باطنگرایی
معنای باطنگرایی
باطنگرایی، در اصطلاح مهدویت، یعنی گوشهگیری و احتراز از تمام مسئولیتهایی که در عصر غیبت برعهدۀ منتظران قرار داده شده است. اگر بر این باور باشیم که انتظار اساساً مسلک احتراز است[۱]. ، وظیفۀ منتظران در عصر غیبت چیزی جز سکوت و عزلتنشینی نسبت به فعالیتهای اجتماعی که مهمترین آن واکنش به ظلم و بی عدالتیهای اجتماعی است، نخواهد بود.
تفاوت انتظار با احتراز
حقیقت و ماهیت انتظار، احتراز از مسئولیتها و فعالیتها نیست؛ انتظار حالتی نفسانی است که وقتی شدت گرفت، از محدودۀ قلب عبور کرده و به اعضا و جوارح میرسد و خودش را در عملِ منتظِر، نشان میدهد؛ به تعبیر دیگر انتظار ذاتاً با گوشهگیری همخوانی ندارد، بلکه جنبه عملی و فعالیتهای اصلاحی در جهت زمینهسازی امام مهدی(ع) بسیار پررنگ است. در روایات، منتظران امام عصر(ع) را مانند مجاهدان رکاب پیامبر(ص) تشبیه کردهاند[۲]؛ روشن است، انتظاری که بدون عمل و فقط در مرحلۀ قلب باشد و جز تأسف و اندوه قلبی اثر دیگری نداشته باشد، نسبتی با جهاد ندارد. در برخی احادیث نیز چنین آمده است: «بِمَنْزِلَةِ مَنِ اُسْتُشْهِدَ مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ»[۳]؛ همانند کسی است که با پیامبر(ص) شهید شود. چنین تشبیهاتی که درباره منتظران ظهور مهدی(ع) وارد شده است. نوع رابطه و تشابه میان انتظار، جهاد و مبارزه نشانگر ابعاد عملی منتظران است.
عوامل باطنگرایی
عواملی که موجب پیدایش باطنگرایی شده عبارتاند از:
- تحریف معنای انتظار توسط حاکمان: از مؤلفههای مهم و جدی انتظار، عمل و ایستادگی در برابر حاکمین ظالم است؛ بدین رو حاکمین ستمگر برای برطرف کردن چنین مانعی، از ترفندی به نام تحریف معنای انتظار استفاده کنند؛ تا منتظرین نتواند به رسالت اصلی معنای انتظار که همان عمل و تحرک است دست یابند. آیات قرانی، کاملاً در جهت رفع این تحریف است و حمایت از مظلوم در مقابل ظالم را اصل مسلّم و مهم اسلامی میداند؛ چنانکه در آیۀ ذیل بهصراحت به حمایت مظلوم در مقابل ظالم اشاره شده است: ﴿وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا﴾[۴] بنابراین، در نگاه قرآن، عزلتنشینی و سکوت در برابر ظالم در هیچ زمانی جایز نیست و چنین برداشتی از انتظار، چیزی جزء تحریف معنای انتظار نیست.
- برداشت غلط از روایات: یکی از عوامل پیدایش این نظریه، برداشتهای غلط و نادرست از روایاتی است که ظهور حضرت را نوید میدهند. در این روایات آمده است، ظهور امام زمان(ع)، هنگامی است که جهان پر از ظلم و جور شود[۵]برخی از این احادیث نتیجه گرفتهاند وجود ظلم و ستم پیش از ظهور، یک امر قهری و طبیعی و مقدمۀ ظهور و فرج است؛ بنابراین نمیتوان با مقدمۀ ظهور مبارزه کرد و از امر به معروف و نهی از منکر که اصل مسلّم اسلام است، سخن گفت.
چنین برداشتی از روایات، اولاً معارض با آیات و روایاتی است که به صورت عام و خاص دربارۀ نیکوکاری و تلاش مسلمین و امر به معروف مسلمان وجود دارد؛ ثانیاً دلالت این روایات متوجه منتظرین نمیشود:
- تعارض با قرآن: امر به معروف و نهی از منکر، یکی از اصول مسلّم و از ضروریات اسلام و مورد اتفاق عالمان دینی است. قرآن کریم میفرماید: ﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ﴾[۶]از نظر اسلام، امر به معروف و نهی از منکر بر هر کسی که توان و قدرت دارد و ضرری متوجه جانش نمیشود واجب است. پیامبر اسلام(ص) میفرماید: "باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، و گرنه خداوند بدترین و شرورترین شما را بر نیکان و پاکانتان چیره میکند و دعای خوبانتان را مستجاب و روا نمیگرداند بیگمان امر به معروف و نهی از منکر با انتظاری سازگاری دارد که تکلیفساز باشد، نه تکلیفسوز. اگر باور ما این باشد که انتظار، احتراز باشد، آنگاه امربهمعروف و نهیازمنکر، معنایی پیدا نمیکند.
- تعارض با روایات عام: یعنی روایاتی که موضوع آن فقط مخصوص زمان غیبت و دوران انتظار نیست، مانند: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «کسی که صبح کند و به امور مسلمانان توجهی نکند، مسلمان نیست»[۷] همچنین ایشان فرمودند: «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، و گرنه خداوند بدترین و شرورترین شما را بر نیکان و پاکانتان چیره میکند و دعای خوبانتان را مستجاب نمیکند»[۸]. در این دو روایت، انجام امور مسلمین و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر جزء وظایف اصلی مسلمین شمرده شده است. حال میخواهد این دو مسئولیت در زمان غیبت امام یا در زمان حضور ایشان باشد[۹].
- تعارض با روایات خاص: یعنی روایاتی که در خصوص زمان غیبت و دوران انتظار وارد شده است، مانند روایتی از امام صادق(ع)، که شخصی از ایشان سوال کردند، کسی که دارای ولایت پیشوایان است و انتظار ظهور حکومت حق را میکشد، درچه حالی از دنیا میرود. امام فرمودند: «او همانند کسی است که با رهبر این انقلاب در خیمۀ او بوده باشد. سپس سکوت کرد و فرمودند: «او همانند کسی است که در خدمت پیامبر(ص) با شمشیر بر مغز دشمن میکوبد»[۱۰] در این روایت مشخص است که جهاد در رکاب پیامبر(ص) با انتظاری که به معنای گوشهگیری و باطنگرایی باشد همخوانی ندارد.
از ظاهر روایاتی که از گسترش ظلم و ستم خبر میدهند، اینچنین بهدست میآید که فراگیر شدن ظلم و ستم به معنای گسترش ظلم طبقۀ حاکم است؛ زیرا لازمۀ ظلم و ظالم بودن، وجود مظلوم است؛ یعنی باید مظلومین باشند تا ظلم و ظالم معنا پیدا کند، به این ترتیب محال است قائل شویم در زمان غیبت ظلم و ستم باید همه جا را فرا بگیرد؛ چراکه وجود مظلوم نشان دهندۀ این است که ظلم و ستم نمیتواند همه جا را فرا بگیر. برخی برای اینکه از زیر بار مسئولیت و زمینهسازی ظهور فرار کنند چنین توجیه کردهاند که ممکن است اعمالشان در عصر غیبت به ریا آلوده شود؛ ازاینرو اعمال ظاهری را رها کرده و به باطنگرایی گرایش پیدا کردند؛ اما انتظار واقعی، یعنی تحرک و عمل و این عده نمیتوانند با این توجیه که ممکن است این اعمال منجر به ریا شود، دست از تلاش و کوشش بکشند و به گوشهگیری متمایل شوند.
نتیجه
گوشهگیری و بیتوجهی نسبت به امور پیرامونی انسان یکی از آسیبهای موضوع مهدویت است. آنچه اهمیت دارد این است که انتظار ظهور امام مهدی به معنای نشستن و دعا کردن صرف محقق نخواهد شد، بلکه بایستی با آگاهی و شناخت، برای ظهور امام مهدی(ع) تلاش کرد؛ بنابراین، ذات انتظار، حرکت و تلاش برای اصلاحات و زمینهسازیهای گوناگون فردی و اجتماعی است و هرگونه عزلتگزینی و باطنگرایی با آیات و روایات در تعارض کامل است[۱۱].
پرسش مستقیم
- آسیبهای اندیشه مهدویت چیستند؟ (پرسش)
- آسیبهای تربیتی مهدویت کدامند؟ (پرسش)
- چرا برداشت انحرافی از انتظار را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا افراط و تفریط در تبین کشتارهای آغاز قیام را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا طرح مباحث غیر ضروری را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا عدم پیروی از ولایت فقیه و نواب عام را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا مدعیان دروغین مهدویت و نیابت خاصه و عامه را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا عاشقنمایان دنیاطلب را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا آرزوگرایان بیعمل را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا ملاقاتگرایی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا افراط و تفریط در تبیین مفهوم غیبت را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا تطبیق نشانههای ظهور با وقایع را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا تعیین وقت ظهور را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا تعجیل در امر ظهور را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا فعالیتهای غرب و مستشرقان را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا خوگرفتن با شرایط موجود را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا عافیتطلبی را به عنوان یکی از آسیبهای مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا منجیگرایی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا غلو در محبت را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا باطنگرایی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- آسیبهای فکری و اعتقادی مهدویت کدامند؟ (پرسش)
- چرا عدم درک صحیح از اضطرار به حجت را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا برداشت انحرافی از مفهوم غیبت را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- اراده الهی و انسانی در مسئله انتظار به چه معناست؟ (پرسش)
- چرا آمیختگی نشانههای ظهور با شرایط ظهور را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا زمینهسازی از راه گسترش ظلم و فساد را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- آیا برای ظهور امام مهدی باید به افزودن ظلم و ستم کمک کرد؟ (پرسش)
- چرا کوتاهی متولیان در ارائه معارف را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- آسیبهای رفتاری مهدویت کدامند؟ (پرسش)
- چرا ایجاد هرج و مرج و بروز اختلافات شدید را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا تعجیل در امر ظهور را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا مدعیان دروغین مهدویت و نیابت خاصه و عامه را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا بروز کسالت و سستی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا نمادگرایی افراطی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا ارتباط موقت و گسسته با امام مهدی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا عدم انسجام اجتماعی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا کم فروغ شدن عواطف انسانی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا شیوع ناهنجاریهای رفتاری را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا انگیزههای غیر انسانی در روابط اجتماعی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا آسیبهای سیاسی در عصر انتظار را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا ابهام در آثار روانی مهدویت را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا انتظار کشیدن بدون تلاش برای تغییر را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا بیتفاوتی منتظران در قبال زمینهسازی را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- آسیبهای فردی انتظار چیست؟ (پرسش)
- چرا ترس از امام و آرمانها را از آسیبهای فردی انتظار شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا گریز از امام و آرمانها را از آسیبهای فردی انتظار شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا ترک وظایف انتظار را از آسیبهای فردی انتظار شمردهاند؟ (پرسش)
- آسیبهای اجتماعی انتظار چیست؟ (پرسش)
- چرا ناامیدی افراد جامعه را از آسیبهای اجتماعی انتظار شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا عدم پیروی از فقها را از آسیبهای اجتماعی انتظار شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا انتظار بدون تلاش برای تغییر را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
- چرا ترک وظایف منتظران را یکی از محورهای آسیبشناسی مهدویت شمردهاند؟ (پرسش)
منابع
نوروزی، رضا علی؛ نجفی، محمد، هاشمی، فاطمه، موانع و آفات انتظار
هاشمی شهیدی، سید اسدالله، ظهور حضرت مهدی از دیدگاه اسلام و مذاهب و ملل جهان
هدایتنیا، فرجالله، امام مهدی در نگاه امام خمینی
مهدویفرد، میرزا عباس، فلسفه انتظار- دانش، اسماعیل، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت
- آیتی، نصرت الله، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت
پانویس
- ↑ . برای آگاهی بیشتر از مسلک احتراز، ر.ک: تفسیر انتظار امام مهدی به گوشهگزینی یا احتراز چه پیامی دارد؟ آیا این برداشت صحیح است؟
- ↑ «بِمَنْزِلَةِ مَنْ كَانَ قَاعِداً تَحْتَ لِوَائِهِ...». بحارالانوار، ج۵۲، ص۱۴۲.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۳۷۱.
- ↑ «و چرا شما در راه خداوند نبرد نمیکنید و (نیز) در راه (رهایی) مستضعفان از مردان و زنان و کودکانی که میگویند: پروردگارا! ما را از این شهر که مردمش ستمگرند رهایی بخش و از سوی خود برای ما سرپرستی بگذار و از سوی خود برای ما یاوری بگمار» سوره نساء، آیه ۷۵.
- ↑ «... مْلَأُ اَلْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً...». بحار الأنوار، ج 98، ص 264:... بهوسیله او زمین را پر از داد و عدل مىکند همینطورى که از ظلم و ستم پر شده است
- ↑ «شما بهترین گروهی بودهاید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شدهاید؛ به کار پسندیده فرمان میدهید و از (کار) ناپسند باز میدارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان میآوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانن» سوره آل عمران، آیه 110.
- ↑ «مَنْ لَمْ یَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ»؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۳۶
- ↑ «لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیُسَلِّطَنَّ اللَّهُ شِرَارَکُمْ عَلَی خِیَارِکُمْ فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ»؛ بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۷۸.
- ↑ اسماعیل دانش|دانش، اسماعیل، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ «هُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ کَانَ مَعَ اَلْقَائِمِ فِی فُسْطَاطِهِ ثُمَّ سَکَتَ هُنَیْئَةً ثُمَّ قَالَ هُوَ کَمَنْ کَانَ مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ»؛ بحارالانوار، ج۵۲، ص۱۴۲.
- ↑ ر.ک: آیتی، نصرت الله، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت؛ مهدویفرد، میرزا عباس، فلسفه انتظار، ص۱۱۰-۱۱۸؛ هدایتنیا، فرجالله، امام مهدی در نگاه امام خمینی، مجموعه مقالات سومین اجلاس مهدویت، ج۲، ص۳۶۶؛ نوروزی، رضا علی؛ نجفی، محمد، هاشمی، فاطمه، موانع و آفات انتظار، ص ۴۸-۴۹؛ هاشمی شهیدی، سید اسدالله، ظهور حضرت مهدی از دیدگاه اسلام و مذاهب و ملل جهان، ص۲۰۳-۲۰۴؛ دانش، اسماعیل، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت.