطی خاص همچون در امان بودن جان مردان جنگجو، ترک خیبر به همراه زن و فرزندان و باقی گذاردن اموال و سرزمین، با مسلمانان مصالحه کردند. به نظر برخی مفسران، آیات ۱۸-۲۰ سوره فتح که از فتحی نزدیک و دستیابی به غنایم فراوان سخن به میان آورده‌اند:﴿...وَأَثَـٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا * وَمَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ يَأْخُذُونَهَا... * وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ تَأْخُذُونَهَا...﴾ درباره فتح خیبر و غنایم صلح یادشده‌اند. یهودیان ساکن فدک نیز با شنیدن سقوط خیبر، افرادی را نزد پیامبر فرستادند و با دادن نیمی از فدک یا همه آن با پیامبر اکرم صلح کردند که سرزمین یادشده از آن جهت که بدون جنگ به دست آمده بود به عنوان فیئ به شخص پیامبر تعلق گرفت . سپس آن حضرت در پی نزول آیه ۲۶ سوره اسراء که در آن پیامبر مأمور به دادن حق ذی القربی شده است:﴿وَءَاتِ ذَا ٱلْقُرْبَىٰ حَقَّهُۥ﴾ فدک را به حضرت فاطمه بخشید. در سال نهم هجری نیز آیه ۲۹ سوره توبه نازل شد و مسلمانان را به جهاد با اهل کتاب تا دادن جزیه فرمان داد:﴿قَـٰتِلُوا۟ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ...مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ حَتَّىٰ يُعْطُوا۟ ٱلْجِزْيَةَ عَن يَدٍۢ وَهُمْ صَـٰغِرُونَ﴾. در پی نزول حکم جزیه، پیامبر با ارسال نامه‌ای مسیحیان نجران را به پذیرش اسلام یا دادن جزیه فراخواند؛ ولی آنان در پی مذاکره با پیامبرو امتناع از پذیرش سخنان آن حضرت، به مباهله دعوت شدند و چون از پذیرش آن امتناع ورزیدند با پیامبر اکرم با شرایطی خاص مانند پرداخت جزیه سالیانه و ترک رباخواری صلح کردند. افزون بر این، پیامبر اکرمدر سال نهم هجری و پس از آن صلح‌نامه‌های متعدد دیگری نیز با قبایل و ملل دیگر همچون اهالی تبوک، مسیحیان اَیْل‍َه، یهودیان أذرُح و جرباء در قلمرو شام، یهودیان مَ‍قنا، مسیحیان دومَة الجَنْدَل میان راه مدینه و شام و زرتشتیان بحرین، هجر و عمان منعقد کردند.

صلح‌طلبی در اسلام

اسلام دین صلح و سازش است و همگان را به سازش و ترک نزاع با یکدیگر فراخوانده است. قرآن در آیه‌ای صلح را بهتر شمرده است:﴿وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ﴾. مراد برتر بودن صلح از خصومت و نزاع در هرچیزی از جمله جنگ با دشمنان است. اسلام در سه حوزه همگان را به صلح و رفع اختلافات فراخوانده است: نخست در حوزه ایمانی و اسلامی، مؤمنان را برادر یکدیگر دانسته و آنان را به اصلاح و رفع اختلاف میان خویش دعوت کرده است:﴿إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌۭ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ...﴾. صلح و سازش میان مسلمانان از چنان اهمیتی برخوردار است که در صورت بروز اختلاف و جنگ میان دو گروه از مسلمانان، نخست مؤمنان از راه موعظه موظف به برقراری سازش میان آنان شده‌اند و در صورت پذیرفته نشدن قانون اسلام و راضی نشدن به ترک نزاع، آنان وظیفه دارند با گروه باغی (نافرمان در برابر حکومت اسلامی) برای تحقق صلح بجنگند:﴿وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَـٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ...﴾. حوزه دوم، حوزه موحدان عالم است که در این حیطه نیز اسلام همه موحدان و صاحبان مذاهب را به کلمه توحید و مشترکات ادیان و مذاهب فراخوانده است تا در پرتو این مشترکات، زندگی مسالمت‌آمیزی داشته باشند:﴿قُلْ يَـٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَـٰبِ تَعَالَوْا۟ إِلَىٰ كَلِمَةٍۢ سَوَآءٍۭ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِۦ شَيْـًۭٔا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًۭا مِّن دُونِ ٱللَّهِ...﴾. حوزه سوم، حوزه جوامع بشری است که در این حوزه اسلام کافران را به دو گروه قسمت کرده است:

1. کافران و مشرکانی که قصد جنگ یا آسیب رساندن به مسلمانان و جامعه اسلامی را ندارند که گرچه اعتقادشان مبغوض است:﴿قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌۭ فِىٓ إِبْرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذْ قَالُوا۟ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُا۟ مِنكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةُ وَٱلْبَغْضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤْمِنُوا۟ بِٱللَّهِ وَحْدَهُۥٓ...﴾، مسلمانان باید با آنان زندگی مسالمت‌آمیز و رفتار عادلانه داشته باشند:﴿لَّا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمْ يُقَـٰتِلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَـٰرِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوٓا۟ إِلَيْهِمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ﴾ و در صورت پیشنهاد صلح و سازش باید مسلمانان سازش با این گروه از کافران را بپذیرند:﴿وَإِن جَنَحُوا۟ لِلسَّلْمِ فَٱجْنَحْ لَهَا﴾ . برخی از این آیه استفاده کرده‌اند که صلح مسلمانان با کافران به پیشنهاد ابتدایی صلح از جانب کافران مشروط نیست، بلکه مسلمانان می‌توانند با تمایل کافران به صلح، با آنان صلح کنند؛ اعم از اینکه تمایل کافران ابتدایی باشد، یا تمایل به صلح در آنان پس از پیشنهاد صلح مسلمانان ایجاد شود.
2. کافرانی که قصد ضربه زدن به اسلام و مسلمانان را دارند و با این هدف وارد جنگ با مسلمانان می‌شوند که مسلمانان وظیفه دارند با آنان بجنگند:﴿وَقَـٰتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يُقَـٰتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ﴾. بسیاری از فقیهان و مفسران بر اساس آیات یادشده و آیاتی که همه مسلمانان را به صلح فراخوانده‌اند و نیز آیاتی که مسلمانان را به ترک جنگ در صورت صلح‌طلبی دشمنان دعوت کرده‌اند در تعامل با کافران، صلح و سازش را اصل و موافق با فطرت و طبع اوّلیه انسان‌ها و اختلاف و جنگ را مخالف فطرت و طبع سلیم و عارض بر آن شمرده‌اند که تنها در حالات استثنایی اقدام به آن جایز است؛ اما برخی اصل در تعامل میان مسلمانان و کافران را جنگ و جهاد شمرده‌اند. دلیل اینان آیاتی‌اند که مسلمانان را به‌گونه مطلق یا تا تسلیم شدن کافران و پرداخت جزیه، به جهاد با آنان فرمان داده:﴿فَٱقْتُلُوا۟ ٱلْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ﴾ و پایان جنگ با آنان را رفع فتنه از همه عالم دانسته‌اند:﴿وَقَـٰتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌۭ﴾ . پیروان این دیدگاه برآن‌اند که آیاتی که مسلمانان را به صلح و سازش فرمان داده‌اند با آیات قتال نسخ شده‌اند. پیروان دیدگاه نخست در پاسخ گفته‌اند که اولاً آیه ۵ سوره توبه عمومیتی ندارد و شامل همه مشرکان نمی‌شود؛ زیرا الف و لام در ﴿ٱلْمُشْرِكِينَ﴾ برای عهد است و به مشرکان معهود عرب در عصر پیامبر اشاره دارد که پیمان خود با رسول خدا را مکرر نقض می‌کردند. مؤید این امر، آیات آغازین این سوره‌اند که به صراحت از پیمان آنان با رسول خدا یاد کرده‌اند:﴿بَرَآءَةٌۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ﴾ و سپس از توبه آنان نسبت به نقض عهدشان سخن به میان آورده‌اند:﴿فَإِن تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ﴾ . مقصود از اهل کتاب در آیه ۲۹ سوره توبه نیز به نظر برخی، اهل کتاب ساکن در جزیرة العرب در صدر اسلام است که با مشرکان و دیگر دشمنان اسلام و مسلمانان همکاری می‌کردند و بر فرض عدم اختصاص آیه به آنان، مقصود، اهل کتابی است که به خدا و روز جزا ایمان نداشته و به احکام الهی و دین حق او پایبند نباشند:﴿قَـٰتِلُوا۟ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ ٱلْحَقِّ...﴾، از این رو جهاد، مؤمنان از اهل کتاب را دربر نمی‌گیرد و بر فرض شمول به همه اهل کتاب، هدف از جنگ یادشده، سلب آزادی عقیده از آنان و وا داشتن آنان به پذیرش اسلام نیست؛ زیرا در آیه یادشده نهایت جهاد، پرداخت جزیه در صورت باقی ماندن بر کفر دانسته شده است:﴿حَتَّىٰ يُعْطُوا۟ ٱلْجِزْيَةَ عَن يَدٍۢ وَهُمْ صَـٰغِرُونَ﴾، بلکه مقصود بسط حاکمیت اسلام و تسلیم همه افراد موجود در قلمرو سرزمین اسلامی به قانون اسلام و حکومت اسلامی است. در آیه ۱۹۳ سوره بقره نیز قید «فتنه» آمده و جنگ با کافران در آن به فتنه‌جویی آنان مقید شده است؛ یعنی با کافرانی بجنگید که قصد فتنه‌گری و خارج کردن شما از دینتان را دارند. ثانیاً بر فرض شمول آیات یادشده به همه کافران و اهل کتاب و محدود نبودن جنگ با آنان به شرایط یادشده، این آیات مطلق‌اند و آیات ۱۹۰ - ۱۹۱ سوره بقره، ۳۶ سوره توبه و ۳۹ سوره حجّ که در آنها جنگ با کافران به جنگ و تجاوزگری آنها مشروط شده، مقید است و بر اساس قانون حمل مطلق بر مقید، آیات مطلق بر آیات مقید حمل می‌شوند، از این رو جنگ و جهاد با کافران تنها در صورت پدید آمدن حالت ثانوی که تعرض و ظلم کافران به مسلمانان باشد جایز است. در پاسخ نسخ آیات صلح با آیات قتال نیز گفته شده است که اولاً نسخ در جایی است که موضوع دلیل ناسخ و منسوخ متحد باشند و آن دو دلیل همدیگر را نفی کنند، در حالی که در اینجا میان دلیل ناسخ و منسوخ تضادی نیست؛ زیرا آیات صلح و موادعه مربوط به کافران صلح‌طلب و غیر متجاوز است، در حالی که آیه سیف درباره کافران متجاوز و ظالم و نقض‌کننده پیمان است. ثانیاً آیه ۵ سوره توبه:﴿فَٱقْتُلُوا۟ ٱلْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ﴾ در سال ششم یا هفتم هجری نازل شده است و پس از نزول این آیه پیامبر اکرم با طوایف مختلفی از کافران، مانند اهل نجران پیمان صلح و عدم تعرض بسته است.

فواید و برکات صلح

قرآن کریم صلح میان همگان را به‌گونه عام خیر و بهتر از نزاع شمرده است:﴿وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ﴾. برخی از عمده‌ترین برکات صلح عبارت‌اند از:

ایجاد الفت و برادری

آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران صلح را نعمتی الهی دانسته است که دشمنی انسان‌ها را به دوستی و برادری بدل کرده و آنان را از پرتگاه آتش نجات داده است:﴿وَٱعْتَصِمُوا۟ بِحَبْلِ ٱللَّهِ جَمِيعًۭا وَلَا تَفَرَّقُوا۟ وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءًۭ فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِۦٓ إِخْوَٰنًۭا وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍۢ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا..﴾. این آیه درباره صلح میان دو قبیله اوس و خزرج در مدینه پس از جنگ‌های ۱۰۰ یا ۱۲۰ ساله نازل شده است که پس از ظهور اسلام با یکدیگر سازش کردند و دشمنی دیرینه و مداوم آنان به دوستی و برادری بدل شد.

آرامش و امنیت

آیه ۱۸ سوره فتح پس از اشاره به بیعت مسلمانان با پیامبر در حدیبیه و انعقاد پیمان صلح مسلمانان با مشرکان، از نزول آرامش بر مسلمانان و تحقق فتحی نزدیک سخن به میان آورده است:﴿لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ﴾. به نظر مفسران، صلح حدیبیه سبب بازگشت امنیت به سرزمین‌های اسلامی و گشوده شدن راه گفت‌وگو میان مسلمانان و کافران شد و در مدت دو سال، بیشتر از کسانی که از آغاز اسلام مسلمان شده بودند به اسلام گرویدند. در نتیجه، لشکر اسلام از ۱۴۰۰ یا ۱۵۰۰ نفر در هنگام صلح حدیبیه، به ۱۰۰۰۰ یا ۱۲۰۰۰ نفر در هنگام فتح مکه افزایش یافت. افزون بر این، در هنگام صلح یادشده شمار اندک مسلمانان در برابر نیروی انبوه کافران به‌گونه‌ای بود که گمان بازگشت مسلمانان به مدینه داده نمی‌شد:﴿بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلْمُؤْمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهْلِيهِمْ أَبَدًۭا..﴾؛ ولی خداوند با صلح میان مسلمانان و مشرکان، خطر کشته شدن و نابودی مسلمانان را از آنان دور کرد و این عمل را آیه‌ای الهی برای مؤمنان و عبرت‌گیرندگان شمرد:﴿وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ ءَايَةًۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ﴾ که به سبب آن، مسلمانان در امنیت و سلامت به وطن بازگشتند. افزون بر این، مسلمانان مکه نیز توانستند اسلام خود را آشکار کرده و از آزار و اذیت مشرکان رهایی یابند. در نقلی از امیرمؤمنان، ضمن توصیه مسلمانان به پذیرش صلح، این عمل سبب راحتی نیروهای نظامی، خلاصی از غم و اندوه و تحقق امنیت در سرزمین‌های اسلامی دانسته شده است.

پیروزی آشکار

در سوره فتح از صلح حدیبیه به «فتح آشکار» یاد شده و این امر مصداقی از اتمام نعمت الهی بر پیامبر و هدایت آن حضرت به راه راست و یاری عزتمند آن حضرت شمرده شده است:﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا *...وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًۭا * وَيَنصُرَكَ ٱللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا﴾. به نظر بسیاری از مفسران، آیه یادشده درباره صلح حدیبیه نازل شده است. در شأن نزول این آیه آمده است که پس از صلح یادشده، مسلمانان به جهت انجام این پیمان و مفاد آن ناخرسند بودند که آیه یادشده نازل شد و این واقعه را فتحی آشکار برای آنان دانست، از این‌رو پیامبر اکرم آیه یادشده را برای خود از دنیا و آنچه در آن است بهتر شمرد و برپایه روایتی دیگر، صلح حدیبیه را برای مسلمانان پیروزی شمرد. در آیه ۲۷ این سوره نیز از دستیابی مسلمانان به فتحی نزدیک پیش از ورود به مکه و مسجدالحرام یاد شده است:﴿لَتَدْخُلُنَّ ٱلْمَسْجِدَ ٱلْحَرَامَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ...فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَٰلِكَ فَتْحًۭا قَرِيبًا﴾. برخی مفسران مراد از فتح در این آیات را صلح حدیبیه دانسته‌اند. به نظر مفسران، سبب اطلاق پیروزی نزدیک﴿فَتْحًۭا قَرِيبًا﴾ یا پیروزی آشکار﴿فَتْحًۭا مُّبِينًۭا﴾ بر صلح یادشده آن است که این صلح سبب ورود مسلمانان در سال بعد به مکه با وجود نارضایتی مشرکان گردید. افزون بر این، چنان‌که گذشت، صلح یادشده برکات فراوان دیگری برای مسلمانان، از جمله امنیت و ترویج اسلام را در پی داشت.

رفع سو تفاهمات

از دیگر برکات صلح، رفع اتهام و گناهان منسوب به پیامبر اکرم بود:﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا * لِّيَغْفِرَ لَكَ ٱللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنۢبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ﴾. از جمله گناهان منتسب به پیامبر آن بود که مشرکان آن حضرت را با اوصافی همچون جنگ‌طلب، خودرأی و بی‌اعتنا به حرمت کعبه معرفی می‌کردند که صلح یادشده همه این اتهامات و نیز گناهانی را که پس از آن ممکن بود به پیامبر نسبت دهند، از میان برد.

پاداش الهی

قرآن کریم در آیه‌ای شفاعت‌کنندگان در امور پسندیده را شایسته بهره‌ای از آن شفاعت دانسته است:﴿مَن يَشْفَعْ شَفَـٰعَةًۭ سَيِّئَةًۭ يَكُن لَّهُۥ كِفْلٌۭ مِّنْهَا﴾. از مصادیق ﴿شَفَـٰعَةً حَسَنَةًۭ﴾ در آیه، وساطت برای رفع نزاع و برقراری صلح میان مردم است. در آیه ۱۱۴ سوره نساء نیز به اصلاحگرانی که برای جلب خشنودی خدا به برقراری صلح میان انسان‌ها بپردازند، وعده پاداش عظیم داده شده است:﴿لَّا خَيْرَ فِى كَثِيرٍۢ مِّن نَّجْوَىٰهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَـٰحٍۭ بَيْنَ ٱلنَّاسِ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ ٱبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ ٱللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًۭا﴾؛ همچنین در آیاتی دیگر از آمرزش و رحمت الهی برای برقرارکنندگان صلح سخن به میان آمده است.

عوامل و موانع صلح

اسباب و امور متعددی سبب ایجاد سازش میان نزاع کنندگان یا مانع آن‌اند که قرآن کریم به برخی از عمده‌ترین آنها اشاره کرده است:

زمینه‌ها و عوامل ایجاد صلح

1. نعمت خدا: یکی از عوامل مهم ایجاد الفت میان انسان‌ها و برقراری صلح، یاری و نعمت خداست. نمونه بارز این امر، برقراری صلح میان قبایل اوس و خزرج است که پس از سالیان متمادی جنگ با یکدیگر، با نعمت خدا میان آنان الفت و صلح برقرار شد:﴿وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ...فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَٰنًۭا﴾ نزاع و کینه میان این دو قبیله به اندازه‌ای شدید بود که قرآن بدون کمک و یاری خداوند، هزینه کردن همه اموال روی زمین را در ایجاد صلح میان آنان بی‌ثمر دانسته است:﴿هُوَ ٱلَّذِىٓ أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِۦ وَبِٱلْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًۭا مَّآ أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُۥ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ﴾.
2. تقوا: دیگر زمینه و عامل ایجاد صلح، تقواست، از این رو قرآن کریم در آیه ۱ سوره انفال نخست مؤمنان را به داشتن تقوا فرمان داده و سپس آنان را به ایجاد صلح و دوستی میان خود فرمان داده است:﴿فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَأَصْلِحُوا۟ ذَاتَ بَيْنِكُمْ﴾. مراد از تقوا در آیه، اجتناب از گناهان و اطاعت از فرمان‌های خدا و رسول و پرهیز از مخالفت با آنان است که عمل به آنها نقشی عمده‌ در ایجاد صلح و رفع نزاع دارد؛ همچنین در آیات ۹-۱۰ سوره حجرات پس از فرمان به ایجاد صلح میان مسلمانان، از لزوم تقوا سخن به میان آورده است:﴿فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا... *...وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾ که از نقش تقوا در ایجاد صلح و تداوم آن حکایت دارد.
3. رجوع به داوری قرآن و سنت: در هر نزاع و درگیری بهترین داور حکم خدا و رسول اوست:﴿فَإِن تَنَـٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍۢ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ...ذَٰلِكَ خَيْرٌۭ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا﴾. بر این اساس، قرآن در آیه‌ای دیگر پس از امر به اطاعت از خدا و رسول، مؤمنان را از نزاع و اختلاف با یکدیگر برحذر داشته و در آیه ۱ سوره انفال نیز مؤمنان را به ایجاد صلح میان خویش فرمان داده و در پی آن از اطاعت آنان از خدا و رسول سخن به میان آورده است:﴿وَأَصْلِحُوا۟ ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ﴾ که توصیه به صلح همراه با امر به اطاعت از خدا و رسول، نشان دهنده نقش مهم اطاعت از دستورات قرآن و سنت در رفع اختلاف‌ها و ایجاد صلح و سازش میان مؤمنان است. به گفته مفسران، مراد از ارجاع اختلاف به خدا و رسول و اطاعت از آن دو در آیات یادشده، رجوع به قرآن و سنت پیامبر است.
4. برگزیدن داور: قرآن کریم برای اصلاح اختلافات خانوادگی به مؤمنان فرمان داده است داورانی را از دو طرف برگزینند تا آنان با همفکری یکدیگر میان دو طرف نزاع، صلح را برقرار کنند:﴿وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصْلَـٰحًۭا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ﴾. حکم یادشده در آیه هرچند درباره اختلافات خانوادگی نازل شده، بر پایه قاعده اولویت، نزاع و جنگ میان دو قوم و ملت را نیز دربرمی‌گیرد. بر همین اساس، امیرمؤمنان علی در جنگ صفین با استناد به آیه یادشده، امت پیامبر را دارای حق بیشتری از زن و شوهر شمرد و بر انتخاب داور برای ایجاد صلح میان آنان تأکید کرد. ابن عباس نیز در برابر خوارج به آیه یادشده برای برگزیدن داور برای ایجاد صلح استناد کرد. امام باقر نیز در گفت‌وگو با یکی از رهبران خوارج، با استناد به این آیه، عمل امیرمؤمنان علی را در انتخاب داور برای ایجاد صلح در جنگ صفین مشروع شمرد.
5. قوه قهریه و جهاد: در صورتی که یکی از دو گروه متنازع، نصایح دیگران را درباره ایجاد صلح نپذیرد، مسلمانان می‌توانند با گروه باغی وارد جنگ شوند تا آنان فرمان خدا را بپذیرند و میان دو گروه صلح پدید آید. علی در روز جنگ بصره با قرائت آیه ۹ سوره حجرات از وعده رسول خدا به آن حضرت درباره جنگ با سه گروه ناکثین و قاسطین و مارقین یاد کرد. امام صادق نیز پیکارکنندگان با امیرمؤمنان علی در جنگ بصره را تأویل و مصداق این آیه و جنگ و کشتن گروه یادشده را تا تسلیم در برابر فرمان خدا بر خویشتن واجب شمرد.

موانع ایجاد صلح

1. پیروی از شیطان: شیطان دشمن آشکار همه انسان‌هاست که می‌کوشد تا میان انسان‌ها دشمنی و کینه افکند، از این رو قرآن پس از فرمان به صلح و سازش، مؤمنان را از پیروی گام‌های شیطان برحذر داشته است:﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ كَآفَّةًۭ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَـٰنِ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ﴾که نشان می‌دهد پیروی از شیطان عین تفرقه و اختلاف و در نقطه مقابل صلح و سازش است.
2. رذایل اخلاقی: ریشه بسیاری از نزاع‌ها و درگیری‌ها رذایل اخلاقی، همچون بخل، حرص و برتری‌جویی است، از این رو قرآن کریم پس از سفارش به صلح از آزمندی انسان‌ها به حقوق خود سخن به میان آورده است:﴿وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ وَأُحْضِرَتِ ٱلْأَنفُسُ ٱلشُّحَّ﴾. ذکر رذیله بخل پس از صلح، نشان می‌دهد که بخل مانع رسیدن به صلح است و راه دستیابی به توافق و سازش، غلبه بر رذیله یادشده و جایگزینی آن با فضیلت اخلاقی ایثار و گذشت از برخی حقوق است. رسول خدا ضمن برحذر داشتن مؤمنان از صفت بخل، آن را سبب ریختن خون‌ها و حلال شمردن محارم الهی برشمرد.
3. پیمان شکنی: پایبند نبودن به عهد و پیمان از موانع صلح و استمرار آن میان انسان‌هاست. قرآن کریم در آیه ۱۲ سوره توبه یکی از عوامل از میان رفتن صلح و سازش را پایبند نبودن پیشوایان کفر به پیمان دانسته و مؤمنان را به جنگ با آنان به سبب این خصلت فرمان داده است:﴿وَإِن نَّكَثُوٓا۟ أَيْمَـٰنَهُم مِّنۢ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا۟ فِى دِينِكُمْ فَقَـٰتِلُوٓا۟ أَئِمَّةَ ٱلْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَآ أَيْمَـٰنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ﴾. مراد از پیشوایان کفر در آیه، سران قریش همچون ابو‌سفیان و عکرمه است که بر پیمان خود با مسلمانان پایبند نبودند. برخی نیز مراد آیه را همه کافران شمرده و گفته‌اند که هر کافری در کفر برای خود و دیگران امام است؛ زیرا خود و دیگران را به آن فرامی‌خواند.

احکام فقهی صلح

مشروعیت صلح

به نظر مشهور فقیهان اسلامی، صلح با دشمنان، اعم از کافران یا باغیان مسلمان مشروع است. دلیل این امر آیه ۱۲۸ سوره نساء است که صلح را خیر دانسته و مؤمنان را به آن ترغیب کرده است؛ همچنین آیه ۹ سوره حجرات که در آن مسلمانان به برقراری صلح میان دو گروه متنازع فرمان یافته‌اند؛ نیز آیه ۶۱ سوره انفال که مسلمانان را به صلح با کافران در صورت صلح‌طلبی آنان فرمان داده است. دلیل دیگر روایات است؛ مانند روایتی از پیامبر که در آن صلح جایز شمرده شده است، مگر آنکه حلالی را حرام یا حرامی را حلال کند؛ نیز سیره آن حضرت در حدیبیه و موارد دیگر است که آن حضرت با کافران قریش به مدت ۱۰ سال صلح برقرار کرد. افزون بر اصل مشروعیت، برخی برآن‌اند که در صورت نیاز مسلمانان به صلح، به جهت کم‌شمار بودن مسلمانان یا احتمال اسلام آوردن برخی کافران یا تحصیل قوای نظامی، اقدام به صلح واجب است؛ همچنین در صورت نزاع و جنگ میان دو گروه از مسلمانان، ایجاد صلح میان آنان بر دیگر مسلمانان واجب است؛ به دلیل آیات ۹-۱۰ سوره حجرات که مسلمانان را به برقراری صلح میان دو گروه متنازع فرمان داده‌اند:﴿وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟... * إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌۭ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ﴾.

شرایط صلح

صلح شرایطی دارد؛ مانند:

1. وجود مصلحت: صلح باید برای مسلمانان مصلحت داشته باشد. دلیل این امر به نظر برخی آیه ۳۵ سوره محمّد است که مسلمانان را در زمان داشتن قدرت و برتری بر کافران از سستی در جهاد و پیشنهاد صلح برحذر داشته است:﴿فَلَا تَهِنُوا۟ وَتَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱلسَّلْمِ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ وَٱللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَـٰلَكُمْ﴾. برخی گفته‌اند آیه از سستی کردن و دعوت به صلح در آن حالت نهی کرده است؛ زیرا پذیرش صلح ذلت‌بار است.
2. اجرای قسط و عدل: قرآن کریم در آیه ۹ سوره حجرات انعقاد صلح را مشروط به رعایت عدالت و قسط کرده است:﴿فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا بِٱلْعَدْلِ وَأَقْسِطُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ﴾. برخی از فقیهان اهل سنت گفته‌اند رعایت عدالت و قسط در صلح به آن است که خون‌های ریخته شده و مال‌های تباه شده از طرفین جنگ مطالبه نگردد؛ زیرا این امر سبب فراری دادن صلح کنندگان و تشدید اختلاف می‌شود. بر این اساس، قرآن در این آیه از تقاص خون‌ها و اموال سخنی به میان نیاورده است و اگر این امر واجب بود باید ذکر می‌شد؛ اما فقیهان امامیه و برخی از فقهای اهل سنت برآن‌اند که تحقق عدالت و قسط به آن است که خون‌های ‌ریخته شده و اموال تضییع شده جبران شوند.
3. اذن امام و حاکم اسلامی: شرط دیگر صلح به نظر بسیاری از فقیهان، انعقاد آن با رأی امام و حاکم اسلامی است. به نظر برخی، این شرط از آیه ۹ سوره حجرات که مؤمنان را به صلح میان دو گروه مسلمان فرمان داده:﴿وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا﴾ برداشت می‌شود؛ زیرا صلح میان دو گروه به توان و قدرت اجرا نیاز دارد و تنها حاکم اسلامی چنین توانی دارد؛ اما برخی انعقاد صلح را بدون اذن امام و حاکم اسلامی نیز جایز دانسته‌اند.
4. تعیین مدت: از دیگر شرایط صلح به نظر برخی، معین بودن مدت قرارداد صلح است؛ اما درباره مدت آن میان فقیهان اختلاف است: برخی با استناد به آیه ۲ سوره توبه که در آن از مدت ۴ ماه به مشرکان برای آتش‌ ‎ بس و ترک نزاع سخن به میان آورده:﴿فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ﴾ کمترین مدت صلح را ۴ ماه شمرده و بیشترین مدت آن را نیز یک سال دانسته‌اند. برخی بیشترین مدت را سه یا ۴ سال و عده‌ای بیشترین مدت را ۱۰ سال دانسته‌اند؛ زیرا مدت صلح پیامبر با مشرکان قریش در حدیبیه ۱۰ سال بوده است. برخی نیز تفصیل داده و ۴ ماه تا یک سال را مربوط به زمان اقتدار مسلمانان و ۱۰ سال را به دوره ضعف و ناتوانی آنان دانسته‌اند؛ ولی برخی با استناد به برخی آیات، مانند آیه ۹۰ سوره نساء که مسلمانان را به صلح با کافران در صورت صلح‌طلبی آنان فرمان داده:﴿فَإِنِ ٱعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَـٰتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا۟ إِلَيْكُمُ ٱلسَّلَمَ فَمَا جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًۭا﴾ برآن‌اند که صلح دراز‌مدت و حتی دائم با کافران جایز است. اصالة الصلح حاکم میان مسلمانان و دیگر ملت‌ها نیز مؤید این دیدگاه است. برخی نیز تعیین مدت را در صلح شرط ندانسته و برآن‌اند که مدت صلح به نظر حاکم اسلامی و مصلحت مسلمانان وابسته است.

اباحه برخی اعمال ناروا برای ایجاد صلح

قرآن کریم در آیه‌ای نجوا کردن (سخن دَرِ گوشی) را از اعمال شیطان شمرده و مؤمنان را از آن بازداشته؛ ولی برای ایجاد صلح و سازش میان مردم این کار را روا شمرده است:﴿لَّا خَيْرَ فِى كَثِيرٍۢ مِّن نَّجْوَىٰهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَـٰحٍۭ بَيْنَ ٱلنَّاسِ...﴾. نقش نجوا در ایجاد صلح از آن روست که گاه طرح آشکار برخی مطالب اصلاحی سبب اختلاف بیشتر می‌شود، از این رو لازم است با هریک از دو طرف نزاع جداگانه و در خفا گفت‌وگو کرد تا بتوان میان آنان صلح برقرار کرد؛ همچنین برپایه آیات متعدد، آزار دادن مؤمن و جنگ و کشتن آنان حرام است؛ اما درصورت نزاع میان دو گروه مسلمان و ناخشنودی یک گروه به صلح، جنگ با گروه باغی جایز است:﴿فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَـٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا﴾. برخی با توجه به امر ﴿فَقَـٰتِلُوا۟﴾ در آیه، جنگ با امتناع‌کنندگان برقراری صلح را واجب شمرده‌اند. برپایه روایتی، امام صادق نزاع باغیان با علی در جنگ جمل را تأویل و مصداق آیه یادشده برشمرد و جنگ با آنان و کشتن آنان را تا زمان بازگشتن آنها به حکم خدا واجب دانست. برخی از آیه برداشت کرده‌اند که در اصلاح میان دو گروه متنازع مسلمان، نخست باید از گروه باغی اعلام انزجار کرد و سپس با تذکر زبانی به اصلاح پرداخت و در صورت نپذیرفتن صلح، با آنان وارد جنگ شد. به نظر برخی فقیهان، مخاطبان ﴿فَقَـٰتِلُوا۟﴾ در آیه، امام و حاکمان اسلامی اند، از این رو، وجوب جنگ بر مؤمنان، تابع وجوب این تکلیف بر حاکمان است.

وفا به قرارداد صلح

وفا به قرارداد صلح بر دو طرف عقد واجب است. دلیل این امر آیه ۱ سوره مائده است که مسلمانان را به وفا به هر عقدی فرمان داده است:﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَوْفُوا۟ بِٱلْعُقُودِ﴾. عقد در آیه، هرگونه قرارداد و عهد، از جمله عقد صلح را دربرمی‌گیرد؛ همچنین آیاتی که از لزوم پایبند بودن مسلمانان به پیمان صلح با مشرکانی سخن گفته که نقض کننده پیمان نیستند:﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْـًۭٔا...فَأَتِمُّوٓا۟ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُتَّقِينَ *...فَمَا ٱسْتَقَـٰمُوا۟ لَكُمْ فَٱسْتَقِيمُوا۟ لَهُمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُتَّقِينَ﴾ و آیاتی که وفا به عهد را به‌گونه مطلق از ویژگی‌های مؤمنان شمرده:﴿وَٱلَّذِينَ هُمْ لِأَمَـٰنَـٰتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَٰعُونَ﴾ بر وجوب وفا به قرارداد صلح دلالت دارند. دلیل دیگر وجوب وفا، روایات پیامبر و اهل بیت و نیز سیره پیامبر در صلح حدیبیه است.

نقض قرارداد صلح

نقص قرارداد صلح، اعم از موقت یا دائم با دشمن بدون دلیل حرام است؛ به دلیل آیات متعددی که از وجوب وفا به عهد و پیمان به‌گونه مطلق یا خاص سخن به‌میان آورده‌اند؛ اما در چند مورد نقض قرارداد صلح جایز شمرده شده است؛ مانند:

1. آنجا که دشمن به قرارداد صلح ملتزم نبوده و آن را نقض کند:﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْـًۭٔا...فَأَتِمُّوٓا۟ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ﴾. آیه ۷ سوره توبه که پایبندی به عهد و پیمان را به پایبندی دشمن به آن مشروط کرده:﴿..فَمَا ٱسْتَقَـٰمُوا۟ لَكُمْ فَٱسْتَقِيمُوا۟ لَهُمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُتَّقِينَ﴾ و آیه ۱۲ سوره توبه که از کشتن پیشوایان کفر به جهت نقض عهد سخن گفته:﴿وَإِن نَّكَثُوٓا۟ أَيْمَـٰنَهُم مِّنۢ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا۟ فِى دِينِكُمْ فَقَـٰتِلُوٓا۟ أَئِمَّةَ ٱلْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَآ أَيْمَـٰنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ﴾ نیز بر این حکم دلالت دارند.
2. موردی که طرف قرارداد صلح، دشمن مسلمانان را یاری رساند:﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ عَـٰهَدتُّم مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْـًۭٔا وَلَمْ يُظَـٰهِرُوا۟ عَلَيْكُمْ أَحَدًۭا فَأَتِمُّوٓا۟ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ﴾. یاری رساندن دشمن، کمک کردن به آنان با نیروی انسانی یا مال و سلاح را دربر می‌گیرد؛ مانند سلاح دادن قریش به قبیله بنی‌بکر بر ضد قبیله خزاعه که همپیمان پیامبر بودند.
3. موردی که ترس از نقض عهد دشمن وجود داشته باشد:﴿وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةًۭ فَٱنۢبِذْ إِلَيْهِمْ﴾. ترس از نقض عهد هنگامی است که نشانه‌های نقض عهد آشکار شود؛ مانند عمل بنی‌قریظه که پس از قرارداد صلح با پیامبر اکرم، درخواست کمک ابوسفیان را اجابت کردند. برخی خوف در آیه را به «علم» تفسیر کرده و برآن‌اند که نقض قرارداد صلح هنگامی جایز است که نقض عهد و خیانت دشمن یقینی باشد. در این صورت، مسلمانان همانند دشمنان می‌توانند قرارداد یادشده را نقض کنند:﴿فَٱنۢبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَىٰ سَوَآءٍ﴾؛ زیرا دشمنان عهد خود را با مسلمانان شکسته‌اند، از این رو مسلمانان نیز از حق مقابله به مثل برخوردارند تا با هم در یک رتبه قرار گیرند؛ ولی بسیاری از مفسران، مراد از جمله یادشده را نقض عهد و اعلام آن به دشمن دانسته و گفته‌اند پس از نقض عهد، مسلمانان باید نقض عهد خود را به دشمن اعلام کنند تا از این جهت با آنان مساوی گردند و مرتکب رذیله خیانت نشوند؛ زیرا خداوند خیانت‌کاران را دوست ندارد:﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْخَآئِنِينَ﴾.

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم
2. سرمدی، محمود، مقاله «آیه صلح»، دانشنامه معاصر قرآن کریم
3. لک‌زایی، نجف، مقاله «اصول رهیافت امنیتی پیامبر در قرآن کریم»، سیره سیاسی پیامبر اعظم
4. مزینانی و صادقی فدکی، مقاله «صلح»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷