طمع در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث طمع است. طمع از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: طمع در قرآن - طمع در حدیث - طمع در نهج البلاغه - طمع در اخلاق اسلامی - طمع در فقه سیاسی - طمع در معارف دعا و زیارات - طمع در معارف و سیره سجادی - طمع در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

منظور از این مدخل خواسته و آرزوی منفعتی برای آینده از نوع مفید و مثبت آن است، مانند آن‌چه مؤمنان از خداوند توقع بخشش دارند و یا ایمان آوردن دیگران را می‌خواهند: ﴿أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا﴾ و یا آزمندی و دنیاطلبی است. و گاه طمع مخالفان پیامبر در غلبه بر حضرت است. جالب این است که طمع به هردو مفهوم در قرآن به کار رفته، مانند: ﴿نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا﴾. و در جهت منفی آن: ﴿يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ﴾. و گاه طمع در کنار خوف: ﴿خَوْفًا وَطَمَعًا﴾ که نشان می‌دهد، غرائز انسان هم کاربرد مثبت دارد و هم منفی. و در طبیعت و انسان همواره باید میان ترس و امیدواری باشد تا غرور نداشته باشد و ناامید و سرخورده نشود و این وصف درباره پیامبران دارای اهمیت است، چنان‌که برای شناخت مخالفان آنان و درک جهت مخالفت مشرکان و توقع بی‌جا نداشتن از آنان مفید است.

1. ﴿أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾. نکته: این چشم‌داشت و طمع مسلمانان به ایمان یهود که شاید به دعوت آنان گرایند، به‌جا بود؛ زیرا در جزیرة‌العرب به خصوص در اطراف یثرب مردمی که از کتاب‌های آسمانی و پیمبران آگاهی داشتند تنها یهودیان بودند. طوائف یهود در میان مشرکین محصور بودند و با ترس و بیم و بانتظار فرج به سر می‌بردند و گاه گاهی ظهور پیمبر نجات دهنده را پیش‌بینی می‌کردند. تا آن‌که پیمبر خدا از میان همین عرب برخاست و پیمبران بزرگوار بنی‌اسرائیل و قبله و کتاب آنها را تصدیق و تثبیت نمود. مسلمانان امید داشتند که اینها به ‌زودی بگروند یا به مخالفت برنخیزند. ولی یهود نه گرویدند و نه آن‌چه از اسرار و اخبار گذشتگان در دل‌های خود پنهان می‌داشتند که دعوت به توحید و هدایت به راه پیمبران گذشته را تأیید می‌کرد، آشکار کردند. این هم شاهد دیگری است که دل‌های اینان از سنگ سخت‌تر است. دسته‌ای از اینها کلمات خدای را از زبان پیمبرانشان می‌شنیدند و به حسب هواهای خود و برای پیروان خود آن کلمات حق را تحریف می‌کردند. این سنگدلان هوی و مال‌پرست که آن همه آیات مشهود و محسوس را برای پیروان خود از جهت لفظ و معنا تحریف می‌کردند چگونه انتظار می‌رود که به سود شما مسلمانان به آیاتی که با دل و عقل پیوسته است ایمان آرند: ﴿وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ﴾اینها با علم و تعقل کلمات خدا را تحریف می‌کردند نه از روی اشتباه و نفهمیدن: ﴿مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾.
2. ﴿إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ﴾. نکته: علامه طباطبایی در تفسیر المیزان نکته‌ای را مطرح می‌‌کند: ﴿إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ﴾ این جمله، تعلیل آن مطلبی است که از کلام سابقشان استفاده می‌شد و آن این است که ما نه تنها از مرگ و کشته شدن باک نداریم، بلکه مشتاق آن نیز هستیم تا پروردگار خود را دیدار کنیم، چرا که با مردن و کشته شدن به سوی پروردگار خود بر می‌گردیم و از این برگشتن هم خوفی نداریم، برای اینکه ما امیدواریم پروردگارمان خطاهای ما را بیامرزد و برای اینکه ما اولین کسی هستیم که به موسی و هارون، فرستادگان پروردگارمان ایمان آوردیم. و این تعلیل تعلیلی است صحیح، برای اینکه فتح باب در هر امر خیری اثری از خیرات دارد که هیچ عقل سالمی در آن شک نمی‌کند، پس اگر خدای سبحان بنا داشته باشد مؤمنی را به علت اینکه به رحمت و مغفرت او ایمان دارد بیامرزد، قطعاً رحمت و مغفرت او اولین کسی را که فتح باب ایمان کرده و راه را برای دیگران هموار ساخته وا نمی‌گذارد.
3. ﴿وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ﴾.
4. ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾.
5. ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾.
6. ﴿سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا﴾.
7. ﴿أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ﴾.
8. ﴿ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا * وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا * وَبَنِينَ شُهُودًا * وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ﴾.

نکات

در آیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. مسلمانان انتظار - طمع - داشتند که یهودیان از نخستین افرادی باشند که در مدینه به اسلام ایمان می‌آورند؛ ﴿أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ﴾ چرا که آنان اهل کتاب بودند و نشانه‌های پیامبر اسلام (ص) و بشارت ظهور او را در کتاب‌های خود خوانده بودند. ولی خداوند با یادآوری برای درک موقعیت مخالفان، به مسلمانان اعلام می‌کند که نباید توقع زیادی از آنان داشت، و با توجه به سابقه تحریف‌گری گروهی از یهودیان چنین انتظاری از آنان نداشته باشید ﴿وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ﴾، و نباید به ایمان آوردن آنان طمع بست: زیرا آنان آگاهانه بر اساس منفعت‌طلبی این گونه رفتار می‌‌کنند ﴿ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾؛
2. ساحران در برابر تهدید‌های فرعون با داشتن طمع و آرزوی منفعتی مثبت برای آینده اعلام کردند: ما در گذشته گناهانی مرتکب شده‌ایم و در این صحنه سردمدار مبارزه با پیامبر راستین خدا موسی (ع) شدیم، و در ستیز با حق پیش‌قدم بودیم، اما ما امیدواریم که پروردگارمان خطاهای ما را ببخشد چرا که ما نخستین ایمان‌آورندگان بودیم ﴿إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ﴾ ما امروز از هیچ چیز وحشت نداریم، نه از تهدیدهای تو، و نه از دست و پا زدن در خون بر فراز شاخه‌های بلند نخل.
3. خداوند مسئله رعد و برق باران و حیات زمین را پس از خزان و مرگ فصلی مورد توجه قرار داده، می‌گوید: از نشانه‌های خدا این است که برق را که هم مایه “ترس” است هم مایه امید، به شما نشان می‌دهد ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا﴾ ترس از خطرات ناشی از برق که گاه به صورت “صاعقه” در می‌آید و هر چیز را در حوزه آن قرار گیرد آتش می‌زند و خاکستر می‌کند، (وَ طَمَعاً) و “امید” از نظر نزول باران که غالباً بعد از رعد و برق به صورت رگبار فرو می‌ریزد.
4. خداوند درباره شب‌زنده‌داران بیدار دل: ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ﴾ می‌‌فرماید: آنها پروردگار خود را با بیم و امید می‌خوانند ﴿يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا﴾ آری دو وصف مهم آنها خوف و رجا یا بیم و امید است. نه از غضب و عذاب او ایمن می‌شوند، و نه از رحمتش مأیوس می‌گردند، توازن این بیم و امید که ضامن تکامل و پیشروی آنها در راه خدا است همواره در وجودشان حکمفرما است. چرا که غلبه خوف بر امید، انسان را به یأس و سستی می‌کشاند. و غلبه رجاء و طمع انسان را به غرور و غفلت وا می‌دارد، و این هر دو دشمن حرکت تکاملی انسان در سیر او به سوی خدا است.
5. بادیه‌نشنینان متخلف از سفر مکه، در طمع غنائم جنگ خیبر، خواستار همراهی با پیامبر می‌شوند: ﴿سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ﴾ که مورد ملامت قرار می‌گیرند که همراهی به طمع غنایم فایده‌ای ندارد.
6. گروه‌هایی از مشرکان هنگامی که پیامبر (ص) در مکّه آیات معاد را برای مسلمانان می‌خواند، آنها از هر گوشه و کنار می‌آمدند و با دیدگاه اشرافی که داشتند می‌گفتند: اگر معادی در کار باشد وضع ما از این افرادی که به تو ایمان آورده‌اند در آن عالم بهتر است، همان‌گونه که در این دنیا وضع ما از آنها بهتر می‌باشد قرآن در پاسخ آنها چنین می‌گوید: این کافران را چه می‌شود که با سرعت نزد تو می‌آیند ﴿فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ﴾ از راست و چپ گروه گروه و آرزوی بهشت دارند ﴿عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ﴾ آیا هر یک از آنها با این اعمال زشتش طمع دارد که او را در بهشت پر نعمت الهی وارد کنند؟ ﴿أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ﴾ با کدام ایمان و با کدام عمل چنین شایستگی برای خود قائلند؟
7. خداوند خطاب به پیامبر طمع کارانی که با حضرت به دلیل در خطر افتادن منافع خود در شهر مکه از در مخالفت بر آمده، مانند ولید بن مغیره‌ها که به رغم برخورداری از مال فراوان و فرزندان، باز طمع بیشتر داشته، آنان را مذمت می‌کند و حتی تهدید می‌کند که خود می‌دانم که با آنان چه می‌کنم و تو نگران نباش: ﴿ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا..... * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ﴾.

طمع

طمع در منابع لغوی به امید، امید قوی، آرزو، حرص و تمایل شدید نفس به چیزی از روی آرزوی شدید و آزمندی معنا شده است و برخی، کاربرد آن را بیشتر در امور قریب الحصول دانسته‌اند. صاحب التحقیق مطابق شیوه خود در تحلیل کاربردهای یک واژه و بازگرداندن آنها به یک معنای اصلی، بر این باور است که طمع در اصل، به معنای تمایل نفس به چیزی است که در دسترس نباشد. طمع در اصطلاح علم اخلاق از فروع محبت به دنیا و از رذایل اخلاقی به شمار آمده و به ضد قناعت و نیز به ضد استغنای نفس و چشمداشت به مال دیگران تعریف و گفته شده تفاوت آن با حرص در این است که حرص به گردآوری ثروت بیش از حدّ نیاز است. بعضی از علمای اخلاق متعلَّق طمع را اموال دیگران و متعلق حرص را مطلق اموال و برخی هم حرص را زاییده طمع و طمع را زاییده حسد دانسته‌اند و از همین رو طمع و حرص آدم به ترتیب، سبب اخراج او از بهشت دانسته شده؛ زیرا ابتدا به جاودانه زیستن در بهشت طمع کرد و سپس به خوردن از میوه ممنوع حرص ورزید. برخی هم گفته‌اند طمع شدید، حرص نام دارد. کاربردهای دو واژه طمع و حرص نشان می‌دهند که در هر دو، مفهوم میل و رغبت نهفته است. در واژه حرص مفهوم کوشش نیز هست؛ برخلاف مفهوم طمع که بیشتر امری قلبی است. بنابراین طمع زمینه‌ پیدایش حرص است، چنان‌که امیرمؤمنان علی می‌فرماید: اگر طمع در دل انسان به هیجان آید، حرص او را هلاک می‌کند‌. به عبارتی حرص اظهار طمعی است که در نفس پنهان است. طمع به معنای امید نیز آمده است و در روایتی از امام صادق به ضد یأس معنا شده و از این جهت با واژه «رجاء» (امید) هم‌معناست. برخی بر این باورند که کاربرد رجاء در جایی است که سببی برای امیدواری و نیز گمان بیشتری به تحقق یافتن امر خیری باشد؛ برخلاف طمع که امیدواری بی‌سبب است و اگر تقویت شود نام رجاء بر آن صادق است و از همین رو طمع نکوهش شده است. به نظر می‌رسد که کاربردهای طمع خلاف این نظر را ثابت می‌کنند؛ زیرا طمع به دو قسم ممدوح و مذموم قسمت می‌شود و برخی آن را در امری صادق می‌دانند که حصول آن نزدیک باشد. واژه طمع و مشتقات آن ۱۲ بار در قرآن کریم به کار رفته‌اند و مفهوم لغوی آن (تمایل و امید به حصول چیزی؛ ممدوح باشد یا مذموم) مقصود است، گرچه پس از عصر نزول، به تدریج معنای اصطلاحی یافته و در منابع اخلاقی به طمع ناپسند و نابجا و به ضد قناعت و چشمداشت به مال دیگری منحصر شده و مدلول شماری از آیات نیز بر همین اصطلاح منطبق است. فعل‌های ﴿دَلَّىٰهُمَا﴾ و ﴿أَدُلُّكَ﴾ مشتق از «دلو» در آیات ۲۲سوره اعراف و ۱۲۰ سوره طه نیز به گفته برخی اهل لغت معنای طمع را دربردارند.

اقسام طمع

طمع در اصطلاح قرآن با توجه به متعلَّق آن و نیز شخص طمع کننده، گستره‌ای وسیع‌تر از مفهوم لغوی و اصطلاحی دارد و با توجه به متعلَّق آنکه امور معنوی و اخروی باشد یا امور مادی و دنیایی، به پسندیده و بجا و ناپسند و نابجا قسمت می‌شود. گاهی متعلَّق طمع، امر پسندیده و فرد طمع کننده نیز انسانی شایسته‌ است؛ مانند طمع انسان مؤمن به بهشت، مغفرت و رحمت و پاداش الهی و گاهی متعلَّق طمع پسندیده است؛ ولی طمع کننده صلاحیت آن را ندارد؛ مانند طمع کافران به بهشت و گاهی متعلَّق طمع، نارواست؛ مانند طمع به ثروت‌اندوزی و طمع به روابط نامشروع و هر دو قسم آن زمینه‌ها و عوامل و آثاری دارند. بنابراین، اختلاف در ارزشگذاری طمع به نیت فرد طمع کننده، موارد طمع و متعلق آن بستگی دارد و از این رو همانند کاربرد واژه حرص در قرآن است که با توجه به متعلَّق آن ممدوح یا مذموم است.

طمع پسندیده و بجا

طمع پسندیده آن است که افزون بر نیکو بودن متعلَّق آن، زمینه‌ها و اسباب رسیدن به آن نیز فراهم باشد و مصادیق قرآنی آن عبارت‌اند از:

1. طمع به آمرزش: ابراهیم در مقام احتجاج با بت‌پرستان قوم خود، پروردگارش را کسی معرفی کرد که به بخشایش خطایش در روز جزا به او طمع و امید دارد: ﴿وَٱلَّذِىٓ أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِى خَطِيٓـَٔتِى يَوْمَ ٱلدِّينِ﴾ در پاسخ این پرسش که چرا ابراهیم طمع و امید به آمرزش خدا را مطرح کرد؛ ولی خلقت، هدایت، شفای بیماری، اطعام، میراندن و زنده کردن و رزق را به‌گونه قاطع به خدا نسبت داد گفته شده چون خدای متعالی امور یادشده را بر اساس حکم قطعی بر خود لازم کرده است؛ ولی کسی مستحق آمرزش الهی نیست و خدا بر اساس فضل خود آن را به بندگان عنایت می‌کند. آن حضرت از روی فروتنی و با توجه به وعده خدا، خود را به مغفرت خدا امیدوار دانست نه مستحق آن. البته طمع در آیه یادشده به گمان و یقین نیز تفسیر شده است. به هر تقدیر امید، گمان یا یقین به آمرزش، مستلزم خطا و گناهی از سوی آن حضرت نیست؛ زیرا با این گفته، قصد خودشکنی در برابر خدا و تعلیم پرهیز از گناهان به دیگران را داشته تا هیچ‌گاه خود را از خدا طلبکار ندانند و به رحمت او امیدوار باشند. آن حضرت در مقام طلب رحمت و مغفرت بوده نه تأکید بر خطای خ ود، افزون بر اینکه ایشان در مقام بیان مقصود اصلی خود با کنایه بوده است. بنابراین دیدگاه برخی مفسران نادرست است که بر اساس روایتی ضعیف از ابوهریره خطا و گناه صغیره را بر انبیا روا دانسته و گفته‌اند درخواست آمرزش از سوی ابراهیم به سبب نسبت شکستن بت‌ها به بت بزرگ و اظهار بیماری با نگاه به ستارگان بوده؛ با آنکه آن حضرت خود بت‌ها را شکسته بود و بیمار نبود. دیگر یادکرد طمع به آمرزش در قرآن، درباره جادوگران فرعون است که پس از ایمان به موسی در پاسخ به تهدیدهای فرعون و در بیان علت نترسیدن از مرگ گفتند طمع و امید داریم پروردگار ما گناهان ما را از این رو که نخستین گروه باایمان بوده‌ایم ببخشاید: ﴿إِنَّا نَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَـٰيَـٰنَآ أَن كُنَّآ أَوَّلَ ٱلْمُؤْمِنِينَ﴾. طمع در آیه یادشده به گمان و یقین نیز تفسیر شده است.
2. طمع به جایگاه صالحان در بهشت: قرآن کریم گروهی از مسیحیان را به سبب رابطه دوستانه آنان با مؤمنان ستوده است. اینان با آگاهی از نزول قرآن و شناخت حق و پذیرش اسلام، اشک شوق از دیدگانشان جاری شده و اظهار کرده‌اند که چرا ایمان نیاورند، در حالی که طمع و امید دارند در شمار شایستگان قرار گیرند: ﴿وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَمَا جَآءَنَا مِنَ ٱلْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ ٱلْقَوْمِ ٱلصَّـٰلِحِينَ﴾.
3. طمع به اجابت دعا: بر اساس آیاتی از قرآن کریم، از آداب و شرایط مهم دعا طمع و امید به اجابت دعا و پاداش به آن و بیم از عدم اجابت و غضب خدا به سبب کوتاهی در فراهم کردن شرایط و آداب استجابت دعاست:﴿وَٱدْعُوهُ خَوْفًۭا وَطَمَعًا﴾ ؛ همچنین از نشانه‌های ایمان راستین مؤمنان به آیات و نشانه‌های خدا، فروتنی در برابر آنها و دعا به درگاه او در حال بیم و امید است:﴿...يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًۭا وَطَمَعًۭا...﴾ بر اساس آیه ۹۰ سوره انبیاء می‌توان گفت از عوامل اجابت دعای زکریا نیز داشتن حالت بیم و امید بوده است. برخی در پاسخ به این پرسش که خوف و طمع (بیم و امید) که دو حالت متضادند، چگونه در یک فرد جمع می‌شوند، چنین گفته‌اند که تفاوت متعلَّق، امکان اجتماع آن دو را فراهم می‌آورد؛ توضیح اینکه باورداشتن این حقیقت که سعادت و شقاوت انسان در دنیا و آخرت به دست خداست، دو حالت بیم و امید را در انسان پدید می‌آورد. در این نگاه، اثر خوف و رجاء در این است که خوف موجب سرشکستگی، تأسف و پشیمانی از عمری است که با گناه س پری و تباه شده است. در مقابل، امید انسان به بخشایش خداوند متعالی است که تنها او لغزش‌ها و کوتاهی‌های انسان را جبران می‌کند و می‌بخشاید. چنین امیدی موجب می‌شود انسان روی به سوی پروردگار خویش کرده و بدین وسیله خود را مستعد دریافت رحمت الهی کند. اگر عبادت صرفاً از روی ترس باشد، به ناامیدی و ترک عبادت می‌‌‎ انجامد و اگر فقط از روی امید باشد، به گستاخی و خروج از زیِّ عبودیت خواهد انجامید، از این رو لازم است با ترس و امید همراه باشد و چنین روش معتدلی در عبادت «احسان» به شمار آمده است و کسانی که به این دستورها عمل کنند «مُحْسِن» نامیده شده‌اند که رحمت خدا به آنان نزدیک است؛ همچنین برپایه روایات، خوف و رجاء جزء ماهیت ایمان است.
4. طمع به رحمت خدا: در دو آیه از قرآن خوف و طمع (بیم و امید) از اهداف ارائه برق آسمانی از سوی خدا یادشده است:﴿هُوَ ٱلَّذِى يُرِيكُمُ ٱلْبَرْقَ خَوْفًۭا وَطَمَعًۭا﴾، در پاسخ این پرسش که چگونه برق آسمانی موجب دو پدیده متضاد بیم و امید می‌شود، برخی گفته‌اند این دو حالت به قابلیت برق بازمی‌‌گردد؛ زیرا در این پدیده، هم روشنی و رحمت است، هم آتش و سوزاندن، از این رو برای بیننده آن، دو حالت بیم از نزول عذاب و امید به رحمت پدید می‌آید. برخی نیز گفته‌اند دو حالت بیم و امید با توجه به حالات افرادِ گوناگون است: افرادی مانند کشاورزان با دیدن این پدیده به رحمت پروردگار طمع می‌ورزند و امیدوار و خوشحال می‌شوند؛ زیرا می‌دانند پس از آن باران می‌بارد؛ ولی با توجه به اینکه رعد و برق معمولاً آثار تخریبی همانند سیل و آتش‌سوزی را همراه دارد، موجب ترس عده‌ای نیز می‌گردد. فارغ از آثار تخریبی برق، وقوع آن توأم با صدای سهمگین رعد، خود سبب ترس و وحشت می‌شود.
5. طمع اصحاب اعراف به بهشت: اصحاب اعراف گروهی هستند که در جایگاهی بلند میان بهشت و دوزخ قرار دارند؛ ولی به لطف خدا طمع و امید دارند تا وارد بهشت شوند:﴿...وَعَلَى ٱلْأَعْرَافِ رِجَالٌۭ يَعْرِفُونَ كُلًّۢا بِسِيمَىٰهُمْ وَنَادَوْا۟ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ أَن سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ﴾. برخی گفته‌اند جمله ﴿ لَمْ يَدْخُلُوهَا﴾ و ﴿هُمْ يَطْمَعُونَ﴾ حال برای ﴿أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ﴾ است؛ بدین معنا که با وجود حضور در آن جایگاه رفیع و طمع ورود به بهشت، نگران تغییر اوضاع در حسابرسی و سرنوشت خویش‌اند. البته برخی طمع در آیه یادشده را به علم و یقین تفسیر کرده‌اند؛ یعنی با اینکه هنوز به بهشت وارد نشده‌اند، به ورود در آن یقین دارند.

طمع ناپسند و نابجا

متعلَّق طمع گاهی امر ناروایی مانند دستیابی به مال یا موقعیت دیگران یا هر امر نامشروعی است. چنین طمعی از هر کس باشد ناپسند است. نکوهش طمع و مساوی دانستن آن با فقر و سبب زوال ایمان شمردن آن در روایات، نیز درباره چنین طمعی است؛ زیرا مقدمه و زمینه‌ پیدایش حرص است و به فرموده امیرمؤمنان علی اگر طمع در دل به هیجان آید، حرص آدمی را هلاک می‌کند. پیامبران نیز از چنین طمعی پیراسته بودند و هدف آنان زدودن شبهه طمع‌ورزی (به مادیات) بوده است به نمونه‌هایی از طمع ناپسند اشاره می‌شود:

1. طمع به افزایش ثروت: در آیات ۱۱ - ۱۷ سوره مدّثر از تهدید فردی به عذابِ سخت یاد شده است. وی با داشتن مال و فرزند و امکانات فراوان، به افزایش آنها طمع دارد و به سبب آنها با رسالت رسول اکرم به مخالفت برخاسته است: ﴿ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا * وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا * وَبَنِينَ شُهُودًا * وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ * كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا * سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا﴾. به گزارش مفسران، این آیات درباره ولید بن مغیره نازل شده‌اند. سرزنش ولید (و کسانی همانند او) از این روست که به جای سپاسگزاری به سبب بهره‌مندی از نعمت‌ها، راه کفران نعمت و عناد با خدا را در پیش می‌گیرند. ‌از تفاوت‌های مؤمن با کافر این است که مؤمن شکرگزار نعمت‌ها و کافر ناسپاس در برابر آنها و تنها درپی افزایش ثروت است.
2. طمع به غنایم جنگی: برخی از طمع‌های ناپسند به غنایم عبارت‌اند از: یک. در جنگ اُحُد، وعده خدا به پیروزی مجاهدان محقق شد و بر دشمن پیروز شدند؛ ولی شماری از دنیاطلبان به طمع دستیابی به غنایم جنگی، فرمان رسول خدا را زیر پا گذاشته، جایگاه خود را در صحنه جنگ ترک کرده‌ و عامل شکست و از همین رو سرزنش شدند:﴿وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعْدَهُۥٓ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِۦ حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَـٰزَعْتُمْ فِى ٱلْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّنۢ بَعْدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَ مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا﴾. دو. به گفته مفسران، هنگام بازگشت پیامبر اکرم از حُدَیْبیه، آن حضرت به فرمان خدا مسلمانان شرکت‌کننده در حدیبیه را به فتح و غنایم خیبر بشارت داد و فقط به آنان حق شرکت در غزوه خیبر را داد؛ اما منافقان و متخلفان از جهاد پس از آگاهی از این ماجرا، به طمع بهره‌مندی از غنایم، از رسول اکرم اجازه شرکت در غزوه خیبر را خواستند ؛ زیرا منافق غالباً به کسب منافع شخصی رغبت دارد و انگیزه وی از شرکت در جنگ، دستیابی به غنایم جنگی است؛ اگر مؤمنان پیروز شوند از آنان غنیمت می‌خواهند و در صورت پیروزی کافران می‌گویند ما سبب پیروزی شما بودیم و از آنان غنیمت می‌خواهند. سه. همسران رسول‌خدا پس از برخی غزوه‌ها که در آنها غنایم فراوانی به دست مسلمانان افتاد، تقاضاهای مختلفی از آن حضرت درباره افزایش نفقه یا لوازم زندگی داشتند. پیامبر فرمان یافت به آنان بگوید اگر خواهان دنیا هستند، آنان را به شیوه‌ای نیکو طلاق دهد: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا﴾ این آیه بی‌ارتباط با آیات پیشین نیست و گویای آن است که با توجه به فراوانی غنایم و دیگر اموالی که اختیار مصرف آنها با رسول خدا بود، همسران آن حضرت به طور طبیعی به اموال یادشده تمایل یافتند و به مقدار موجود قانع نبودند، از همین رو رسول خدا برای ابراز ناخشنودی از رفتار همسرانش سوگند یاد کرد یک ماه از آنان دوری کند. آیات یادشده نازل شدند و آنان را میان ماندن نزد پیامبر و قناعت پیشه کردن یا طلاق مخیر کرد.
3. طمع به اموال زنان: طمع و چشمداشت برخی مردان در جاهلیت به اموال زنان سبب می‌شد تا به آنان به چشم کالا بنگرند و مانع ازدواج آنان شوند تا در صورت درگذشت آنان، مالشان را به ارث ببرند، یا با آنان بدرفتاری کنند تا مهریه خود را ببخشند: ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا۟ ٱلنِّسَآءَ كَرْهًۭا﴾ ؛ همچنین بر اساس روایات، برخی مردان در جاهلیت همسران خود را در تنگنا می‌نهادند تا مهر خود را ببخشند. قرآن کریم به چنگ آوردن اموال دیگران را از این راه ناروا دانست:﴿... وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا۟ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ...﴾.
4. طمع به سهم شریک: در قرآن کریم داستان دو برادری گزارش شده که داوود پیامبر را به حکمیت‌طلبیدند. یکی از آنان به داوود گفت برادر من دارای ۹۹ گوسفند است و من فقط یک گوسفند دارم و او از من خواسته همان را هم به وی واگذارم. داوود این درخواست را ظالمانه دانست . به گفته برخی مفسران، طمع و حرص صاحب گوسفندان بیشتر، سبب چنین خواسته‌ای شده است.
5. طمع به روابط جنسی نامشروع: قرآن خطاب به همسران رسول اکرم گفتار همراه با ناز و عشوه را زمینه‌ساز طمع‌ورزی بیماردلان دانسته و از همین رو آن همسران را از چنین رفتاری بازداشته است: ﴿يَـٰنِسَآءَ ٱلنَّبِىِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍۢ مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِنِ ٱتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِٱلْقَوْلِ فَيَطْمَعَ ٱلَّذِى فِى قَلْبِهِۦ مَرَضٌۭ وَقُلْنَ قَوْلًۭا مَّعْرُوفًۭا﴾. واژه ﴿ مَرَضٌۭ﴾ در این آیه به فسق، فجور، شک و نفاق تفسیر شده است‌.
6. طمع کافران به بهشت: گاهی کافران، گروه گروه و شتابان نزد پیامبر می‌آمدند و گرداگرد آن حضرت می‌نشستند و با تحقیر مؤمنان می‌گفتند اگر سخنان ایشان درست باشد و چنان‌که مؤمنان می‌پندارند وارد بهشت شوند، ما نیز وارد بهشت می‌شویم. قرآن سخن آنان را با استفهام انکاری انکار کرد و چنین طمعی را بیجا دانست؛ زیرا ورود به بهشت مستلزم کمال نفس از راه ایمان و طاعت است و تا کسی این زمینه را فراهم نکند، بلکه غرق در کفر و فسق باشد، نباید به چنین جایگاهی طمع و امید داشته باشد: ﴿فَمَالِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ * عَنِ ٱلْيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ عِزِينَ * أَيَطْمَعُ كُلُّ ٱمْرِئٍۢ مِّنْهُمْ أَن يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍۢ * كَلَّآ إِنَّا خَلَقْنَـٰهُم مِّمَّا يَعْلَمُونَ﴾ مقصود از کافران در این آیه را منافقان دانسته‌اند.
7. طمع به ایمان عالمان تحریفگر: گروهی از مسلمانان به ایمان یهود طمع و امید داشتند. خداوند به سبب تحریفگری آگاهانه آنان چنین طمعی را نابجا دانست: ﴿أَفَتَطْمَعُونَ أَن يُؤْمِنُوا۟ لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌۭ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَـٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُۥ مِنۢ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾ .

عوامل طمع پسندیده

پسندیده بودن طمع به لحاظ زمینه‌ها و عوامل و نیز متعلَّق آن است که به آنها اشاره می‌شود:

فضل و رحمت خدا

حضرت ابراهیم در احتجاج با مشرکان اظهار کرد به مغفرت خدا طمع و امید دارد . گفته شده فضل و وعده خدا به آمرزش، زمینه‌ساز طمع آن حضرت به مغفرت خدا بوده؛ نه اینکه خود را مستحق آن بداند؛ همچنین فضل و رحمت خدا زمینه‌ساز طمع و امید دعاکنندگان به اجابت دعای خود به درگاه الهی است . هنگام رعد و برق نیز رحمت و برکات آن، مانند ریزش باران و سرسبز شدن مزارع سبب طمع و امید برخی افراد به بهره‌مندی از آنها می‌شود . طمع اصحاب اعراف به ورود به بهشت با وجود نگرانی از تغییر سرنوشت خود هنگام حسابرسی نیز به سبب فضل و رحمت خداست .

ایمان

جادوگران فرعون به سبب ایمان خود، به تهدیدهای فرعون اعتنا نکرده و به مغفرت خدا امیدوار شدند ؛ همچنین گروهی از مسیحیان به سبب شناختن حق و پذیرش اسلام، طمع کردند در شمار شایستگان قرار گیرند .

عوامل طمع ناپسند

انسان ذاتاً دوستدار بهره‌های دنیوی است و از ثروت‌اندوزی و افزایش پیاپی آن لذت می‌برد؛ زیرا از پایان یافتن عمر خود غفلت کرده و به اشتباه می‌پندارد که مال‌های انباشته شده، برای او کارساز خواهند بود، ازهمین رو برخی عارفان، طمع به مال و زر و زیور را برخاسته از غریزه منفعت‌طلبی انسان و از آثار حب دنیا دانسته‌اند. همه موارد طمع ناپسند که متعلَّق آنها امور مالی و دنیوی است، از همین خصلت برخاسته‌اند. طمع، زمینه‌ها و عواملی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

حب به جایگاه برتر

انسان‌ها در هر مرتبه و جایگاهی باشند به جایگاه برتر علاقه‌مندند؛ برای نمونه، پس از سکونت آدم و حوا در بهشت، شیطان می‌دانست که آنها در پی جاودانگی‌اند، از همین رو با وسوسه و سوگند دروغین، آنها را تطمیع کرد و نهی از درخت ممنوع را برای آدم و حوا فقط برای این دانست که براثر خوردن از آن فرشته می‌شوند یا در بهشت جاودانه خواهند بود. آنها نیز به طمع رسیدن به جایگاه برتر، از میوه درخت ممنوع خوردند: ﴿فَوَسْوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيْطَـٰنُ لِيُبْدِىَ لَهُمَا مَا وُۥرِىَ عَنْهُمَا مِن سَوْءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَـٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ ٱلْخَـٰلِدِينَ * فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٍۢ...﴾. ﴿فَدَلَّىٰهُمَا﴾ در لغت به معنای به طمع‌انداختن نیز آمده است؛ همچنین شیطان با وسوسه خود آنها را به طمع سلطنت جاوید انداخت: ﴿فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ ٱلشَّيْطَـٰنُ قَالَ يَـٰٓـَٔادَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَىٰ شَجَرَةِ ٱلْخُلْدِ وَمُلْكٍۢ لَّا يَبْلَىٰ﴾ گفته شده ابتدا حوا آدم را به خوردن میوه درخت ممنوع ترغیب کرد. آدم نمی‌پذیرفت و وقتی حوا از آن خورد و برای او مشکلی پدید نیامد، آدم نیز به طمع افتاد و آن را خورد. پس از آن بود که لباس آنها فروافتاد . شیطان دربارۀ دیگر انسان‌ها نیز همین شیوه را به کار می‌گیرد و با ایجاد آرزو‌های دور و دراز و وعده‌های دروغین، طمع به جایگاه برتر را در آنان برمی‌انگیزد .

افزون‌طلبی

در چندین آیه قرآن گزارش شده که افزون‌طلبی افرادی سبب شده به اموال دیگران طمع ورزند:

1. در آیات ۱۱ - ۱۷ سوره مدّثر از فردی یاد شده که با وجود داشتن مال و فرزند و امکانات فراوان، طمع به افزایش آنها دارد.
2. برخی مسلمانان با دیدن غنایم جنگی در جنگ اُحُد طمع ورزیده و فرمان رسول خدا را زیر پا گذاشتند
3. منافقان و متخلفان از جهاد به طمع بهره‌مندی از غنایم، از رسول اکرم اجازه شرکت در غزوه خیبر را خواستند ؛ زیرا انگیزه منافق از شرکت در جنگ، دستیابی به غنایم جنگی است .
4. آیه ۲۸ سوره احزاب با توجه به آیات پیش از آن گویای آن است که فراوانی غنایم و دیگر اموالی که اختیار مصرف آنها با رسول خدا بود، همسران آن حضرت را به طمع ‌انداخت تا از آن حضرت درباره افزایش نفقه یا لوازم زندگی تقاضاهایی داشته باشند.
5. در دوران جاهلیت برخی به طمع تملک اموال همسرانشان بر آنان سخت‌ می‌گرفتند تا مهریه خود را ببخشند
6. در دوران داوود شخصی با داشتن ۹۹ گوسفند به تنها گوسفند برادرش نیز طمع ورزید .

ناز و کرشمه زنان در گفت وگو با نامحرمان

بر اساس آیه ۳۲ سوره احزاب ناز و کرشمه و رفتارهای تحریک‌آمیز زنان هنگام مواجهه با مردان نامحرم سبب طمع بیماردلان به روابط نامشروع جنسی می‌شود.

آثار طمع ناپسند

طمع ناپسند آثاری دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

از دست دادن جایگاه برتر

آدم که خلیفه خدا و آگاه از حقایق هستی و مسجود فرشتگان بود، پس از طمع او و همسرش به جایگاه برتر و خوردن از درخت ممنوع، لباس‌هایشان از تنشان فرو افتاد و به فرمان خدا از بهشت بیرون رانده شدند .

مبارزه با انبیا

فرعون با سوء استفاده از طمع جادوگران، آنان را برای مبارزه با موسی تطمیع کرد و به آنان وعده پاداش بزرگ و دستیابی به جاه و مقام داد. آنان نیز به طمع دستیابی به مال و جاه، آماده مبارزه با موسی شدند، گر چه با پی بردن به حقانیت موسی به خدا ایمان آورده و در برابر تهدیدهای فرعون مقاومت کردند و گفتند طمع داریم پروردگارمان گناهانمان را بدین سبب که نخستین گروندگان بوده‌ایم ببخشاید . ولید بن مغیره نیز به همین سبب با رسالت رسول اکرم به مخالفت برخاست و آیاتی درباره او نازل شد . طمع برخی مسلمانان در غزوه احد به غنایم جنگی نیز سبب سرپیچی آنان از فرمان رسول خدا شد .

شکست

از علل شکست مجاهدان در جنگ احد طمع به غنایم جنگی بود. برخی مجاهدان دنیاطلب پس از مشاهده پیروزی، از فرمان رسول خدا سرپیچی کردند و با ترک جایگاه خود در جبهه جنگ سبب شکست در برابر دشمن شدند. آنان به‌اندازه‌ای روحیه خود را باخته بودند که بی‌توجه به فراخوان پیامبر برای ایستادگی در میدان کارزار، در حال فرار به منطقه‌ای دور از صحنه نبرد بودند و دچار ‌اندوهی مضاعف شدند .

عذاب

در آیات ۱۱ – ۱۷ سوره مدّثر از فردی گزارش شده که با وجود مال فراوان، پسران زیاد و آماده به خدمت و بهره‌مندی از دیگر امکانات، باز هم طمع دارد بر مال و ثروتش افزوده شود؛ ولی هرگز بر ثروت او افزوده نشد، بلکه به سبب عناد با نشانه‌های خدا به مشقت و عذاب سخت تهدید شد و پس از نزول این آیات نه تنها مال وی افزایش نیافت، بلکه پیاپی رو به کاهش نهاد.

ناسازگاری در زندگی زناشویی

برخی همسران رسول خدا به سبب نداشتن قناعت و طمع به بهره ‎‌مندی از مال بیشتر، به ناسازگاری با آن حضرت رو آوردند. خدای سبحان آنان را میان ماندن نزد پیامبر یا طلاق مخیر ساخت . در دوران جاهلیت نیز برخی مردان صرفاً به انگیزه بهره‌مندی از اموال و مهریه زنان با آنان ازدواج می‌کردند تا سپس با ناسازگاری و سختگیری بر ایشان، اموالشان را تصاحب کنند .

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم
2. کریمی، علی‌جان، مقاله «طمع»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷