آداب سیر و سلوک در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آداب سیر و سلوک است. آداب سیر و سلوک از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آداب سیر و سلوک در عرفان اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

ذکرها و دعاهای خاص

علامه حسن‌زاده در آثارشان اسماء و اذکار و دعاها و آیات مختلفی را توصیه می‌کنند که برخی از آنها را جمع آورده‌ایم:

۱. سوره اخلاص، سوره قدر و آیه سخره: با سوره مباركه اخلاص مأنوس باش. سوره باقدرِ «قدر» به ولایت راهنمایی می‌کند. آیه سخره رفع وساوس نفسانی می‌کند که در سوره اعراف و از ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي﴾ تا ﴿قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ﴾ است. قرائت هفتاد مرتبه آیه سخره برای نفس‌های مستعد مایه صفای قلب و اطمینان آن بر اسلام و ایمان و تنوّر قلب به یقین و دفع شرّ شیاطین و نفی خواطر است.

۲. سوره واقعه: از پیامبر(ص) نقل است که هر کس سوره مبارکه واقعه را هر شب بخواند، تنگدستی به او روی نمی‌آورد.

۳. آیه نور: دوام بر آیه نور، یعنی از ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ تا ﴿وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ مایه انکشاف حقایق است؛ چنان‌که خودش نور است، نور عین و عین نور است.

۴. استعاذه: از پیامبر(ص) روایت است که در وقت صبح یا شب سه بار «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ» بگویید و سه آیه آخر سوره «حشر» را نیز به آن بیفزایید؛ يعنى ﴿هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ * هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ * هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾.

استعاذه سبب قرب و رستگاری دنیوی و اخروی است؛ چنان‌که در زندگی انبیا چنین بوده است و ما نیز می‌توانیم با تأسّی از عبارات آنان، به حق‌تعالی پناه جوییم؛ برخی از این عبارات را می‌توان در موارد زیر مشاهده کرد:

1. وقتی که حضرت نوح(ع) گفت: ﴿رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ﴾، حق‌تعالی به او سلامت و برکت و کرامت بخشید و فرمود: ﴿يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ﴾.
2. حضرت ابراهیم(ع) زمانی که نمرود او را در آتش می‌انداخت، گفت: «&& أعوذ بالله الذى خلقني فهداني من شر ما عصام و آذانی &&»، حق‌تعالی به آتش امر کرد: ﴿يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ﴾ و او را خلیل خود ساخت: ﴿وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا﴾.
3. آن هنگام که یوسف(ع) در مناجاتش با حق‌تعالی ﴿مَعَاذَ اللَّهِ﴾ گفت، خداوند او را از مکر زنان نگاه داشت و فرمود: ﴿كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ﴾.
4. هنگامی که موسی(ع) با حق‌تعالی مناجات کرد: ﴿وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ﴾، خداوند او را کلیم نام نهاد: ﴿كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا﴾.
5. هنگامی که مادر حضرت مریم(س) گفت: ﴿إِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ﴾، خداوند مریم(س) را که مادر اکثر پیغمبران است، به او عطا فرمود و در حق او گفت: ﴿فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ﴾.
6. آن‌گاه که مریم(س) گفت: ﴿إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا﴾، خداوند عیسی(ع) را به او داد.
7. [ضرت خاتم(ص) به امر پروردگار گفت: ﴿أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ * وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ﴾ و خداوند او را به مقام قرب رسانید و در حقّ او فرمود: ﴿ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى﴾؛ پس بنده مؤمن باید به این کلمه استعاذه کند تا به مقام ﴿رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ﴾ برسد و مقرب درگاه الهی شود.

۵. ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ﴾: برای فاصله گرفتن از القائات و وسوسه‌های نفوس شقی باید آیات شریف ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ﴾ را خواند.

۶. «يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ يَا مَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ»: عقل جداکننده حق از باطل است و برای زیادت آن، ذکری را دستور داده‌اند. در نزد اولیاء اللّه بسیار گفتن ذکر شریف «يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ يَا مَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» سبب حیات و زیادت عقل است. هر چه عقل قوی‌تر شود، شامه‌اش قوی‌تر می‌گردد و بوی بد را می‌فهمد و آن را طرد می‌کند. سالک باید وقتی را با خدایش خلوت کند که بدن استراحت کرده و از خستگی به‌در آمده باشد و در حال امتلا (سیری و پربودن معده) و اشتها (گرسنگی) نباشد؛ در این حال با کمال حضور و مراقبت و ادب مع الله، خداوند سبحان را بدین ذکر شریف بخواند. عدد ندارد؛ اختیار مدت با خودش است؛ مثلاً در حدود بیست دقیقه یا بیشتر؛ بهتر اینکه کمتر از یک اربعین نباشد، بیشترش چه بهتر.

۷. «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» و «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»: بلندمرتبه‌ترین وردها کلمه طاهر و مطهر «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» و درود آسایش‌بخش و معطّر «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» است.

بسیاری از ارباب حال، ذكر «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» را اختیار کرده‌اند؛ زیرا کلمه «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ذکری مرکب از نفی و اثبات است؛ با نفی، مواد فاسدی که از آنها مرض قلب و قیود روح متولد می‌شود، زایل می‌گردد و با اثبات «إِلَّا اللَّهُ» صحت و سلامتی قلب از بیماری رذایل اخلاقی حاصل می‌شود. طیّ مراحل و قطع منازل جز به گام‌های نفی و اثبات میسّر نیست و هیچ نوع از انواع اذکار و عبادات در ترقی درجات و مقامات معنوی اثر این کلمه طیّب را ندارد و اشتغال به آن باعث درآمدن به حصن الهی و رهایی از عذاب اوست. در حدیث قدسی است که «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي».

از امتیازات دیگر این ذکر آن‌که ذکری خفی و پوشیده است و حروفش به حرکت لب احتیاج ندارد و می‌توان در میان مردم بر وجهی آن را ادا کرد که کسی اطلاع نیابد، به خلاف بسیاری از اذکار؛ مثل «سُبْحَانَ اللَّهِ»، «الْحَمْدُ لِلَّهِ» و «اللَّهُ أَكْبَرُ».

۸. «اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» و «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ»: بعضی معتقدند که «اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» اسم اعظم خدای تعالی است که در چندین آیه آمده است که چند مورد را ذکر می‌کنیم:

1. ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ﴾.
2. ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ﴾.
3. ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى﴾.
4. ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ﴾.
5. ﴿ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ﴾.

از حضرت امیرالمؤمنین(ع) نقل می‌کنند که به خدمت رسول خدا(ص) آمدند و عرض کردند: خضر را در خواب دیدم و به من این عبارت را داد: «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ»؛ پیامبر(ص) فرمود: «يَا عَلِيُّ عُلِّمْتَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ».

هم‌چنین وارد شده است که امیرالمؤمنین(ع) وقتی به جنگ می‌رفتند، این عبارت را می‌فرمودند: «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ، يَا كهيعص‏ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ».

۹. پنج سوره که با ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ﴾ شروع می‌شود و توجه عرفانی: حجت الاسلام والمسلمین حیدر ضیائی درباره اذکار توصیه شده علامه حسن‌زاده می‌گویند: اولین دستوری که به بنده دادند، پنج سوره‌ای بود که با ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ﴾ شروع می‌شود؛ یعنی سوره حمد، سوره انعام، سوره کهف، سوره سبأ و سوره فاطر. این پنج سوره خیلی وقت‌گیر است؛ اما اولین دستور ایشان به بنده قرائت این پنج سوره بود و ذکر دیگری به ما نگفتند، بلکه فرمودند: «شما یک اربعین این پنج سوره را داشته باشید». حضرت استاد مکرر بر قرائت قرآن و نماز شب و مسبحات ستّه و سوره واقعه تأکید داشت و می‌فرمود: «این امور نباید از کسی که در مسیر سیروسلوک عملی است، ترک بشود». در اربعین‌های بعدی نیز اذکاری می‌دادند و آخرین ذکری که بعد از آن دیگر ذکری نبود، ذکر شريف «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ» بود. البته بعد از این ذکر، دستور به «توجه عرفانی» بود و می‌فرمود: «هرچه باید نصیب شما بشود، در این توجه عرفانی است» و مقدمه‌اش یا هزار بار «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» يا هزار بار «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ» است. حضرت استاد می‌فرمود: «خودم یا ذکر «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» را دارم یا ذکر «يَا هُوَ يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ». توجه عرفاني يعنی انسان در یک حالت خاص بنشیند که زانوها بلند، دست‌ها روی زانو و پیشانی روی دست باشد؛ ایشان می‌فرمود: «حداقل بیست دقیقه در یک جای خلوت بدون سروصدا که حتی صدای تیک‌تاک ساعت هم در کار نباشد، در این حالت باشید؛ آنجا حقایقی برای شما برملا می‌شود؛ صحنه‌هایی به شما نشان داده می‌شود و آنچه باید از عالم غیب دریافت کنید، در این حالت دریافت خواهید کرد».

۱۰. ذكر و دعا برای محفوظ‌ماندن از مردم پلید و اندیشه‌های بدشان: ذکر ﴿حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾ برای محفوظ‌ماندن از بدان و بدی آنان مناسب است. هم‌چنین دعای حجاب امام صادق(ع) که برای محفوظ‌بودن از اندیشه‌های بدِ مردمِ پلید، سنگری سخت استوار است: «﴿وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا * وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا﴾؛ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالاسْمِ الَّذِي بِهِ تُحْيِي وَ تُمِيتُ وَ تَرْزُقُ وَ تُعْطِي وَ تَمْنَعُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ اللَّهُمَّ مَنْ أَرَادَنَا بِسُوءٍ مِنْ جَمِيعِ خَلْقِكَ فَأَعْمِ عَنَّا عَيْنَهُ وَ أَصْمِمْ عَنَّا سَمْعَهُ وَ اشْغَلْ عَنَّا قَلْبَهُ وَ اغْلُلْ عَنَّا يَدَهُ وَ اصْرِفْ عَنَّا كَيْدَهُ وَ خُذْهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ تَحْتِهِ وَ مِنْ فَوْقِهِ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ».

۱۱. چهارذکر پناه دهنده از ترس، اندوه، مکر و تنگنای مالی: امام صادق(ع) می‌فرماید: در شگفتم برای کسی که از چهار چیز بیم دارد، چگونه به چهار چیز پناه نمی‌برد؟

1. در حیرتم از کسی که ترس بر او غلبه کرده، چگونه به ذکر ﴿حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾ پناه نمی‌برد؟! زیرا خداوند عزّوجلّ به دنبال ذکر یاد شده فرمود: ﴿فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ﴾.
2. در شگفتم از کسی که اندوهگین است، چگونه به ذکر ﴿أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾ پناه نمی‌برد؟! زیرا خداوند عزّوجلّ به دنبال ذكر مزبور فرمود: ﴿نَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾.
3. در تعجبم از کسی که مورد مکر و حیله واقع شده، چگونه به ذکر ﴿أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ﴾ پناه نمی‌برد؟! زیرا خداوند عزّوجلّ به دنبال ذكر مذکور فرمود: ﴿فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا﴾.
4. در شگفتم از کسی که طالب دنیا و زیبایی‌های دنیاست (در تنگنای مالی است)، چگونه به ذکر «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» پناه نمی‌برد؟! زیرا خداوند عزّوجلّ پس از ذکر یاد شده - از زبان مردی که فاقد نعمت‌های دنیوی بود، خطاب به مردی که از آن نعمت‌ها بهره‌مند بود - فرمود: ﴿إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا * فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ﴾.

۱۲. ذکری برای مصون بودن از بیماری‌های بد: برای مصون بودن از بیماری‌های بد، مانند خوره و پیسی و دیوانگی و مانند آنها بعد از هر نمازِ صبح ده بار ذکر «سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» گفته شود.

۱۳. چهار ذکر اهل بهشت: امام جعفر صادق(ع) از آبای گرام خود روایت می‌کند که حضرت رسالت(ص) فرمودند هر که به چهار چیز عمل کند، از اهل بهشت خواهد بود:

1. بر زبان راندن «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ».
2. «الْحَمْدُ لِلَّهِ» هنگامی که نعمتی رسد.
3. «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ» زمانی که گناهی سر زند.
4. ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ زمانی که مصیبتی رسد.

۱۴. ذکری برای دفع جميع بلايا: دو اسمی که دافع جميع بلاها هستند: «الحی»، یعنی خداوند زنده است به حیات ابدی و حیات همه اشیاء به اوست و «القيوم» یعنی ذات و صفات خداوند پاینده است و قائم به تدبیر و حفظ مخلوقات می‌باشد. بیشترین دعای رسول الله(ص) «يَا حَيُّ وَ يَا قَيُّومُ» بوده است؛ این دو اسم از بهترین نام‌های خداست؛ از این‌رو مهم‌ترین نام‌های خدا را در دو آیه دانسته‌اند:

1. ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ﴾.
2. ﴿وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ﴾.

۱۵. ذکری برای قرب به حق: برای نائل شدن به مقامات معنوی و قرب به حق، بعد از هر نماز یک بار «اللَّهُمَّ اهْدِنِي مِنْ عِنْدِكَ وَ أَفِضْ عَلَيَّ مِنْ فَضْلِكَ وَ انْشُرْ عَلَيَّ مِنْ رَحْمَتِكَ وَ أَنْزِلْ عَلَيَّ مِنْ بَرَكَاتِكَ» گفته شود.

۱۶. مناجات ائمه در ماه شعبان: سید بن طاووس در اعمال ماه شعبان در کتاب اقبال، از ابن خالویه چنین نقل می‌کند که مناجات امیر مؤمنان(ع) و ائمه دیگر(ع) در ماه شعبان عبارت بود از: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اسْمَعْ دُعَائِي إِذَا دَعْوَتُكَ... إِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَيْكَ وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِيَاءِ نَظَرِهَا إِلَيْكَ حَتَّى تَخِرَقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ تَصِيرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ... إِلَهِي إِنْ أَنَامَتْنِي الْغَفْلَةُ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ لِلِقَائِكَ فَقَدْ نَبَّهَتْنِي الْمَعْرِفَةُ بِكَرَمِ آلَائِكَ... وَ أَلْحِقْنِي بِنُورِ عِزِّكَ الْأَبْهَجِ فَأَكُونَ لَكَ عَارِفاً وَ عَنْ سِوَاكَ مُنْحَرِفاً وَ مِنْكَ خَائِفاً مُرَاقِباً يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ...».

۱۷. فرازی از دعای روز عرفه امام سجاد(ع): در دعای چهل و هفتم صحيفه سجادیه آمده است: «أَخِفْنِي مَقَامَكَ وَ شَوِّقْنِي لِقَاءَكَ».

۱۸. فرازی از دعای کمیل: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَهْتِكُ الْعِصَمَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُنْزِلُ النِّقَمَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ الدُّعَاءَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تُنْزِلُ الْبَلَاءَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي كُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ كُلَّ خَطِيئَةٍ أَخْطَأْتُهَا».

فرازی از «مناجات مطيعان خدا»: امام سجاد(ع) در «مناجات مطیعان خدا» می‌فرماید: «اللَّهُمَّ احْمِلْنَا فِي سُفُنِ نَجَاتِكَ وَ مَتِّعْنَا بِلَذِيذِ مُنَاجَاتِكَ وَ أَوْرِدْنَا حِيَاضَ حُبِّكَ وَ أَذِقْنَا حَلَاوَةَ وُدِّكَ وَ قُرْبِكَ».

۱۹. فرازی از «مناجات محبان خدا»: امام سجاد(ع) در «مناجات محبان خدا» می‌فرماید: «إِلَهِي مَنْ ذَا الَّذِي ذَاقَ حَلَاوَةَ مَحَبَّتِكَ فَرَامَ مِنْكَ بَدَلًا، وَ مَنْ ذَا الَّذِي أَنِسَ بِقُرْبِكَ فَابْتَغَى عَنْكَ حِوَلًا، إِلَهِي فَاجْعَلْنَا مِمَّنِ اصْطَفَيْتَهُ لِقُرْبِكَ وَ وَلَايَتِكَ وَ أَخْلَصْتَهُ لِوُدِّكَ وَ مَحَبَّتِكَ، وَ شَوَّقْتَهُ إِلَى لِقَائِكَ وَ رَضَّيْتَهُ بِقَضَائِكَ، وَ مَنَحْتَهُ بِالنَّظَرِ إِلَى وَجْهِكَ... وَ اجْتَبَيْتَهُ لِمُشَاهَدَتِكَ».

۲۰. فرازی از «مناجات عارفان»: امام سجاد(ع) در مناجات عارفان می‌فرماید: «فَهُمْ إِلَى أَوْكَارِ الْأَفْكَارِ يَأْوُونَ وَ فِي رِيَاضِ الْقُرْبِ وَ الْمُكَاشَفَةِ يَرْتَعُونَ... وَ قَرَّتْ بِالنَّظَرِ إِلَى مَحْبُوبِهِمْ أَعْيُنُهُمْ... وَ مَا أَطْيَبَ طَعْمَ حُبِّكَ وَ مَا أَعْذَبَ شِرْبَ قُرْبِكَ».

لازم است این مناجات‌ها خاصه مناجات عارفان و محبّان، خوانده شود، چون قلب را جلا و روشنی می‌بخشند.

۲۱. بهترین دعای انبیا: شیخ بهایی در کشکول می‌گوید: پدرم به خط خود نوشت که از رسول الله(ص) روایت شده است: بهترین دعا دعای من و دعای انبیای قبل از من است و آن این دعاست: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ».

۲۲. چهار دستور خدای تعالی به پیامبر(ص) برای ذکر: خداوند تعالی در قرآن چهار ذکر را به پیامبرش دستور می‌فرماید:

1. ﴿إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ﴾.
2. ﴿حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ﴾.
3. ﴿هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ﴾.
4. ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾.

۲۳. دستور خدای تعالی به پیامبر(ص) برای دعا: حق‌تعالی به پیامبرش(ص) توصیه می‌فرماید که مقام صدیقین و سرپرستی الهی را درخواست کند: ﴿رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا﴾.

۲۴. دستور خدای تعالی به پیامبر(ص) برای وصف پروردگار: ﴿قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ﴾.

۲۵. مسبّحات ستّة پيامبر(ص): نخستین دستورالعملی که به انسانِ دردمند می‌دهند، عملِ جناب رسول الله(ص) است که هر شب پیش از خواب مسبّحات سته را قرائت می‌کرد؛ یعنی شش سوره‌ای که با تسبیح شروع می‌شود؛ این سوره‌ها حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن و اعلی هستند. باید اهل قرآن شویم و با قرآن حشر پیدا کنیم؛ نه اینکه از قرآن جدا باشیم و شبانه‌روز به عوامل لفظی و معنوی و انباشتن اصطلاحات دلخوش شویم! باید با اخلاص تن به کار دهیم و حال حضرت رسول(ص) را اسوه خود قرار دهیم که ﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾. این مسبّحات را پیش از خواب بخوانید؛ البته در این سوره‌ها تعمّق فرمایید، سپس می‌بینید که به انسان، توان و حال می‌دهند. ناگفته نماند که مسبّحات در حدیث به صورت «مسبّحات خمس» آمده است که سوره اعلی را ندارد؛ با وجود این مرحوم قاضی مصرّ بودند که مسبّحات ستّه قرائت شود؛ زیرا چیزهایی می‌دانستند که سینه به سینه به ایشان رسیده بود!

۲۶. توصيه امير المؤمنين(ع) برای دعا: در حدیثی آمده است که براء بن عازب به حضرت علی(ع) عرض می‌کند: «یا امیرالمؤمنین! تو را به خدا و رسولش سوگند می‌دهم که برترین چیزی را که پیامبر(ص) ویژه تو کرد، و جبرئیل مخصوص پیامبر(ص) ساخت، و خداوند جبرئیل را به آن فرستاد، در اختیار من قرار دهی!»

حضرت فرمود: «هنگامی که می‌خواهی خدا را به اسم اعظمش بخوانی، شش آيه اول سوره حديد را و سپس سه آيه آخر سوره حشر را بخوان؛ بعد دو دستت را بلند کن و بگو: ای خداوندی که چنین هستی، تو را به حق این اسماء می‌خوانم که بر محمد(ص) درود فرستی و فلان حاجت مرا برآوری (یعنی حاجت خود را بخواه). به خداوندی که معبودی جز او نیست، به حاجتت خواهی رسید انشاء الله». براء گفت: «قسم به خدا من آن را برای دنیا نمی‌خواهم». امام(ع) فرمود: «همین صواب است؛ رسول الله(ص) نیز مرا این‌چنین وصیت فرمود و اینکه خدا را با آن در کارهای بزرگ و دشوارِ روزگار بخوانم».

۲۷. ذکر عالمان برای وصف پروردگار: ﴿وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا﴾.

۲۸. ذكر ابراهيم: حضرت ابراهیم(ع) پس از بیزاری جستن از شرک، فرمود: ﴿إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾.

۲۹. ذکر یونسیه: ذكر شريف ﴿أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾ معروف به ذکر یونسی است که حضرت ذوالنون یونس(ع) به این ذکر از غم نجات یافت و هر مؤمنی به ذکر آن از غم نجات می‌یابد. این ذکر در آیات ۸۷ و ۸۸ سوره انبیاء آمده است: ﴿وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾. امام صادق(ع) می‌فرماید: در شگفتم از کسی که اندوهی به او دست دهد و غمی به او روی آورد و به این کریمه (ذکر شریف یونسی) پناه نبرد.

در تأثیر این ذکر شریف، باید به سه جمله ﴿فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾ دقت بسزا شود؛ به خصوص به جمله ﴿وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾ كه مفاد آن عام و وعده فرموده که شامل همه مؤمنین است، و با جمع محلّی به الف ولام (﴿الْمُؤْمِنِينَ﴾) وفعل مضارع (﴿نُنْجِي﴾) که دالّ بر تجدد زمان و حصول تدریجی آن برای ابد است، تعبیر فرموده است. پس هرکس برای نجات از غم به ذکر یونسی ذاکر باشد، مشمول رحمت ﴿وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾ می‌شود.

۳۰. ذكر حضرت ابراهیم(ع) و حضرت يوسف(ع): از آنجا که همه موجودات تحت تسخیر و تدبیر حق‌تعالی هستند و از او بریده نیستند، حضرت ابراهیم(ع) و حضرت یوسف(ع) خداوند را با اسم «فاطر» خواندند؛ حضرت ابراهيم(ع): ﴿وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ﴾؛ حضرت یوسف(ع): ﴿فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ﴾. ما هم می‌توانیم خداوند سبحان را مانند این دو فرستاده الهی به «فاطر» ذاکر باشیم.

۳۱. دعای یوسف(ع): حضرت یوسف پس از آن‌که بهره حکومت و علم تعبیر خوابش را به خداوند نسبت می‌دهد و خداوند تعالی را به خاطر نعمت‌های دنیایی (بهره‌ای از فرمانروایی، علم تعبیر خواب و...) شکر می‌گوید، خواستار پایان نیکو و سعادت اخروی می‌شود: ﴿فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ﴾. اين جملات بیانگر سریان ولایت خداوند در دنیا و آخرت است.

۳۲. دعای نوح(ع): ﴿رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا﴾.

۳۳. دعای ابراهیم(ع): حضرت ابراهیم(ع) بعد از آن‌که پروردگار را «شنونده و اجابت‌کننده دعا» توصیف می‌کند، این‌گونه دست به دعا برمی‌آورد: ﴿رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ * رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ﴾ و در جایی دیگر می‌فرماید: ﴿رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ * وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ * وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ﴾.

۳۴. دعای ابراهیم و اسماعيل(ع): هنگامی که حضرت ابراهیم(ع) و حضرت اسماعیل(ع) پایه‌های خانه کعبه را بالا می‌بردند، به پیشگاه حق‌تعالی گفتند: ﴿رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾.

۳۵. دعای ابراهیم(ع) و اصحابش: حضرت ابراهیم(ع) و اصحابش پس از آن‌که نسبت به مشرکان و بت‌پرستی شان ابراز نفرت کردند، دست به دعا آوردند: ﴿رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ * رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾.

۳۶. دعای موسی(ع): زمانی که در میقات طور، لرزه عظیمی نمایندگانِ سفیهِ بنی اسرائیل را به هلاکت رساند، حضرت موسی(ع) آن را آزمون الهی تفسیر کرد و روی به پروردگار دعا کرد: ﴿أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ * وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ﴾.

۳۷. دعای پیروان حضرت موسی(ع): ﴿عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ﴾.

۳۸. دعای عیسی(ع) برای طلب روزی: ﴿اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ﴾.

۳۹. دعای زکریا(ع) برای طلب فرزند: ﴿رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ﴾؛ ﴿رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ﴾.

۴۰. دعای اصحاب کهف: آن‌گاه که اصحاب کهف به غار پناه بردند، از خداوند درخواست کردند: ﴿رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا﴾.

۴۱. دعای راسخان در علم: راسخان در دین در پرتو علم و دانش الهی از خداوند تعالی می‌خواهند: ﴿رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ﴾.

۴۲. دعای پرهیزکاران: ﴿رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ﴾.

۴۳. دعای رزمندگان با استقامت: ﴿رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ﴾.

۴۴. دعای عبادالرحمان:

1. ﴿رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ﴾.
2. ﴿رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا﴾.
3. ﴿رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا﴾.

۴۵. دعای فرشتگان: فرشتگانی که حاملان عرشند، برای مؤمنان از خدای تعالی آمرزش می‌خواهند: ﴿رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ * رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ﴾.

۴۶. دعای مؤمنان بعد از مهاجران و انصار: ﴿رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾.

۴۷. آیه آمن الرسول: آخر سوره بقره از «آمن الرسول» تا پایان سوره: ﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ * لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ﴾.

۴۸. آیه هفتم و هشتم سوره آل عمران: ﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ * رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ﴾.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی