آداب سیر و سلوک

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سیر و سلوک است. آداب سیر و سلوک از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آداب سیر و سلوک در عرفان اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

باید از «حرف و سخن» به «فعل» برسیم و در خود پیاده کنیم. نقل کردنِ سرمایه دیگران چه سود دارد؟! از دانستنِ دارایی و کرامات فلانی، چه چیزی دستگیر ما می‌شود؟! فرزند خصال خویشتن باش! چرا از خویش نقل نکنیم؟! مگر فلانی از طلا و برلیان بوده و ما را از آهن و چدن آفریده‌اند؟! ای دل به کوی دوست‌گذاری نمی‌کنی *** اسباب جمع داری و کاری نمی‌کنی تور شکار را به ما داده‌اند تا ما خود کسب کنیم. تا به کی از سرمایه این و آن حرف بزنیم و بگوییم: «من آنم که رستم بود پهلوان»؟!

برای کسب حقایق و رسیدن به معرفت حقیقی و تقرّب الهی، باید آداب و رسوم خاصی را رعایت کنیم. این آداب نوعی ریاضت برای تقویت حقیقت انسانی و در نتیجه انس با عالم اله است؛ زیرا هر چه مزاج معتدل‌تر شود و نفس ناطقه بیشتر ورزش کند، قوی‌تر می‌شود؛ همان‌طور که ورزش جسمانی بدن را نیرو می‌دهد، ورزش و مراقبت باطنی و سعی در حضور عندالله، نفس را تقویت می‌کند. پس اگر سالک ریاضت و ورزش معنوی داشته باشد، قوی می‌شود؛ ورزش جسمانی برای تندرستی و سلامت جسم است و ورزش معنوی برای تقویت نیروی عقل. چنانچه انسان مقداری مواظب خودش باشد و ریاضت بکشد، حافظه‌اش قوی و انتقالاتش زیاد و حدسیاتش خوب می‌شود و فهمش نیرو و شدت می‌گیرد؛ از آن طرف هرچه به ماده نزدیک می‌شود و پر می‌خورد، دیگر فهمی برای او باقی نمی‌ماند. هدف از ریاضت‌های شرعی این است که انسان به عالم اله نزدیک شود؛ اگر انسان مطابق با ﴿الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ چند روزی از سخنان بیهوده و لغو و زاید پرهیز کند و زبان به جای هوا و هوس به عقل بسپارد، وضعیت تغییر می‌کند؛ در حدیث رسول الله(ص) آمده است: «غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ تَرَوْنَ الْعَجَائِبَ»؛ یعنی چشم به هم آورید، شگفتی‌ها مشاهده می‌کنید. ما در صراط هدایت نبودیم و ریاضت نکشیدیم و دستگاه خدادادیمان را آلوده کردیم؛ از این‌رو حقایق عالم در ما متمثل نمی‌شود. چون مراقبت نداریم، قلب و زبان و قلم ما بر مبنای تمایلات ما کار می‌کند و چیزی برای ما متمثل نمی‌شود. پس باید با ریاضتْ صنعت الهی خود را روشن سازیم؛ باید خود را برای ابدیتی بسازیم که «حتی، تا، إلی» برنمی‌دارد؛ باید جانمان به لب برسد تا جام حقایق به لب برسد؛ چراکه آدم‌شدن دشوار است. تصمیم بگیرید یک روز طبق نظر عقل عمل کنید؛ برای مثال طبق نظر عقل سخن بگویید و چانه شما را عقل بگرداند و آنچه به کار نمی‌آید، نگویید و هرزه‌گویی نداشته باشید و صادرات دهان را مواظب باشید؛ همین یک ریاضت چقدر دشوار است؟ نفس به هرزه‌گویی معتاد شده و به امور خاکی نازل عادت کرده است؛ چگونه می‌تواند از آن دست بردارد؟ مگر لگام زدن نفس و وادار کردنش به مسیر تکاملی، کاری آسان است؟ ریاضت و مشقت لازم دارد،

گوسفندان فرار می‌کنند و هوا پر از خاک می‌شود؛ اما چون گرگ غذا می‌خواهد، از گرد گلّه استقبال می‌کند؛ این گردوخاک سرمه چشم گرگ است؛ خستگی‌ها و زحمت‌ها و ریاضت‌های مسیر تکاملی نیز سرمه چشم انسان سالک است؛ چون به دنبال سعادت ابدی و اشرف معلومات است. در عرفان اسلامی ریاضت‌ها و آداب سیروسلوک برگرفته از شریعت‌اند. باید ریاضات بدنی و شرعیِ روح از قرآن برآمده باشد که ﴿إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ﴾. خودرو و خودسر نباشیم که ما برنامه داریم؛ این که فرمودند سلوکْ استاد و مربی و معلم می‌خواهد، مراد قرآن است و سنت. خودسر نباشیم که یک وقت گرفتاری‌ها پیش می‌آید. پس ریاضات باید باشد؛ ولی تحت نظر و با برنامه؛ دستور العمل انسان فقط و فقط قرآن کریم و سنت رسول خاتم(ص) و آل اول(ع) است، و جز آن هوا و هوس است. اگر ما نیز توصیه و گفتاری داریم، همان حقایق است که در قالب الفاظی دیگر به فراخور فهم و بینش ما درآمده است.

توبه

نخستین گام در سلوک، توبه است. توبه پشیمان‌شدن از کارهای ناپسندیده گذشته و عزم بر انجام‌ندادنشان در آینده است. نتیجه توبه پاکی از گناه و دوری از گفتار ناپاک و کردار و اندیشه‌های ناشایست و خوی‌های نکوهیده و بازگشتن به خدا و معنویات است. شب و روز چند بار عینک خود را گردگیری و تمیز می‌کنیم؛ دل هم همین‌طور باید گردگیری شود و تو به کند.

حقیقت توبه «بریدن نفس از تعلق و علاقه به ماده» و «طرد گرایش به عالم اجسام» است؛ به طوری‌که این عمل برای انسان ملکه گردد و به سبب التفات به معقولات و تعلق به مجردات، ورطه حجاب و بُعد کنار رود و به سرای تطهیر و همراهی با قدسیان وصول یابد؛ چراکه دوری از یکی از دوروی مادیات و معنویات، باعث نزدیکی به روی دیگر است. پس شگفتی ندارد که از نتایج توبه، محبت الهی ﴿إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ﴾، تبدیل سیئات به حسنات ﴿إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ﴾ و بخشش گناهان «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ» باشد.

یکی از اسمای خدا «توّاب» است. عبدْ تائب و خدا توّاب است. بسیاری از اسماء الله با عبد شریک است. این ظل و آن اصل است. وقتی شما تائب شوید و روی به سوی او آورید و وجه وادی خود را به سوی او کنید و خود را رودررو و مواجه با او کنید، وی نیز با شما مواجه می‌شود و روی به سوی شما می‌آورد. اگر دو تن از هم راضی باشند، رودررو می‌شوند و اگر ناخشنود باشند، از هم روی برمی‌گردانند و بینشان فرسنگ‌ها فاصله می‌افتد. اگر به حق‌تعالی روی آورید، او نیز به شما روی می‌آورد. تائب‌شدن یعنی مواجه با حقیقت و ملکوت شدن و روی به حق‌تعالی آوردن. از قلب گناه‌کار به «قلب منکوس» تعبیر فرموده‌اند؛ یعنی قلبی که رحمت الهی را نمی‌گیرد؛ وقتی کاسه قلب وارونه شود و رویش به طرف زمین گردد و پشت آن به آسمان باشد، قطره‌ای از باران رحمت الهی در آن قرار نمی‌گیرد و خاکی و اخلد فی الارض می‌شود؛ اما قلبی که مفتوح و به طرف بالا باشد، رحمت‌های الهی بر آن فرود می‌آید و از باران الطاف الهی بهره‌مند می‌شود. علت منکوس شدن قلوب، دنیا‌طلبی و محور قراردادن دنیا در زندگی است. بیداری مشکل است و قیود نفس و تعلّق به عالم مادّه نمی‌گذارد که او برگردد و توبه‌ای نصوح نیاز است. توبه مراتبی دارد:

1. «توبه عوام» از انجام گناهان کبیره و از ترک طاعت.
2. «توبه خاصّ اهل ورع» از انجام گناهان صغیره و از ترک مستحب؛ زیرا گناهان صغیره برای خواص همچون گناهان کبیره برای عوام است.
3. «توبه اخصّ از خاصّ اهل ولایت و انبیا و اولیا»، که توبه از التفات به غیر خدا و از حسنات و عبادات است؛ چراکه «حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ». این توبه، به حسنات و عباداتی اشاره دارد که یا «از روی عادت» است یا «برای رسیدن به بهشت» است یا به خاطر «ترس از عذاب جهنم»؛ در حالی‌که عبادت و عمل باید بی‌شائبه و خالص باشد. از استاد بزرگواری خواستیم که چیزی بفرماید؛ ایشان فرمود: «از عبادات خود توبه کنید! از نماز عادتی تو به نمایید». اگر کسی در نماز قصد «قربت به بهشت» و «دوری از جهنم» کند، نمازش باطل است؛ انسان باید نماز را «قربةً الی اللّه» به پا دارد. نماز و هر عبادت اگر جان داشته باشد، ارزشمند است، هرچند اندک باشد؛ از این‌رو حق‌تعالی فرمود: ﴿الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا﴾، نه أَكْثَرُ عَمَلًا؛ برای مثال اگر یک تاقار آب‌دوغ خیار بخورید، نیرویی ندارد؛ ولی غذای مختصری که مقوی است، نیرو می‌دهد و قابل قیاس با آن نیست.

باید توجه داشت که گناهِ هر طبقه برابر با احوال و عوالم و کارشان مراتبی دارد. عده‌ای از «گناهان و بدی‌ها» توبه می‌کنند؛ برخی از «لغزش‌ها و غفلت‌ها» و بعضی از «دیدن خوبی‌ها و توجه به طاعات خویش». گناه بسیاری از ما، قمار و دزدی و دروغ نیست، بلکه گناه ما مطابق شأن، امور دیگری است؛ چه‌بسا گناه امثال ما و عاملِ شقاوتِ ما نیّت ناروا و عبادت بی‌اخلاص و بی‌حضور باشد؛ «الهی! عبادت ما قرب نیاورده، بُعد آورده است». خداوند عزّ و جلّ فرمود: ﴿وَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ﴾؛ نماز بی‌اخلاص و بی‌حضور شقاوت می‌آورد؛ نه تنها قرب نمی‌آورد، بلکه بُعد می‌آورد؛ برای همین می‌بینیم فردی نماز می‌خواند، ولی چه کارهای ناروایی که نمی‌کند! آیا این شقاوت نیست؟ دوری از حق نیست؟ از این‌رو اولین حرفی که یکی از استادان می‌فرمود، این بود که «شما باید از نماز و روزه‌ات توبه کنی! اگر از نماز و روزه‌ات توبه کردی، بسم الله». بلی! باید از عبادت‌ها توبه کرد؛ چراکه: ﴿أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ﴾. اگر عبادتمان عبادت است، چگونه می‌شود که می‌گوییم: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ و بعد که از نماز درمی‌آمدیم، باز همان هستیم که بودیم؟! پس ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ﴾ چه می‌شود؟!.

اخلاص و فقط به خدا توجه کردن

کثرت عمل ملاک قرب و سعادت انسان نیست، بلکه حسن عمل و اخلاص ملاک است. تصفیه عمل از هر شائبه‌ای را اخلاص می‌گویند. هر عبادتی، قالبی است که روح آن اخلاص است که در دل می‌نشیند و مایه تصعید عمل می‌شود و قربة الی الله می‌آورد. همان‌گونه که تن بی‌جان ارزشی ندارد، عبادت بی‌اخلاص نیز بی‌ارزش است. در جوامع روایی ما از وسایط فیض الهی روایات بسیار نقل شده که هم خود را واحد کنید؛ یعنی از تشتت و تفرقه خاطر به‌در آیید که این را هم به اخلاص تعبیر می‌کنند.

بنابراین اخلاص امری قلبی و وجدانی است و نمی‌توان آن را از روی ظاهر و با مدت عبادت ارزیابی کرد یا با تصوّر، خیال و بازی با الفاظ ایجاد نمود. چه‌بسا انسان‌هایی که نماز می‌خوانند، ولی نمازشان بی‌اخلاص است و جز ریا و خودنمایی انگیزه‌ای ندارند و عبادتشان نه‌تنها قرب نمی‌آورد، بلکه بُعد می‌آورد و مخاطب این آیه می‌گردند: ﴿فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ﴾. برعکسِ ریاکاران، عبد منیب بااخلاص است و خداوند به او توفیق داده که از معاصی اعراض کند و به اصل خود رجوع نماید؛ وی در نهان از خدای تعالی می‌ترسد و خلوص نفس دارد. در فضیلت عبد منیب آمده است: ﴿مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ﴾. پس «انابه» از جهتی با «اخلاص» همراه است و در نقطه مقابل «ریا» قرار دارد؛ مؤمن منیب برعکس مرائی است؛ در پیش مردم خویشتن‌دار است و با حرکات و افعال خود آنها را به غلط می‌اندازد؛ احوالی دارد که می‌خواهد شناخته نشود و آسوده و به حال خود باشد. او نفوس مستعدّی را نمی‌بیند که تربیتش کند؛ از این‌رو امر را بر مردم مشتبه می‌کند؛ ولی جانش در خلوت‌خانه و اقیانوس عشق و انس و رازونیاز و سوز وگداز است.

اخلاص در معنای وسیع خود، تنها عبادت ریاکارانه را نفی نمی‌کند، بلکه بر مبنای آن، هرگاه در عبادتی، «حصول ثواب اخروی» یا «خلاصی از عقاب الهی» قصد شود، آن عبادت صحیح نیست؛ زیرا اخلاص اراده محض حصول رضای الهی و اطاعت امر او» است و کسی که قصدش حصول ثواب یا خلاصی از عذاب باشد، درواقع جلب نفع و دفع ضرر را می‌خواهد، نه محض رضا و اطاعت امر خدا را؛ از این‌رو همه همّ سالک در ریاضت، می‌بایست توجه به اللّه و انقطاع از ماسوی اللّه باشد. او نه‌تنها نباید اسیر تعلقات ناپسندی همچون جاه و مقام و شهرت و شهوات شود، بلکه باید ظهور کرامات، درک مقامات، رسیدن به بهشت و حور و غلمان را نیز هدف قرار ندهد و درواقع چیزی جز خدا را برنگزیند و این هدف مقدس را بر همه چیز ترجیح بدهد و هر آنچه او را از این هدف بازمی‌دارد، بت بداند و رهزن و حجاب بشمارد. امام صادق(ع) می‌فرماید: «الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ».

مَثَل عابدان و زاهدان نسبت به عارفان، مَثَل کودکان نسبت به مردان باتجربه و کارکشته و پخته و جهان‌دیده است. کودکان سرگرم تیله‌بازی و خاک‌بازی‌اند که در احادیث آمده است: «التُّرَابُ رَبِيعُ الصِّبْيَانِ‌»؛ اینها چه خبر دارند از لذّات بزرگان! انسان با این عظمت چرا در پی امور پست و ناچیز باشد؟ چه‌بسیار انسان‌هایی که ظرفیت وجودی خویش را نادیده گرفتند و به دنبال غایت‌های بی‌ارزش رفتند و عمر گرانبها را تلف نمودند و ﴿فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا﴾؛ اما انسان‌هایی که بیدار شدند و تصمیم گرفتند که خالصانه برای خدا کار کنند و از صمیم دل ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ بگویند، کارشان وزن و ارزش گرفت و اگر چیزی خواستند، فقط از خدا طلب نمودند؛ چنان‌که ابراهیم خلیل(ع) به هنگام افکنده‌شدن در آتش و در سخت‌ترین شرایط، وقتی جبرئیل از او پرسید: «أَ لَكَ حَاجَةٌ؟»؛ گفت: بله؛ مگر بنده بدون حاجت است؛ «أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا»؛ من حاجت پیش خدا می‌برم. چنین انسانی که در حرم دل پاسبان دارد و کشیک نفس می‌کشد و نمی‌گذارد غیر از خدا کسی در دلش راه پیدا کند، دلی بسیار شامخ است و بیت المعمور و مظهر تجلیات الهی و محل القائات سبوحی است. او به اعتبار تبرّی و تولّی، از ماسوی اللّه اعراض می‌کند و عبادت احرار را پیشه خود می‌سازد؛ همان‌طور که حضرت وصی، علی(ع) فرمود: «مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا طَمَعاً فِي جَنَّتِكَ لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُك». منطق احرار و انسان بیدار و موحد این است که ﴿إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾؛ او وقف حق‌تعالی است و خدا می‌بیند و بس؛ همه اعمال و احوالش برای تقرّب به اللّه است؛ می‌داند اگر کسی نماز را به قصد بهشت بخواند، نمازش باطل است؛ از این‌رو نماز را «قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ» می‌خواند، نه این که اگر دلش را بشکافی، قُرْبَةً إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِلَى الْحُورِ وَ الْغِلْمَانِ و بت‌های دیگر در آن بیابی.

آری! احرار و عشّاق از بندگی و سیر و سلوک معنوی و شهود عرفانی لذت می‌برند و خدا را برای طلب بهشت و نجات از دوزخ عبادت نمی‌کنند، بلکه عبادتشان حبّی است؛ عبادتی که ائمه معصومین(ع) درباره آن فرمودند که نه به خاطر ترس از جهنم است و نه برای رجای بهشت، بلکه برای اهلیت، سزاواری، شایستگی، استحقاق، لایق و قابل‌بودن است. اینکه در پرستش بگوییم که این را بده، آن را بده، یا چه می‌خواهم و چه‌جور می‌خواهم، اینها کارِ زاهد و عابد است؛ عارفِ کامل فقط عبادت می‌کند، چون او را شایسته پرستش یافته است.

به هر حال اگر عبادت برای طمع و میل به بهشت باشد، معنایش این است که خدا را واسطه قرار دادیم و به او می‌گوییم: «تو را می‌پرستیم تا ما را به بهشت برسانی و از آتش جهنم برهانی». پس خدا را واسطه برای خواسته‌ای قرار داده‌ایم و آن خواسته، مطلوب ماست، نه خداوند؛ اما عبادت عارفان به خاطر رغبت به بهشت و ترس از جهنم نیست؛ عارفان در مناجات‌های عاشقانه خویش فرمایشاتی دارند؛ مثلاً «إِنْ أَدْخَلْتَنِي النَّارَ أَعْلَمْتُ أَهْلَهَا أَنِّي أُحِبُّكَ»؛ این مقام، مقام تمکین محض و عبودیت صِرف و تسلیم محض و بندگی خالص است؛ عارف در این مقام، در تمام کارهایش فقط حق‌تعالی را می‌خواهد و بر زبانش ﴿إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ جاری می‌شود؛ او نه‌تنها احدی و چیزی را نمی‌بیند، بلکه خود و عرفانِ خود را هم نمی‌نگرد و فقط معروف را می‌ببیند و بس؛ چراکه هرکس عرفان را برای عرفان و برای کاسبی خود بخواهد، نه برای معروف و تقرّب به خدا، به راستی قائل به دومی شده است و این‌گونه عرفان شرک است و او موحد خالص نیست. پس من آثر العرفان للعرفان فقد قال بالثانی.

بنابراین عارف در تمام شئون و احوالِ خود وقف حق است و فقط او را می‌خواهد و با او محشور است و هیچ چیزی را بر معرفت حق ترجیح نمی‌دهد و اختیار نمی‌کند؛ اینها کسانی‌اند که جز خدا هیچ‌چیز نمی‌خواهند، حتی خود عرفان را. اگر عارف را مخیّر کنند میان دوستی حق‌تعالی و همه بهشت و فردوس، او فقط حق‌تعالی را برمی‌گزیند؛ زیرا در نظر او اگر بهشت شیرین است، بهشت‌آفرین شیرین‌تر است.

خلاصه اینکه از «دنیا» چشم‌پوشیدن اگرچه هنر است، از «دنیا و آخرت» چشم‌پوشیدن خیلی هنر است. هر که دنیا و آخرت را ترک کند، فقط خدا را می‌خواهد؛ این است معنای واقعی اخلاص. از پیامبر(ص) روایت شده است: «الدُّنْيَا حَرَامٌ عَلَى أَهْلِ الْآخِرَةِ وَ الْآخِرَةُ حَرَامٌ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَ هُمَا مَعاً حَرَامَانِ عَلَى أَهْلِ اللَّهِ».

توسل

برای رسیدن به حقیقت باید دست توسل به سوی نفوس کامل دراز کنیم و آنها را واسطه ارتقای وجودی خویش قرار دهیم؛ باید صمیمانه دست توسل به دامن پیغمبر(ص) و آلش(ع) درزنیم که آن خوبانِ خدا واسطه‌های فیض حق‌اند. توسل به دامن خاتم اوصیا و اولیا، امام زمان مهدی موعود(ع) را فراموش نکنیم که گردنه‌های سهمگین و هولناک در پیش داریم و آن بزرگوار امیرِ کاروان است. درباره با توسل ذکرهای خاصی نیز توصیه شده است؛ برای مثال از امام صادق(ع) روایت شده که در هر اندوه و کربی به علمدار و صاحبِ لوای سیدالشهدا(ع) توسل جویید با ذکر «یا کاشف الکرب عن وجه الحسین اکشف کربی بحق أخیک الحسین» به عدد اسم شریف آن جناب، یعنی ۱۳۳ بار.

چله

عارفان بر عدد چهل و چله‌نشینی و اربعین کلیمی تأکید می‌کنند؛ زیرا در عالم، اسراری شگفت هست؛ اربعین‌ها و عدد اربعین تأثیری شگفت در نفوس مستعد دارند و در تکمیل ناقصان مؤثرند. خاصیت اربعین در «ظهور فعلیت» و «بروز استعداد و قوّه» و «حصول ملکه» در آیات و روایات تصریح شده است. می‌توان گفت که هر عمل و ذکری که کمتر از اربعین باشد، چندان اثر بارزی ندارد. کسی که برای خدا یک چله کشیک نفس بکشد، چشمه‌های دانش از دلش بر زبانش آشکار می‌گردد؛ چنان‌که حضرت خاتم(ص) فرموده است: «مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ». اگر انسانِ طاهِر، در این نظام هستی دست‌کم یک اربعین بگیرد و یک چله کشیک نفس بکشد و مواظب خودش باشد و ملکوت احوال خویش را مواظبت نماید، آن‌گاه در وصف او این‌گونه می‌گویند: چون اویس از خویش فانی گشته بود *** آن زمینی آسمانی گشته بود عده‌ای چنین شدند، ما نیز باید چنین شویم؛ درِ رحمت الهی بسته نیست.

یکی از اربعین‌ها اربعین کلیمی است؛ مراد از آن، اربعینی است که حق‌تعالی در کتاب کریم خود به اجمال فرمود: ﴿وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً﴾؛ یعنی با موسی در چهل شب وعده گذاشتیم. اربعین کلیمی از اول ذی‌القعده تا دهم ذی‌الحجه است. عزالدین محمود کاشانی درباره اربعین کلیمی می‌گوید: چون موسی(ع) برای قرب و گفت‌وگوی با حق سبحانه به خلوت و طیّ چهل شبانه‌روز احتیاج داشت، دیگران به چنین اربعینی محتاج‌ترند و به گذراندن آن سزاوارتر.

فایده چله‌نشینی جذبه‌هایی است که به سالک روی می‌آورد و خیر کثیری است که نصیب او می‌شود. از امام محمدباقر(ع) روایت شده است: «مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِينَ يَوْماً أَوْ قَالَ مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِكْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِينَ يَوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الدُّنْيَا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ». باید توجه داشت که چله‌نشینی باید با عنایت حق‌تعالی و مهار نفس و ترک تعلقات همراه گردد تا چیزی نصیب سالک گردد و او به کوی یار، بار یابد؛ وگرنه با هزاران چله‌نشینی نتیجه‌ای مطلوب حاصل نخواهد شد.

عزلت

امام صادق(ع) در اهمیت عزلت می‌فرماید: «هرکس عزلت اختیار کرد، در دژ و حصن الهی مسکن گزیده است و خداوند از او حراست و نگهبانی می‌کند. پس خوشا به حال کسی که در نهان و آشکار با او خلوت کرده است.... در عزلت‌گزینی، حفظ جوارح و اعضا از حرکات لغو و فراغت قلب از تخیّلات لغو و سلامت زندگی و شکستن سلاح شیطان و دوری از هر بدی نهفته است. هیچ پیامبر و امامی نبوده است، جز آن‌که مدتی را در عزلت به سر برده است، یا اوایل مأموریتش یا در اواخر آن».

عزلت را می‌توان سه دسته دانست: عزلت أدنی، عزلت وسطی و عزلت علیا.

عزلت أدنی

عزلت أدنی یعنی برای مدتی از مردم جداشدن و با پرداختن به خویش و توحّد، به توحید رسیدن. باید توجه داشت که مردم دیوصفت و جاهل و فرومایه نامحرمند و باید از آنها دوری کرد، وگرنه مصاحبت با صاحبدلان و کاملان، موجب مزید بصیرت و معرفت می‌گردد. پس عزلت پرهیز از نامحرم است؛ یعنی کناره‌گیری و دوری‌جستن از همنشینی و مجالست با انسان‌های زشت‌کردار و زشت‌گفتار و بی‌ولایت. درواقع پوستین عزلت را باید در برابر آلودگی‌های نامحرمان بر تن کرد، وگرنه عرفان بر همنشینیِ با صالحان و اولیا و محرمان تأکید دارد.

مقصود از نامحرم هر انسانی اعم از زن و مرد است که دلش بهره‌ای از نور ولایت ندارد و محرم ولایت الهی و ولایت اولیاء الله نیست و همنشینی با او باعث قساوت قلب و دوری از یاد خدا می‌شود. همنشینی با هرکس که به انسان نور و صفا می‌دهد و معارف و حقایق را نصیب می‌کند، لازم است؛ چون چنین انسانی ملکی و آن‌سویی است و محرم می‌باشد؛ اما اگر پیش کسی نشستیم و تیره و تار و هرزه و فاسد شدیم و دل را مرده یافتیم، او شیطانی و تیره می‌باشد و تیرگی وی به ما سرایت کرده است. خود انسان و قلب سلیم معیار است و متوجه محرم و نامحرم می‌شود؛ گاه در محضری حرفی می‌شنود که آن‌سویی می‌گردد و «بَه‌بَه» می‌گوید؛ گاهی وضع دیگری پیش می‌آید و می‌بیند که تیره شده است و می‌گوید: «اینکه بود و ما چه شدیم؟!» گاه با همنشینی یک عارف ربانی القایی پیش می‌آید و شوق تقرّب به حق‌تعالی و تحصیل معارف تحصیل می‌کند؛ گاهی نیز انسانی آلوده را می‌بیند و خیالی به سرش می‌افتد که «این همه در راه حقایق تلاش کردیم، چه شدیم؟! اکنون باید به دنبال امور دیگر برویم». بنابراین خوی و احوالات و افکار همنشین در انسان مؤثر است؛ به طوری که حتی معاشرت چندروزه با کسی باعث تغییر لهجه و تقلید ناآگاهانه از رفتارها و کردارهای او می‌شود و القائات و منامات او دگرگون می‌شود.

نامحرم ممکن است ناآشنا و بیگانه باشد یا بالعکس از خویشان و نزدیک‌ترین فرد به انسان. سالک باید در راه خدا نه‌تنها از نامحرم ناآشنا، بلکه از نامحرم آشنا نیز دوری کند؛ زیرا همان‌طور که اشاره شد، نامحرمْ ناجنس است و با خدا و ملکوتِ خویش آشنایی ندارد و معاشرت با وی روان انسان را تیره‌وتار می‌سازد و دل را می‌میراند. آری! نفس انسان منفعل و خوپذیر است و خوی همنشین خود را می‌گیرد؛ اگر نزد آدم ملکوتی چنددقیقه‌ای بنشیند، روزنه‌ای از ملکوت به رویش باز می‌شود؛ جرقه‌ها و حالت‌ها و وجدی عایدش می‌شود و اگر نزد آدم دنیازده و خاکی بنشیند، سیاه و تیره می‌شود.

عزلت وسطی

عزلت وسطی یعنی سالک در عین اینکه با مردم و در جامعه است، تنها باشد؛ یعنی با مردم باشد و بی‌مردم؛ به تعبیر ساده‌تر: «با مردم باشد؛ اما آلوده آنها و دنیا نشود». خلاصه: «دست در کار و دل با یار باشد». عزلت وسطی نوعی خلوت باطنی است و سالک با حفظِ دل و جمعیت خاطر، در میان مردم حضور دارد. او هم در میان اجتماع است و هم نیست؛ «الْمُؤْمِنُ غَرِيبٌ»؛ خوشا به حال این غریب‌ها!.

عزلت علیا

عزلت علیا یعنی مخالطه‌نداشتن با خلق، به واسطه انزوا و انقطاع. معنای دقیقش عزل حواس از تصرّف در محسوسات و به سوی خلوت است. هر آفت و فتنه و بلایی که روح بدان مبتلا می‌‌گردد، حواس در آن دخالت دارد و با خلوت و عزل حواس، مدد نفس از دنیا و شیطانِ هوا و هوس منقطع می‌گردد؛ برای مثال در شب توجه نفس ناطقه به عالم قدس ملکوت و دیار مرسلات و مجردات قوی می‌شود! گریه‌ها و بی‌تابی‌ها روی می‌آورد! علتش این است که در روز حواس سرگرم به امور دنیاست و از حال خویش و دیار خویش منصرف است و چون از این سوی رخت بربست، بدان سوی بار می‌یابد. خوشا به آنانی که در عزلت علیا هستند و مراقبت تام دارند و با ملکوت همنشین می‌باشند و ﴿فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ﴾ به سر می‌برند و همواره از ملت ابراهیم‌اند و ﴿إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ می‌گویند و همانند پیامبرند که فرمود: «أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِي»..

سکوت

انسان باید در صورت نیاز لب به سخن گشاید. چانه که به جریان می‌افتد، آدم، پرگو و پرحرف می‌شود و حرف‌زدن حجاب و مانع می‌گردد و تیرگی دل را در پی دارد. درست است که سخن گفتن، نعمت بزرگی است، ولی اگر درست استفاده نشود و بجا نباشد، آفتش نیز بزرگ است؛ در مقام تمثیل، اول صبح، اعضا و جوارح انسان به «زبان» می‌گویند: «بگذار ما از دست تو آسوده باشیم؛ هر بلایی که بر سرمان می‌آید و هر تازیانه‌ای که می‌خوریم و هر دشنامی که می‌شنویم و هر مصیبتی که برای ما پیش می‌آید، از جانب تو است»؛ این التماس اعضا و جوارح به پیشگاه حضرت آقای «زبان» است! پس این دهان باید از هرزه‌گویی خودداری کند؛ درواقع انسان باید صادرات و واردات دهانش را کنترل نماید؛ آن لقمه‌نانی که به دهان می‌گذارد، اگر از روی حساب نباشد، هرزه‌خوار می‌شود و انسان هرزه‌خوارْ هرزه‌گو می‌گردد؛ آن دهانی که وارداتش آلوده است، صادراتش هم آلوده است. دهان باب اللّه است؛ مزبله نیست که هر چه در آن بریزیم و گند و کثافت بیرون دهیم!

مَثَل معروفی هست که المکثار مهزال؛ پرگو بالاخره هرزه‌گو و هزل‌گو می‌شود. باز بودن دهان به خصوص که اگر از روی هرزگی و یاوه‌گویی باشد، روح را هم هرزه می‌کند؛ برخلافِ سکوت اگر از روی تزکیه نفس باشد، موجب وقار و کمال و پرورش گوهر درونی انسان و حقیقت‌یابی و حقیقت‌گوییِ اوست و خیلی برکت دارد؛ چون دل را باز می‌کند و سرّ آدم به حرف درمی‌آید. کسی که «اول اندیشه وانگهی گفتار» را سرلوحه خویش قرار می‌دهد، چانه‌اش را عقل می‌گرداند؛ چنین انسانی با سکوت در گفتارش برکت پیدا می‌کند و قولِ ثقیل می‌شود؛ ﴿إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا﴾؛ دیگر قول و حرف او سبک نیست؛ از این‌رو دیرگو، ولی گزیده‌گو می‌شود. آری! آنهایی که از امور مادی، تعلقات دنیوی برکنارترند و انس آنها به عالم قدس و توجهشان به صمیم ملکوت بیشتر است و همنشین با ملکوت عالمند، کم‌گوی و گزیده‌گوی و خوش‌گویند؛ عباراتشان شریف است؛ همه قدسی، آن‌سویی و آسمانی است و یک جمله آنها کار صد سال سخن‌گفتن را می‌کند.

سکوت و کم‌حرفی یکی از مسائل حکیم و قرص و محکم و رصینی است که به جناب یحیی پیامبر از همان کودکی‌اش داده شد؛ در آداب او هست که چانه‌اش در اختیارش بود؛ این‌طور نبود که هر چه بخواهد، بگوید و ببافد و بلافد و حرف بزند؛ خیلی بااحتیاط حرف می‌زد.

آنهایی که به حرف آمدند از ناحیه سکوت به حرف آمدند! یک حرف‌آمدنی داریم که رحمت رحمانی الهی است و بر مبنای آن، انسان در حدود دوسالگی با اندک زحمتی به حرف می‌آید؛ اما سکوت کار آسانی نیست و رحمت رحیمیه الهی است و خیلی زحمت دارد و مشکل است و سال‌ها کشیک نفس کشیدن و ریاضت می‌خواهد و دوری از مفاسدِ ناشی از سخن‌گفتن نیاز است؛ مفاسدی همچون سخنان بیهوده و هرزه، بیان اسرار حق، آشکار ساختن عیب دیگران، اعتراض به پیشامدهای الهی و حرف‌های زشت زدن و قسم خوردن.

کم خوردن و گرسنگی

گرسنگی از والاترین خصال مؤمن است که باطن را منور می‌کند و وجه دل را سفید می‌گرداند. در مقابل، طعام بسیار، قلب را می‌میراند، باعث طغیان و افسارگسیختگی می‌شود و انسان را حیوان‌صفت، بلکه پست‌تر از حیوانات می‌کند و زیرکی را از بین می‌برد؛ چنان‌که جناب امیر(ع) می‌فرماید: «البطنة تذهب بالفطنة»؛ یعنی پرخوری، فطنه و زیرکی را با خود می‌برد؛ زیرا بطنت و فطنت ضدّ همند و با هم اصلاً نمی‌سازند. از حضرت رسول الله(ص) روایت است که معده مرتع شیطان است؛ هرچه چراگاه شیطان آبادتر باشد، رغبت شیطان به آن بیشتر خواهد بود. پس بهتر است که عبادت هنگام سیری نباشد؛ اما عبادت در هنگام گرسنگی و در سحرگاه مورد توجه عارفان بوده و بر آن تأکید شده است؛ زیرا با گرسنگی و در وقت سحر که هوا تلطیف شده، تمام قوای نفس یک نسیم خاصّ طبیعی می‌گیرند و صفای دیگری پیدا می‌کنند؛ این دستگاه و صنعت الهی (انسان) صفا می‌یابد و آثارش هم باصفاتر می‌شود.

خلاصه کلام این است: «روح از پرخوردن جسم می‌شود» و «جسم از کم‌خوردن روح می‌گردد». البته باید در خوردن اعتدال پیشه کرد؛ زیرا «گرسنگی» و «تشنگی» مانند بیماری‌اند که نیاز به اندازه معینی دوا به نام «خوردنی» و «نوشیدنی» دارند؛ سالک باید دریابد که برای درمان بیماری گرسنگی و تشنگی خود به چه مقدار دوای غذا و آب نیاز دارد. پس تفریط در خوراک نیز مانند افراط، مذموم است و نباید گرسنگی به گونه‌ای باشد که احوال را مشوش سازد و فرد را از سلوک بازدارد.

متعادل‌ترین گرسنگی را می‌توان روزه دانست که از بهترین عبادت‌ها و ریاضت‌ها برای تزکیه است. با روزه گرفتن بدن تشنه و گرسنه می‌شود، آب می‌خواهد، نان می‌خواهد؛ روزه‌دار به او آب و نان نمی‌دهد و ریاضتی حساب‌شده و شرعی را در پیش می‌گیرد.

میانه‌روی

توفیق در این است که انسان از حد مشروع رد نشود و در صراط مستقیم باشد. افراط و تفریط، بیرون رفتن از مسیر است و در مسیر عدالت بودن، کار آسانی نیست؛ از شمشیر تیز‌تر و از مو باریک‌تر است. خداوند مسلمانان را «امت وسط» می‌خواند: ﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا﴾. مؤمن اعضا را از دایره اعتدال بیرون نمی‌برد و از افراط و تفریط می‌پرهیزد و جاده وسطی را می‌رود؛ برای مثال در جای سکوت، سکوت و در جای نطق، نطق می‌کند و در آنچه که می‌گوید، عدالت را مراعات می‌کند و گزافه‌گو نیست؛ در مدح مطابق با واقع سخن می‌گوید و در مذمت و نکوهشِ افراد نیز باانصاف است و حدود آن را مراعات می‌کند و تلاش می‌کند که در همه امور زندگی راه اعتدال را بپیماید. او انسان‌ها را از افراط و تفریط برحذر می‌دارد و هر دو را نشانه جهل و ناآگاهی برمی‌شمارد؛ چنان‌که امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً».

میانه‌روی مایه بلندپایگی و ارجمندی و نیکبختی است و انسان کامل آن کسی است که حق هر ذی‌حقی را ادا می‌کند و میانه‌روی را در همه امور، حتی در ریاضت رعایت می‌نماید. هر چیزی اندازه‌ای دارد و برای خواب و خوراک و کار اندازه است که در کمِ آنها بیم تباهی است و در افزونِ آنها ترس رسوایی؛ برای مثال شکم‌تهی رهزن می‌شود، چنان‌که آکنده آن؛ چراکه سیرْ گرسنه دیدار نمی‌شود و سیرابْ تشنه دلدار نمی‌گردد و گرسنهْ گرسنه غذا می‌شود و تشنهْ تشنه آب و این‌گونه است که شکم خالی و شکم پر، هر دو از مطلوب حقیقی بازمی‌مانند.

در روایات تأکید زیاد بر حفظ و رفق و مدارا با بدن شده است که باید این کشتی را سالم داشته باشید تا در دریای بی‌کران نظام هستی سیر کنید و بدین وسیله تحصیل علوم و حقایق کنید و پژوهش علمی جهت قرب الی اللّه داشته باشید؛ باید قدر این سرمایه را دانست. نعمت بدن و سلامتی و طبع و طبیعت، سرمایه تحصیل معارف و تورِ شکار و سوارِ راهوار انسان است؛ نباید با آن چنان کرد که نه به شکار آید و نه سوار را به جایی برساند. این چنین نیست که سالک حتماً شب و روز را با یک دانه خرما به سر برد؛ زیرا بدن وسیله و مرکب اوست و در حدّ اعتدال به عیش و غذا نیاز دارد؛ پس باید آن را در یک حدی نگه داشت؛ اما نه آن‌چنان که قبله و معبود شود و تمام اغراض و همه احوال و آرا فقط برای او باشد که در این صورت، طبیعت حاکم بر او می‌شود و بعضی مشایخ اهل عرفان فرموده‌اند: و لا تجعل طبیعتک حاکمة علی عقلک؛ طبیعت خودت را بر عقل و ذات و روح خودت حاکم قرار نده! چقدر ما ضعیف‌النفس و بیچاره‌ایم که نتوانستیم طبیعت را مسخّر خود نماییم و چندصباحی ریاضتی بکشیم و برای بدنمان برنامه‌ای پیاده کنیم! هنوز طبیعت بر ما حاکم می‌باشد و فطرت روحانی را به پستو رانده است!

در بیانی دیگر، نفس آدمی دو صفت و قوه ذاتی به نام «شهوت» و «غضب» دارد که به ضرورت در نفس باید باشند تا آدمی با «شهوت» به چیزهایی که ملایم طبع است، تمایل نشان دهد و جلب منفعت کند و با «غضب» از آنچه ناملایم طبع است، تنفّر نشان دهد و دفع ضرر کند. پس «تمایل حاصل از شهوت» و «تنفرِ حاصل از غضب» منشأ تحریک اعضا به جذب و دفع می‌گردند و لازمه حیاتند و در حد اعتدال نیاز هستند؛ اما اگر این دو را به حد اعتدال و تحت فرمان شرع نگه نداریم، صفتی حیوانی می‌گردند و بر انسان غالب می‌شوند و اراده وی مقهور و مسخّر طبیعت می‌شود و اختیار از عقل سلب می‌گردد و حالتی شبیه به حیوان پیدا می‌کند.

اگر شهوت از حد اعتدال تجاوز کند، حرص و امل و هوس و خست و دنائت و بخل و خیانت و مانند اینها پدید می‌آید؛ در حالی که اگر در حد اعتدال می‌بود، در وقت احتیاج به قدر حاجت جلب منافع می‌کرد و سراسر عشق و محبت می‌گشت. حال اگر غضب از حد اعتدال تجاوز کند، بدخویی و تندی و دشمنی و بی‌ثباتی و تکبر و عجب و غرور و بی‌غیرتی و کسالت و عجز و ذلت و امثال اینها پدید می‌آید؛ در حالی که اگر در حد اعتدال می‌بود، دفع ضرر می‌کرد و سراسر غیرت و عزم و همت می‌شد. هنگامی که صفات رذیله ناشی از شهوت و غضب بر نفس غالب شوند، طبعِ نفس مایل به فسق و فجور و فساد می‌شود؛ اما اگر اکسیرِ شریعت بر شهوت و غضب عرضه شود، خاصیت کیمیاگریِ شرع این دو صفت را به اعتدال می‌آورد و چون اسب رام می‌کند و صفات حمیده از آن دو پدید می‌آید؛ نفس از امّارگی به مطمئنّگی می‌رسد و با همتِ حاصل از غضب و محبتِ حاصل از شهوت، بی‌باک از سوختن و با حبّ وصال، پروانه‌وار خود را بر شمع حقیقت می‌زند و مستحق خطاب ﴿ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ﴾ می‌گردد؟

شایان ذکر است که با توجه به سیرت عارفان بزرگ و توصیه‌های آنها، باید به دو علم «پزشکی» و «ریاضی» توجه شود؛ چراکه موجب «اعتدال مزاج و تندرستی بدن» و «اعتدال فکر» می‌شوند؛ با این تفصیل که جمیع قوا از طبع تا عقلْ وسایل پیشرفت و تور شکار آدمی هستند و بدن که مرتبت مادی انسان است، به هر اندازه که اعتدال مزاج و تندرستی بیشتری داشته باشد، انسان را قابلی قوی‌تر و شریف‌تر برای به فعلیت رساندن کمال انسانی می‌کند و این دانش پزشکی و پزشک هستند که برای نگاهداشت بدن و اعتدالش به آنها نیاز است. در اهمیت علم ریاضی، حکما و فلاسفه بزرگ گفته‌اند که برای رسیدن به معرفت اشیاء، فکر را باید به علوم ریاضی ورزش داد و تقویت کرد. علوم ریاضی برای حکیم مانند خطکش برای خطّاط است؛ همان‌طور که خطکشْ خطّاط را از کجی و بی‌نظمی در نوشتن حفظ می‌کند، علوم ریاضی نیز فکر را از خطا و انحراف بازمی‌دارد و به آن استقامت و اعتدال می‌بخشد و به حقیقت‌یابی عادت می‌دهد؛ زیرا ریاضی، بر خلاف علوم دیگر که در موضوعاتشان اختلاف و ظن است، از علوم یقینی است و مسائل آن مبتنی بر قواعد خلل‌ناپذیر است و هیچ مسامحه و سهل‌انگاری در آنها راه ندارد و با تخمین و تقریب درست نمی‌شود و اندک‌اشتباه و غفلتی محاسبه‌کننده را فرسنگ‌ها از نتیجه دور می‌کند؛ از این‌رو انسان‌های ورزیده در علوم ریاضی معمولاً صاحب‌رأیی درست و نظری نافذ و کم گوی و گزیده گوی و نکو گوی می‌شوند؛ عبارات و الفاظ آنان بیشتر اوقات حساب‌شده است و مهم‌تر از همه آن است که مبنای کلمات کتاب تکوینی و تدوینی نظام هستی را که مبتنی بر اساس استوار ریاضیات است، بهتر درمی‌یابند.

تهجد و شب‌زنده‌داری

کسی که اهل سیر و سلوک است، باید برنامه‌ای برای خودش بگذارد و شب و روز متوجه آن‌سو باشد؛ البته «شب» بهتر از روز است و خلوت آن خیلی برکت دارد. درست است که در شبانه‌روز و به طور مطلق باید در همه امور مراقب بود، ولی تأثیرات ادعیه و اذکار و تکلیفات در شب حساب دیگری دارد و انسان را با عالم غیب مأنوس می‌کند؛ بهتر توحّد می‌دهد و جمع می‌کند. «روز» هنگام سروصدا، کسب وکار، شلوغی و رفت و آمد است و اینها نمی‌گذارند توحّد حاصل شود و ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا﴾؛ اما «شب» توحّدآور است. خلوت شب انسان را به اصل و حقیقت مناسبت می‌دهد و این مناسبت او را به مبدأش می‌کشاند؛ اما در روز این مناسبت حاصل نمی‌شود و امور مادیِ روزانه آدمی را گرفتار می‌کند و انسان به همان اندازه غرضِ مادی‌اش وامی‌ایستد و از معنویات غافل می‌گردد.

در قرآن از نشانه‌های عبادالرحمن و بندگان واقعی، شب‌زنده‌داری است: ﴿الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا﴾. قرآن شب‌زنده‌داری و عبادت در شب را توصیه می‌کند: ﴿قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا *... إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا﴾؛ ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا﴾. پس باید یک مقدار از شب را برنامه منظم قرار دهیم و در این زمان در پیش استاد و معلم ﴿عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ﴾ و در حضور او باشیم؛ حضور و مراقبت خود را در پیشگاه او حفظ کنیم؛ در تاریکی و در خلوت شب به فکر خلقت خویش و خلقت نظام هستی و به فکر ابتدا و انتهای خود باشیم و همین را ادامه دهیم تا گرم شویم و راه بیفتیم و شبانه با عالم غیب و ملکوت انس یابیم. ثلث آخر شب و هنگام سحر بسیار خوب است؛ چون غذا تحلیل رفته و هضم شده است و هوا تصفیه و تلطیف گشته است و انسان از خستگی درآمده و سروصدای بیرون نیز خاموش است و نزاع با مزاج نداریم؛ همه اینها برای سفری معنوی و خلوت با یار نیاز است.

پس باید وقت خاصی از شب را در نظر بگیریم که درس ما کتاب قرآن باشد و استادمان خدای تعالی و در پیشگاه او بنشینیم و همت خرج دهیم و مناجات، اندیشه و تفکر، نماز شب، ذکر و رازونیاز، گریستن و ناله سردادن و حاجت طلبیدن داشته باشیم و بعد ببینیم که فاض ثم فاض. البته نباید عجله کنیم و به یک شب و دوشب اکتفا کنیم. شب و سحر راهبر انسان است؛ او را تنظیم می‌کند و القائات و اشراقاتی می‌آید و گاهی با این اشراقات معنوی راه بیست ساله را می‌شود در یک سحر رفت؛ به شرطی‌که استمرار داشته باشد حتی اگر به هر دلیلی چندروز از دست ما در رفت، مأیوس نشویم و بگوییم: از اول ادامه می‌دهم.

مراقبه

کلید همه مشکلات و تخم هرگونه سعادت مراقبت است. مراقبت ریشه شجره طوبی و اصل سدرة المنتهی و پایه کمالات انسانی است و با آن انسان به درجه‌ای می‌رسد که ﴿لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ﴾ در او پیاده می‌شود. مراقبت وظیفه هر فرد مسلمان است و هر چه مراقبت کامل‌تر باشد، عواید نفس - که نزل و مائده‌های الهی‌اند- زلال‌تر و صافی‌تر و از تیرگی دورترند و حقیقت و واقع اشیاء کَما هی و آن‌طور که هست، بر مراقب آشکار می‌گردد. در عرفان مراقبت دو مفهوم دارد: «مراقبت خداوند بر اعمال انسان» و «مراقبت انسان بر اعمالش».

مراقبت خداوند بر اعمال انسان

این نوع مراقبت عبارت است از اینکه بنده بداند خداوند در تمام حالات، بر او مطلع است. سالک نباید تصوّرش از خدا این باشد که مانند پادشاهی روی تخت سلطنت نشسته و ملائکه اطرافش را گرفته‌اند و او دورادور و بی‌اطلاع از خلایق مشغول اداره زمین و آسمان است، بلکه سالک باید بداند که خداوند بر او رقیب است و به او نزدیک می‌باشد؛ به افعالش علم دارد و حرکاتش را می‌بیند و اقوالش را می‌شنود و بر اسرارش اطلاع دارد؛ او در قبضه قدرت خداوند منقلب می‌شود و ناصیه و قلبش به دست اوست و نمی‌تواند خود را از خدا پوشیده نگه دارد و از سلطه او خارج شود.

دقت در آیاتی از قرآن و تعابیری در فرمایشات ائمه معصومین(ع)، توجه به مراقبت خداوند را به ارمغان می‌آورد؛ مانند ﴿وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ﴾، ﴿وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا﴾ و «مَعَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ»..

مراقبت انسان بر اعمالش

این نوع مراقبت بدین معناست که آدمی گفتار و کردار و پندارش را زیر نظر داشته باشد و همواره مشغول به ذکر الله، یعنی به یاد او و در حضور او باشد و ظاهر و باطنش در جمیع شئون زندگی مطابق دستورالعمل او و در مسیر تکامل و به سوی او باشد؛ دستورالعمل هم جز قرآن کریم نیست.

شخصی که می‌خواهد دین‌دار باشد، باید در تمام حالات کشیک نفسش باشد؛ مانند انسانِ بیداردل که همواره کشیک نفس می‌کشد و پاسبان حرم دل است و واردات و صادرات دهان خود را می‌پاید و مراقب است که همه اعمالش عقلانی باشد؛ او نفس را به حال خود رها نمی‌کند؛ چون نفس موجود مجردی است که به لحاظ تعلق به بدن، عنوان نفس بر آن نهاده شده است و گرایش به ماده و خصوصیات مادی دارد و تعلق به ماده و بستگی به این شیء باعث گرفتاری است. همین تعلق به ماده سبب شده است که بر سر مادیات جنگ و دعوا راه بیندازد و مشتهیّاتی بی‌نهایت داشته باشد؛ بر اثر ارتباط حقیقت انسانی با بدن، او آب و خاک و مال می‌خواهد و شهرت را طالب است. حقیقت انسان در این حالت مظهر جهنم است و ﴿هَلْ مِنْ مَزِيدٍ﴾ می‌گوید و هرچه به او بدهی، باز بیشتر را طالب است و سیر نمی‌شود. پس اگر سخن از «کشتن نفس و زمام آن را در دست داشتن و کشیک نفس کشیدن» داریم، به خاطر تعلق نفس به بدن و گرایش به ماده است. نفس اگر با مراقبت خود را عادت دهد که همیشه تحت تدبیر عقل باشد، به هنگام لزوم می‌تواند خود را کنترل کند؛ مانند حضرت یوسف(ع) که عقل او را اداره می‌کند و تحت برهان رب است و به هنگام ضرورت خودش را کنترل می‌کند؛ وگرنه اگر نفس تحت تدبیر عقل نباشد، به مجرد فراهم آمدن شرایط، اژدها و جهنمی سوزان و عفریتی آدمخوار می‌شود.

پس کسی که سعادت اخروی و چشمه‌های حکمت را می‌جوید، باید مراقب نفس باشد و سخن از یک چله نیست، بلکه همیشه و در تمام حالات، در تمام شئون زندگی خود، در غیاب مردم و در حضور مردم، در بیرون و در تمام احوال باید کشیک و مواظب و مراقب نفس خود باشد و قلب و زبانش را بپاید و اعضا و جوارحش در اختیارش باشد.

ارتباط دو مفهوم مراقبه با یکدیگر

این دو مفهوم مراقبت که بیان شد، با هم در ارتباطند و در عرفان هنگامی که از مراقبت سالکان صحبت به میان می‌آید، هر دو مفهوم مراقبت با هم مد نظرند؛ سعادت آدمی در این است که محاسبه و مراقبه و سیاست نفس خویش را به واسطه توجه‌اش به اینکه خداوند بر او مطلع و شاهد است و لحظه‌ای از نظر او پنهان و از علم او خارج نیست، بر خود لازم بدارد و با زبان حال بگوید: «الهی! چگونه ما را مراقبت نباشد، که تو رقیبی».

در واقع مراقبت بنده نسبت به اعمالش و حیای او زمانی به درستی حاصل می‌شود که خود را نزد خداوند حاضر ببیند و یقین داشته باشد که او بر تمامی آنچه انجام می‌دهد و در قلب و ضمیرش می‌گذرد، رقیب و آگاه است. با چنین دیدگاهی درکِ دو اسم مبارک «سمیع» و «بصیر» در مراقبه تأثیرگذار است؛ چراکه براساس سمیع و بصیر، ما در مرأی و منظر حق سبحانه هستیم. مهم‌ترین اسماء برای حفظ هر نظام و انتظام و گردونه اجتماع به طورکلی دو اسم سمیع و بصیر است؛ مثلاً اگر کارگران مجموعه‌ای بدانند که رئیس ایشان به آنچه می‌گویند، داناست و به آنچه انجام می‌دهند، بیناست، بدون تردید مراقبتی تمام و اعتنایی فراوان و اهتمامی کامل در حفظ وظایف خویش در آن مجموعه دارند. بنابراین نافرمانی رئیس خود نمی‌کنند و از وظایف خود سر باز نمی‌زنند و از حدود خویش تجاوز نمی‌کنند. بر همین منوال است که خدای تعالی فراوان به بندگان خوی ش اسم سمیع و بصیر را گوشزد می‌کند؛ مثل مدیر یک مدرسه که برای اداره شدن مدرسه و کلاس و پیشرفت درسی محصّلین لازم است که بدان‌ها هشدار دهد که ای محصّلین و زیردستان! مواظب باشید که من ناظر بر اعمال شمایم و همه حرف‌های شما را می‌شنوم تا آنان حواسشان را جمع کنند.

خلاصه: مفهوم دقیق مراقبه این است که انسان بداند خدا ناظر و مراقب اوست (مراقبت خداوند بر اعمال انسان) و بدین خاطر و با توجه به این مهم، از اعمال خود مراقبت کند (مراقبت انسان بر اعمالش). مراقبه را می‌توان نوعی همنشینی با حق‌تعالی و حضور دل نزد خداوند دانست؛ آن سعادتمندی که در نهانخانه سرّ و ذاتش به راستی چنین معاشرت و مصاحبتی را با ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ به دست آورد، مترنّم به این ترانه است: گر بشکافند سراپای من *** جز تو نیابند در اعضای من او او پیوسته در ذکر و فکر و عشق و سوزوگداز و رازونیاز و مراقبه است و هیچ کاری وی را از حضور و مراقبه بازنمی‌دارد و مصداق آیه ﴿رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ﴾ می‌شود.

آثار مراقبه

مراقبه آثار و علاماتی دارد. از نشانه‌های مراقبه، ایثار ما آثر الله و تعظیم ما عظم الله و تصغیر ما صغر الله است. افضل طاعات، مراقبه و دوام بر آن در همه اوقات است و منجر به حیا می‌شود و همراهی با حقایق و محاسبه دقایق را در پی دارد و انسان را به جایی می‌کشاند که در تأمل و شهود جبروت فرو می‌رود؛ چراکه مراقبه نوعی حضور دل است و طبیعت و سرشت و غریزه انسانی خوپذیر است و انسان با هرکسی محشور و در نزد او حاضر باشد، به خوی او درمی‌آید. هر چه مراقبت قوی‌تر و حضور از شائبه اغیار خالی‌تر باشد، تمثّلات و واردات و ادراکات و منامات، زلال‌تر و عبارات - که اخبار برزخی‌اند- رساتر و شیواترند.

حضور

دریافتیم که مراقبه و حضور دو مفهوم مرتبط و همراه با همند. حضور مرحله دینداری مداوم است که فرد باید هوشیار باشد تا از افتادن مراقبت کند. حضور بدین معناست که سالک با غیبت از خلق، به دل نزد خداوند حاضر باشد. آن کسی که با حضور است، نمی‌تواند گناه کند. فقدان نیت و عمل گناه از معصومان(ع) نیز بدان جهت است که در حضور تام به سر می‌برند؛ مثل اینکه حضور ما در جمع اجازه نمی‌دهد که رفتار خلافی از ما سر بزند. عندیّت و حضور برای آنها همیشگی و جبلّی است. حضرت یوسف(ع) با این که همه شرایط گناه برایش فراهم است، حضور و عندیّت به او اجازه خطا و خلاف نمی‌دهد. حضرت مریم(س) بعد از عادت ماهانه، خود را به کناری می‌کشد تا تطهیر کند؛ اقتضای طبیعت زنانه بعد از عادت ماهانه این است که لقاح می‌خواهد و در همین هنگام ﴿فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا﴾؛ اما برای مریم که الهی است و حضور دارد، بسیار سنگین است. او نمی‌داند که این جوان روح القدس است و در خود فرو می‌رود و هراس او را دربر می‌گیرد و خشم تمام وجودش را پر می‌کند. آری! گناه از دوری است؛ وقتی حضور نباشد، شخص گناه می‌کند. گنهکاران برای گناه تاریکی و گوشه و کنار را انتخاب می‌کنند و در جمع نمی‌آیند و به خیال خود پنهان از همه کارشان را پیش می‌برند؛ اما وقتی از غفلت بیرون آیند و حضور انسان را در بر بگیرد و پرده‌ها را به کناری بزند، می‌گوید: ﴿يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ﴾؛ آه می‌کشد که چرا من در حضور چنین کسی این‌گونه زشت عمل کردم.

سالک برای دستیابی به حضور باید از خود و اشتغالات دنیوی بگذرد و جز خدا به هیچ چیز توجه نکند. گاهی حتی شعر سرودن و سرگرم سجع و قافیه شدن نیز می‌تواند موجب غفلت از خداوند شود.

هنگام حضور، انسان خود را در محضر خداوند می‌بیند و جلوه‌های او را نظاره می‌کند و نظام هستی را تجلیات حق می‌داند و در سراسر عالم نور الهی را مشاهده می‌نماید و می‌یابد که جمیع کمالات راجع به حق است؛ این شخص با این حال اگر نماز بخواند، نمازش نماز جماعت است و با این حال اگر در نماز هم نباشد، نمازگزار است؛ زیرا غرض از نماز حضور است و چنین شخصی نیز در حضور به سر می‌برد؛ پس در حقیقت همیشه در نماز است و مشمول حکم ﴿إِلَّا الْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ﴾ می‌باشد. بنابراین حضور روحِ عبادت است و در عبادت آنچه از حرکات بدن مثل زبان و اعضا و جوارح از قیام و قعود انجام می‌گیرد، همه اینها به منزله کالبد است؛ این کالبدِ عبادتْ روحی می‌خواهد که روحش حضور و توجه به حق و لقاء الله و قربة الی الله است. آن کسی که حضور دارد، می‌یابد و به شهود و وصول می‌رسد؛ اما معارف را به آن‌که بهره‌ای از حضور ندارد، نمی‌دهند؛ مردم پول جماد و اسکناس کاغذی را به دست بچه و دیوانه‌ای که قدر آن را نمی‌شناسد و آن را ضایع می‌کند، نمی‌دهند، پس چگونه حقایق را به هرکس بدهند؟! آن‌که در حضور باشد، می‌یابد و آن‌که یافت، موحد می‌شود و بعد از آن‌که در توحید قوی شد، یکتای حقیقی به شهود او درمی‌آید و عزیز و گرامی می‌گردد و مظهر اسم «عزیز» می‌شود. آن‌که حضور ندارد و از حق غایب و غافل است، نابیناست و فاقد است و از دست می‌دهد و فراموش می‌کند و فراموش می‌شود: ﴿نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾ و به یک معنی مشمول کریمه ﴿ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ﴾ است.

فکر حضور برای سالکِ مبتدی است و مقام انسان از حضور هم بالاتر است؛ چون عارف تا جایی پیش می‌رود که محو و مبهوتِ جلال و جمال خداوند می‌شود و غیری نمی‌بیند تا حضور ببیند؛ او نه خود را می‌بیند و نه حضور را، بلکه از تثلیث و ثنویت به توحد می‌رسد؛ در این حالت، شاهد و مشهود، یک حقیقت است؛ یعنی سالک در ابتدای راه که در فکر حضور است، تثلیثی از «خود و حضور و حق» را مشاهده می‌کند و بعد از راهیابی به حضور کامل، از تثلیث به ثنویت می‌رسد که حضور را نمی‌بیند و بالاتر از این مرتبه، فنای در ذات الهی است که خود را هم نمی‌بیند؛ پس در جلال الهی محو می‌شود و در جمال او مبهوت می‌گردد.

تضرع، دل‌شکستگی و حزن

زاری‌کردن و گریستن در رقّت قلب تأثیر به‌سزایی دارد و برای قرب و وصال چاره‌ای جز سوزوگداز و دیدگان‌تر و دل شکسته نیست. دل‌شکستگی تواضع و خضوع می‌آورد و خودفروشی و انانیت را از بین می‌برد؛ از این‌رو گفته‌اند: هر متاعی که شکست، از ارزش می‌افتد، مگر دل که وقتی شکست، گران‌بهاتر می‌شود. پس سوخته‌دلان باید گرد هم آیند و با هم بنالند که در درگاه حق‌تعالی جز آه و ناله سودی نمی‌دهد و در بازار سوختگان جز دل شکسته هیچ کالایی ارج و ارزشی ندارد. الهی! دل بی‌درد گوشت پاره‌ای سرد است، نه جان دارد و نه جانان؛ بنابراین از تو که هر دردی را درمان می‌دهی، درخواست می‌کنم دلِ پردردی به ما بدهی که جز داروی سوزوگدازِ عطار عشق، درمانش نباشد. هرکه شادی خواهد بخواهد، ما سوختگانِ درگاهت را اندوهِ پیوسته و دلِ شکسته ده! که فرموده‌ای: «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ».

دل‌شکستگی و حزن، شادمانی و نشاط می‌آورد و سور و دردی خوشمزه است و به دنبالش درمان قرار دارد. انسانی که چنین حالاتی دارد، مانند مادری است که فرزند جوانش را از دست داده و دردش در همه احوال با اوست و اکنون با مردم حشر و نشر دارد؛ به امور خود و دیگران رسیدگی می‌کند؛ می‌خندد و تبسم دارد و با همه این احوال در نهان خانه ذاتش اندوهی جانکاه است و انکساری در خود احساس می‌کند. زمانی که انسان را حزن و قبض بگیرد، آسمان و زمین بر او تنگ می‌شود و این نتیجه زحماتی است که می‌خواهد ثمر بدهد؛ او بر اثر توجهات و اذکار و تقوا و معارف و بصیرت آمادگی پیدا کرده است و از درونِ او چیزی می‌خواهد بجوشد؛ برای جوشش و تولد این حقیقت، همه چیز بر او تنگ می‌شود و وی متلاطم و مضطرب می‌گردد تا مقدمه‌ای برای یک انکشاف و انجلا باشد و بشارتی برای طیران و انتقال. وقتی چنین حالتی برای او پیش آمد، به طور قطع پس از مدتی کوتاه بی‌تابی‌ها به جذبه می‌انجامد.

جذبه، طفل را یک شبه راه صدساله می‌برد؛ وقتی این حالت تمام می‌شود، ناراحت و حزین است که چرا از آن حال دور ماندیم و از مُلک جاودانه منقطع شدیم.

پیروی از استاد

شخصیتی که عارفان از پند و اندرز او بهره می‌برند و مطیع اوامر او هستند تا راه پر پیچ‌وخم و خطرناک سلوک را به سلامت پشت سر بگذرانند، استاد، پیر، انسان کامل و ولی نامیده می‌شود. گاهی انسان بر اثر خواندن کتابی و شنیدن موعظه‌ای، خودسر نقشه‌ای برای سلوک طرح می‌کند و شروع به حرکت می‌نماید؛ مقداری تند می‌رود و مزاج را از دست می‌دهد؛ اشکال و شبهاتی برایش پیش می‌آید و متوقف می‌شود؛ امثال او چون استاد ندیدند، ممکن است بسیاری کتاب‌ها و روایات را طرد کنند؛ در حالی‌که همین روایات خیلی حرف دارند. پس داشتن استاد در علوم باطن ضروری است؛ استاد نیاز است تا فردی آموزش ببیند، حرف بشنود و راه بیفتد و مراتب علمی را به او بدهند. آدم باید کسی را پیدا کند که او را ترقّی دهد و به معارج انسانی عروجش دهد. انسان مذکّر و منبِّه می‌خواهد؛ معلم می‌خواهد تا زبان وسایط فیض الهی را بفهمد و در خود پیاده کند. به فرموده سیدعلی قاضی: «اگر کسی نصف عمر خویش را در یافتن استاد صرف کند، زیان نکرده است». چنین کسی وقتی به پیشگاه ولیّ خدایی سر فرود آورد، جبران می‌شود و می‌بیند که یک شبه ره صد ساله می‌رود.

برای دریافت علوم وهبی و باطن باید از کاملان مدد گرفت؛ چون کاملان خاصه آنان که به مقام عصمت رسیده‌اند، به اذن الله تأثیرات نفسانی دارند.

استاد کامل کشاورزی روحانی است که بذرهای معارف را در مزرعه قلوب قابل و لایق می‌افشاند؛ او دانا و نیکونهاد و پاک‌بین است و گفتارش چون آب حیات، زندگی می‌بخشد و مایه هدایت و ره‌یافتن مرید است.

برای ترقی و تکامل انسان خاصه در آغاز جوانی و بهار زندگانی، استاد کامل اهمیت بسیار دارد. آن کلیدها و مفاتیحی که از استاد عاید شاگرد می‌گردد، آن کُدهایی که از استاد استفاده می‌شود، آن اصول و امّهاتی که از او به دست می‌آید، اهمیت بسزا دارند.

باید آدم راه‌رفته‌ای که گردنه‌ها را پشت سر گذاشته و واقف منزل است، بالای سر سالک باشد و او را در راه اعتلای به معارج مقامات انفسی و وقوف به مواقف نفس انسانی راهنمایی کند و وی را از خواسته‌های نفسانی و واردات شیطانی آگاه سازد و متنبّه نماید تا سالک پخته شود و خود معیار صحیح و سقیم را به دست آورد.

تفکر

قرآن تفکر را علامت اولوالالباب می‌داند و برخی روایات آن را بهترین عبادت معرفی می‌کنند. و در بیان پیامبر(ص) یک ساعت تفکر از یک سال عبادت برتر است: «فِكْرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ». امام صادق(ع) در تفسیر این سخن پیامبر(ص) می‌فرماید: «یاد مرگ شهوات را در نفس می‌میراند و غفلت را ریشه‌کن می‌سازد؛ دل را به وعده‌های خداوند نیرو می‌بخشد و طبع را نازک و رقیق می‌گرداند؛ پرچم‌های هواوهوس را می‌شکند و آتش حرص را خاموش می‌کند و دنیا را حقیر می‌نماید؛ این معنای سخنی است که پیامبر(ص) فرمود: یک ساعت تفکر بهتر از یک سال عبادت است».

اگر «تفکر یک‌ساعته» باشد، کارها سازنده می‌شود. انسان باید اهتمام داشته باشد و تفکر یک ساعته را از دست ندهد؛ برای مثال فکر کند این یک هفته‌ای که گذشت، چه شده؟ در پیشگاه خدایش بنشیند که ما امروز چه کردیم و داریم چه می‌کنیم؟ کجا بودیم و چه بودیم؟ که هستیم و داریم چه می‌شویم؟ به کجا می‌رویم؟ در آن وقتِ خلوت، تفکر یک ساعته خیلی کار می‌کند؛ آن بهتر از عبادت‌های هفتاد سال بی‌تفکر است. پس مردِ فکر باشید که فکر لبّ عبادت است و در سلوک روحانی تأثیری بسزا دارد.

باید توجه داشت که در این مقایسه، یعنی برتری یک ساعت تفکر در مقایسه با هفتاد سال عبادت، منظور از عبادت، عبادت بی‌تفکر است، وگرنه عبادت همراه با تفکر و حضور قلب جایگاه والایی دارد. باید عبادت مقرون به فکر باشد تا حضور و مراقبت بیاورد، و گرنه به صِرف نمازگزاردن، این نفسْ متعالی نمی‌شود؛ از این‌رو در قرآن می‌خوانیم: ﴿لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا﴾، نه أَكْثَرُ عَمَلًا و حضرت ثامن الائمه(ع) فرمودند: «لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ تفکر در اینجا فکر مصطلح عوام نیست؛ آنها به کسی که در خیالات متوالی غرق است، می‌گویند در فکر است؛ اما در اینجا فکر منطقی مراد است. فکر منطقی، چیدن صغرا و کبرا و رسیدن به نتیجه است؛ در حالی که عوام به مطلق خیالات، فکر می‌گویند و مدام از همدیگر می‌پرسند: «در چه فکری هستی؟». آنچه در روایات و آیات سفارش می‌شود، فکری است که انسان را به معارف و حقایق می‌رساند. درباره حضرت خاتم(ص) فرموده‌اند که شب‌ها حالش دگرگون بود؛ مکرر از صحن‌وسرای بیرون می‌آمد و صفحه دلگشای آسمان را تماشا می‌کرد و می‌فرمود: ﴿رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا﴾؛ این (آسمان) ظاهر است و عنوان یک باطنی است؛ وقتی این ظاهر چنین شیرین و زیباست، پس عوالم بالاتر و باطن این آسمان چیست و چگونه است؟! وقتی عالم ماده و طبیعت و صفحه دلگشای آسمان به این زیبایی و تناسب است و نمی‌توانیم شرحش دهیم و در مقابلش حیرت‌زده و گنگ می‌شویم، پس درباره حقیقت و باطن اینها چه می‌توانیم بگوییم؟! این گریه درویش نشان از شوق است؛ زیبایی و جذبه و کشش او را گرفته و درّفشان کرده است.

درست است که تفکر درباره مخلوقات و خداوند و قدرت او شایسته است؛ اما تفکر حد و حدودی دارد و تفکر در ذات خداوند راه به جایی نمی‌برد و مایه گمراهی می‌شود.

بهترین و مناسب‌ترین زمان برای تفکر، در تنهایی و در پاره‌ای از شب، مخصوصاً ثلث آخر شب است که حواس آرمیده و قال‌وقیل و سروصدا خفته و نهفته است و غذا هضم گشته و قوا از خستگی به درآمده و هوا تلطیف شده است و همه زمینه‌ها برای فکر کردن مهیّاست و وقتْ وقت ملاقات و حضور است. در این زمان است که می‌توان در بودِ خود و بودِ دیگر هستی‌ها، در بَدو و ختم آنها و تدبیر و تعیّش و آمد و شد و حرکت و جنب‌وجوش آنها مقداری به فکر نشست که این نشستنْ تلنگر می‌زند و بیداری می‌دهد؛ این تفکر به راه می‌اندازد و سفرها می‌آورد و بهره‌ها می‌رساند.

استقامت

راه سلوک پر از حجاب‌ها و موانع و سختی‌هاست؛ ولی باید با ثبات‌قدم از موانع عبور کرد و طی مراحل کرد و در بندگی استوار و پایدار بود تا همه کارها و گفتارها نیایش و ستایش حق‌تعالی شود که بی‌رنج گنج به دست نمی‌آید.

سالک می‌خواهد هرچه زودتر صاحب کشف و واقعه گردد؛ ولی با صبر و تأنی است که می‌تواند به این مقصود برسد؛ او باید در سیروسلوکش استقامت و همت داشته باشد و در گرفتنْ تعجیل نکند تا کم‌کم ظرفیت پیدا کند؛ زودِ زود نمی‌دهند؛ اما شاید لحظه‌ای بعد برسد و بیابد. کسانی که گاهی اصحاب حال می‌شوند، ارباب مکاشفه نمی‌گردند؛ مثلاً به پیشامد حادثه‌ای - چون زیارت اهل قبور رفتن یا مرگ کسی را دیدن یا در مجلس خطابه نشستن و یا بیمار شدن و از این دست امور- ممکن است شخص تا مدتی حالی و سوزوگداز و التهاب و اضطرابی داشته باشد؛ اما کم‌کم آن حال از او گرفته می‌شود؛ این‌چنین افراد به مکاشفات نائل نمی‌گردند؛ مکاشفات روزی کسانی می‌شود که صاحب همت‌اند و دوام و استقامت در طریقت دارند. شهود طلعتِ سعادت و ارتقای به جنت قرب و لقا و مکاشفات انسانی مختص اهل همت و استقامت است، نه برای اهل الان و اکنون و صاحبِ حالِ موقت.

پس عمل مهم در سلوک الی الله تعالى استقامت است. تا استقامت نباشد، هیچ سالکی از قوه به فعل نمی‌رسد. نزول بركات و فیوض الهی بر اثر استقامت است؛ خداوند سبحان در قرآن فرمود: ﴿وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا﴾؛ امام صادق(ع) «ماء غدق» را به علم كثير تفسیر فرمود. در آیه کریمه دیگری آمده است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ﴾. انسان عزم و همت و اراده می‌خواهد. گاهی انسان تابوتی را می‌بیند و آه سردی می‌کشد؛ حیرت و افسوس و حسرتی او را فرا می‌گیرد؛ ولی همه اینها حال است؛ چند لحظه بعد از دست می‌رود؛ اینها اگر دوام داشته باشند، انسان به جایی می‌رسد. شخصی به پیغمبر اکرم(ص) گفت: ما تا در حضور شما هستیم خیلی حال خوشی داریم؛ اما از حضور شما که می‌رویم، آن حال را نداریم. جناب رسول الله فرمود که اگر این حال و این نعمت خدادادی‌تان را کفران نکنید و حفظش کنید و نگهداری نمایید، چنین و چنان می‌شود.

مرحوم خواجه نصیر طوسی در این باره مثالی ساده و خیلی شیرین و خوشی می‌زند و می‌فرماید: اگر زغالی که رطوبت دارد را پهلوی آتش بگذارید تا آتش بگیرد، اول باید بر اثر مجاورتْ رطوبت‌هایش برود و خشک شود و وقتی که خشک شد، یواش‌یواش آتش بر آن اثر بگذارد و آتش بگیرد و فروغ و نور و اثر آتش را در خودش پیاده کند؛ این کار مداومت و استقامت می‌خواهد، وگرنه اگر شما هر چند لحظه این زغال را پهلوی آتش بگذارید و تا خشک نشده آن را کنار بکشید، دوباره رطوبت می‌گیرد و هزار بار هم این نوسان را ادامه بدهید، این زغالِ مرطوب هرگز آتش نمی‌گیرد؛ انسان‌ها نیز این‌طورند؛ یک دو قدم پیش می‌آیند، قدری حرف می‌شنوند، اندکی قابلیت پیدا می‌کنند، استعدادی برایشان حاصل می‌گردد و کمی داغ می‌شوند، باز می‌بینید کنار می‌روند و برای ملکوتی شدن استقامت و پایداری ندارند؛ می‌آیند و زود برمی‌گردند؛ حالی موقت پیدا می‌کنند و آن را از دست می‌دهند؛ برای مثال گاهی می‌بینید نفوسی بر اثر وقایع و نشیب‌وفراز دنیا، مانند دیدن یک جنازه، رفتن به قبرستان، بروز یک زیان و یا بیماری و خلاصه بر اثر روبه‌رو شدن با یک حادثه‌ای متغیّر می‌شوند، سپس به حالت قبلی‌شان برمی‌گردند.

به هر حال ممکن است این‌گونه حالات برای انسان پیش بیاید، ولی کافی نیست؛ باید استقامت کرد؛ با این آمدوشدهای جزئی که دوگام بیایی، سپس خودت را کنار بکشی و استقامت نداشته باشی، به مقامات شامخ و عالی نمی‌رسی. شیخ محیی الدین عربی در فتوحات مکیه می‌گوید: کسانی ارباب مکاشفه‌اند که صاحبان همم عالیه و اولوالعزم بوده و همت بلند و عزم راسخ دارند و گفتند: «خدا» و بر حرفشان ایستادگی کردند و در مسیر مستقیم قرار دارند.

آری! کسانی که همت، عزم، اراده و نفس قوی دارند، به جایی می‌رسند، ارباب مکاشفه می‌شوند، کتل‌ها را می‌پیمایند، وادی‌ها را سیر کرده و منازل و مراحل را سپری می‌کنند؛ ولی آنهایی که چنین نیستند و چند گامی می‌آیند و دوباره برمی‌گردند، صاحبان همت نیستند و منتهایشان این است که ارباب حال باشند، نه ملکه و مقام؛ البته آدم‌های خوبی هستند، ولی مرد مکاشفه و آشنای به اسرار اسماء و صفات و بطون قرآن و مانند اینها نیستند.

ابوعلی سینا می‌فرماید: بعضی اشتها دارند و چیزی می‌شنوند و خیال می‌کنند که ساده است و با حلواحلوا گفتن دهان شیرین می‌شود؛ از این‌رو چند صباحی می‌آیند و به ریاضت می‌پردازند سپس از روی عجز ترک ریاضت می‌کنند؛ اینها آن همت، عزم، استقامت و اراده را ندارند؛ می‌پندارند که این مقامات و حقایق هم مثل یک قرص است که قورت بدهند! آیا ﴿نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ درباره آنها صادق می‌آید؟! به این آسانی‌ها نیست!

مسیر سلوک عارفانه از مو باریک‌تر و از شمشیر تیزتر است؛ در آن مُداقّه‌های عقلی و نظری از شمشیر تیز‌تر است و در مقام عمل، فرق بین افراط و تفریط و میانه‌روی از مو باریک‌تر. هیچ‌گاه تکلیف دست‌بردار نیست؛ با یک ریاضت، یک دستور، یک اربعین یا دو اربعین، یک سال یا دو سال درست نمی‌شود و این‌طور نیست که همین که زحمتی کشید، چیزی بدهند؛ تا لب گور تکلیف ادامه دارد و دست‌بردار نیست و کار خیلی مشکل و سنگینی است؛ این چنین نیست که بگوید: «من آمدم» و کار تمام شود و برسد!.

ادب، ادب با مخلوق، ادب با خالق

می توان تعریف‌های مختلفی را از ادب ارائه داد؛ از جمله اینکه ادب، نگاهداشت حدّ هر چیز و راست و درست ایستادنِ آن است. ادب را می‌توان در ذیل دو گونه بررسی کرد: «ادب با مخلوق» و «ادب با خالق». البته ادب با مخلوق خود در سایه ادب مع اللّه تحقق می‌یابد. ادب با مخلوق همان اصطلاح عرفی و اخلاقی ادب است که یکی از مصادیقش ساکت بودن و پرهیز از سخنان هزل و بیهوده در محضر عالمان است. از مصادیق دیگر ادب با مخلوق، تبسّم به جای بلندخندیدن است. درباره رسول الله(ص) آمده است که «كَانَ ضَحِكُهُ التَّبَسُّمُ»؛ «خنده‌اش تبسم بود». ما هم باید ایشان را اسوه خود قرار دهیم و در خندیدن این نکته را رعایت کنیم؛ این‌طور نباشد که قاه‌قاه سر دهیم. ادب با مخلوق باید در راه رفتن، پوشاک، خوراک و همه برخوردها و معاشرت‌ها و روابط اجتماعی رعایت شود و بعضی حرکات نفرت‌انگیز که با مزاج عمومیِ مردم سازگاری ندارد، از ما سر نزند و کسی از ما رنجیده‌خاطر نشود. انسانی که دارای ادب با مخلوق است، جفا نمی‌کند و حقوق زیردستان را مراعات می‌کند؛ متکبر و ستمگر نیست؛ دست او از جفا و تجاوز به حدود دیگری کوتاه است؛ متواضع و فروتن می‌باشد و با خلق خدا مهربان است. انبياء(ع) و ائمه اطهار(ع) همین‌طور بودند. سید جزائری در الانوار النعمانية حدیثی را درباره حضرت موسی(ع) آورده است که برّه‌ای فرار کرد و حضرت(ع) او را دنبال نمود تا در نهایت او را گرفت و ناز و نوازشش کرد و خدای سبحان به فرشتگان خطاب نمود که چنین شخصی باید پیغمبر من باشد و در جهان سربلند و ارجمند شود؛ کسی که با حیوانات چنین مهر می‌ورزد.

ادب در برابر قرآن نیز بسیار اهمیت دارد. مرحوم شیخ محمدتقی آملی نقل می‌کردند که وقتی قرآن می‌خواندم، از اینکه به دیوار تکیه کنم، اجتناب کردم؛ وقتی خدمت جناب آقای قاضی رسیدم، فرمود: ادب نشستن و قرآن خواندن همین است؛ تکیه بدهی و قرآن بخوانی؟! هرگز! باید جناب‌عالی وضو بگیری و رو به قبله بایستی و قرآن در دو دست باشد و با تمام احترام و ابتهاج و انبساط در پیشگاه ملکوت عالم با صوت حزین و ترتیل قرآن را بخوانید. با نظر به فرمایش حضرت رسول الله(ص): «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَأْدُبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مَأْدُبَتَهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ»، قرآن ادبستان و دستور الهی است که باید از آن ادب فراگرفت و حدّ انسانی خود را حفظ کرد و نگاه داشت و بدین دستور، خود را راست و درست به بار آورد و به فعلیت رساند. پس بیایید بر سر این سفره پرنعمت خدا بنشینیم که در آن چیزی است که نفس‌ها بدان مایلند و چشم‌ها از دیدنش لذت می‌برند؛ به سوی مأدبه‌ای برویم که بهتر از آن نه ادبی است و نه مؤدبی و آیا بعد از حقّ چیزی جز ضلالت است؟

نوع دوم ادب که با نام «ادب با خالق» از آن یاد کردیم، ناظر بر ادب در پیشگاه حق تعالی یا ادب مع الله است که عبارت است از طاعت خداوند عزّ وجل و اقتدای به آداب الهی و پیامبر و اهل بیت پاکش(ع) و نیز حمد و سپاس پروردگار در شدت و گشایش و صبر نمودن در هنگام بلا. ادب مع الله مراعات حدود شرعی را به دنبال دارد؛ امکان ندارد کسی ادعای عرفان کند و بخواهد حدود شرعی را مراعات ننماید. حدود مسامحه‌پذیر نیست و هر چه غیر از آن، وسوسه شیطان رجیم است. «ادب مع الله» را می‌توان «همواره مراقبت تام داشتن و در حضور حق به سر بردن» دانست که البته این تعریف نیز به طاعت خداوند ختم می‌شود.

در امر ادب مع الله حالات و گفتار انبیاء که در قرآن بازنمایی شده، می‌تواند الگوی مناسبی برای سالکان باشد؛ از این‌رو باید در قرآن کریم در خصوص «ادب انبیاء با خدا» تأمّل کنیم؛ رعایت ادب در حرف‌زدن و حالات دیگرشان چگونه است؟ چقدر بااحتیاط حرف می‌زنند. در رساله نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ادب مع الله به هفت‌قلم آراسته می‌شود که خلاصه‌ای از آنها را می‌آوریم.

قلم اول ادب مع الله: حضور قلب

قلم اول در ادب مع الله حضور قلب است. در خطاب و مناجات باید توجه به حق باشد، وگرنه دعا با «انصراف قلب به غیر» و «توجه نکردن به حق سبحانه» سوء ادب محض است.

قلم دوم ادب مع الله: بدون اذن تصرّف نکردن

قلم دوم اینکه در هیچ برنامه‌ای از برنامه‌های چرخ نظام تکوینی و هیچ حکمی از احکام کتاب تشریعی بدون اذن تصرّف نکند. اگر چیزی به تو دادند ادب اقتضا می‌کند که در ازای آن، عبد شکور باشی، نه اینکه بی‌اجازه مولی آن را به هر نحوی که بخواهی، صرف کنی. چه بسیار از اولیاء الله که به آنان دست تصرّف عطا شد، اما ادب و معرفتشان مانع از اعمال تصرّف گشت.

قلم سوم ادب مع الله: عبادت حبى و احرار

قلم سوم اینکه عبادتْ حبّى باشد؛ ادب مع الله اقتضا می‌کند که از او جز او را نخواهی که این عبادت احباب و احرار است؛ در نهج البلاغه آمده است: «إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ». احرار از بندگی لذت می‌برند، از «سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى وَ بِحَمْدِهِ» گفتن لذت می‌برند، از خلوت‌ها و وحدت‌هایشان لذت می‌برند، از فکرها و توجه‌ها و سیروسلوک معنوی و از شهود عرفانی و ذوقی و وجدانی‌شان لذت می‌برند.

کسانی که دون‌همت‌اند به وفق دنائت خود طلب دارند و ادب را پاس نمی‌دارند؛ اما عبد آزاده، بلندهمت است و عبادتش حبى می‌باشد و فقط محبوب را طلب کند. ائمه(ع) در ادعیه این ادب را به شاگردانشان می‌آموزند و از آنها می‌خواهند که خدا را برای خدا طلب نمایند. علامه طباطبائی به دعایی مثل سحر امام محمدباقر(ع) ترغيب می‌فرمود: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ بَهَائِكَ بِأَبْهَاهُ وَ كُلُّ بَهَائِكَ بَهِيٌّ...» که در آن حرفی از حور و غلمان و جنت و دوری از جهنم نیست و از اول تا آخر سخن از بهاء و نور و علم و جمال و جلال و کمال و عظمت و رحمت و شرف است. آری! عبد آزاده و انسان کامل حرفی از بهشت نمی‌زند؛ چراکه برای او اگر بهشت شیرین است، بهشت‌آفرین شیرین‌تر است. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا طَمَعاً فِي جَنَّتِكَ لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُك».

عبد آزاده به حکم ادب مع الله خداوند را خالصانه عبادت می‌کند و با نیم‌نگاهی به استعدادهای متفاوت، انتظار عطیه و کشف و کرامات ندارد. او می‌داند که ظهور کرامت برای غیر پیامبران ممکن است – چنان‌که برای مریم(س) و غیر او که پیامبر نبوده‌اند، کراماتی روی داده است- ولی عبادتش برای تحقق چنین اهدافی نیست؛ زیرا به کرامات و خوارق عادات و هر آنچه جز حُبّ دوست، توجهی ندارد؛ در عین‌حال که فقط خدا را می‌خواهد، می‌داند که همه یکنواخت نیستند و این‌گونه نیست که هر طور و هر نتیجه‌ای که فردی گرفته، آن دیگری هم باید همان را بگیرد؛ اینها رهزنش نمی‌شود که اگر برای آن آقا بسیار چیزها پیش آمده، برای من هم باید به همان کیفیت پیش بیاید؛ چراکه می‌داند استعدادها مختلف‌اند و مطابق با «اختلافِ استعداد» واردات قلبی و آثار وجودی و دریافت فیض الهی، گوناگون است و برای هر شخص به وفق اقضای استعداد و ترکیب مزاج و قابلیتْ در اثنای سیروسلوک وارداتی روی می‌آورد. عبد آزاده اگر راه بیفتد، از اول چیزی نمی‌خواهد؛ چراکه چیز خواستن را خلاف ادب می‌شمارد و معتقد است که ما از او طلب نداریم؛ هرچه دهد، باید ممنون باشیم.

تو به اخلاص و صدق بندگی کن! اگر داد، تشکر کن و اگر هم نداد، باز هم تشکر کن! گرچه ﴿إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا﴾، در مقام تأدّب عرض می‌کنیم که چیزی نخواه، چون از او طلب نداریم. این‌گونه نیست که بذری بیفشانی و سبز نشود؛ البته باید زمین و آمادگی نیز باشد. اجمال اینکه آن طرف تام است، مفیض على الاطلاق است؛ اما هر کاستی و نقصی هست، این طرف است. انسان خیال می‌کند که بذرِ بی‌آفتی افشانده و عبادتِ حبّی و خالصانه‌ای پیشکش کرده است، در حالی که بذرش آفت‌زده و عبادتش بی‌اخلاص است و گرفتاری‌هایی دارد که باید کم‌کم رفع شود و نباید عجله کند؛ از امروز که گفت: «خدایا! آمدم»، دیگر بنایی نباشد که پاداش‌ها را یکسره بگیرد. بله! دار، دار تدریج است؛ کاروانِ کارِ ما در کارِ ماست؛ از تو حرکت از خدا برکت؛ خواجه خود صفت بنده‌پروری داند؛ تو عبادت حبّی داشته باش و برای او تعيين تكليف نكن و عجول نباش! زیرا کسی که می‌خواهد رشته‌ای را تحصیل کند یا مهارتی به دست آورد، برای مثال می‌خواهد یک نجار یا بنا یا خطاط یا مهندس و یا معمار بشود و علوم و فنون اینها را به دست بیاورد و به نتیجه و جایی برسد، می‌بینیم چقدر زحمت می‌کشد و صبر و تأنی دارد؛ ولی در سیر معنوی و سلوک عرفانی و حرکت عقلی و تقوای قرآنی و پیاده کردنِ دستورات الهی، بسیار شتابزده است؛ می‌بینیم همین امروز به راه افتاده و ناراحت است که چرا فردا برایش حاصل نشده است؟! به مسجد رفته و دو رکعت نماز خوانده است، به هنگام بیرون آمدن، چشم به نعلین دارد که آیا ملائکه نعلینش را جفته کرده‌اند یانه! برای تحصیلات مادی، مدت‌ها شب و روز به این در و آن در می‌دود و باور دارد که زمان‌بر است و باید بدود تا تحصیل کند؛ ولی در سیر معنوی آرمیده است و تن به ریاضت نمی‌دهد و شتاب‌زدگی دارد، غافل از اینکه در سیروسلوک دیر می‌دهند و آنهایی که دیر می‌گیرند، پخته‌تر می‌شوند و بهتر و برتر می‌گیرند. پس دار، دار تدریج است؛ امروز ندادند فردا می‌دهند؛ با شتاب‌زدگی و عبادت بی‌اخلاص چیزی به دست نمی‌آید.

از دلایل اصلی شتاب‌زدگی و عبادت حبّی نداشتن و کشف و کرامات‌طلبیدن و مدام چیز خواستن، مقایسه خود با دیگری است؛ اما همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره کردیم، نه تنها ادب، بلکه قابلیت‌ها و استعدادهای متفاوت حکم می‌کند که سالک دستاوردهای خود را با سالکی دیگر مقایسه نکند و انتظار نداشته باشد که با به کار بستن دستورات سیروسلوک به نتایجی یکسان با آنچه دیگری تجربه کرده، برسد؛ زیرا عارف هر چه را می‌یابد، از جدول وجودی اوست و همان‌طور که چهره‌ها مختلف است و دو نفر یکسان نیستند، بنیه‌ها و ترکیب‌ها و مزاج‌ها نیز مختلفند و هر شخصی بر وفق قابلیت و استعدادش از عالم ملکوت و عالم بالا، یعنی از روحانیت و خزانه ربوبی خویش، فیوضاتی عایدش می‌شود، برای مثال درست است که جان آدمی ظرفِ حقایق قرآن است و خداوند این کتاب را برای ما نازل فرمود و ما را در کنار این سفره دعوت نموده و ندای «تعالوا» داده است و از این ندا معلوم است که ما در خود روزنه‌ای برای رسیدن به آن داریم و این روزنه همان جدول وجودی ماست، اما بستگی دارد که استعدادها در چه حدی است؛ برای فردی از یک آیه روزنه‌ای باز می‌شود و برای دیگری از همین آیه یک دروازه و برای سومی یک شهر و برای دیگری یک دریا یا اقیانوس؛ ﴿قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ﴾.

مثال ملموس‌تر آن‌که به فرض شما تصمیم گرفتید مسیر تکاملی را که اهلش دارند، در پیش بگیرید و فرد دیگری نیز همین ایده را در پیش گرفته است؛ می‌بینید در ابتدای امر استادی الهی و قرآنی به هر دوی شما دستوری یکسان داده است و هر دو طبق آن دستور مشغولید؛ در اثنای امر می‌بینی که این آقا فردا از کار و شب و سحرش خبر می‌دهد که مثلاً چنین حالی، چنین شَبَحی و چنین تمثّلی هست؛ ولی شما خبرهای دیگری دارید. اگر در شرح حال عارفی می‌خوانید که با انجام فلان دستور و فلان ذکر و آیه و سوره، فلان حالت برایم حاصل شده، متوقع نباشید که عین همان حالت برای شما نیز پیش آید. ممکن است برای جناب‌عالی گونه دیگری پیش آید. به خود نگویید که «فلان عمل را من هم تمام و کمال انجام دادم؛ چرا آن حالات خاص برایم پیش نیامد؟!» با این چون‌وچراها عبادت حبی را خدشه‌دار نکنید. نباید خود را با دیگری مقایسه کنید و مطالب کتاب‌ها را ملاک قرار دهید که رهزن می‌شود و عبادت حبّی از دست می‌رود و گرفتاری پیش می‌آید.

قلم چهارم ادب مع الله: خواندن خداوند به اسمای حسنی

قلم چهارم اینکه سالک خدا را به اسمای حسنی بخواند؛ ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا﴾. دعوت حق‌تعالی باید به اسمای حسنی باشد. اسمای خداوند غیر متناهی است و اسماء و صفات عين ذاتند و همه اسمای او حسنی‌اند، اما سخن در ادب دعاست. «حق سبحانه اسمای حسنای غیر متناهی دارد» مطلبی است و «دعوت او به لحاظ ادب داعی به اسمای حسنی باشد» مطلبی دیگر است؛ برای مثال انسانی به شما احسانی کرده است و می‌خواهید او را بستأیید یا به اسمی بخوانید: این انسان اوصاف و اسمای گوناگونی دارد، اما هنگامی که بخواهید او را بخوانید و وصف کنید، ادب اقتضا می‌کند که ندا و وصف به اسمائی خاص همچون یا محسن، یا کریم، یا جواد، یا واهب، یا معطی باشد، نه اینکه خطاب کنید به یا عاطس، يا متنفّس يا من له قوة الباه و نظایر اینها؛ زیرا هر چند برای انسانِ عنصری این احوال و اوصاف و اسمای اخیر نیز ضروری و حسنی است، ادبِ خطاب و محاوره اقتضا می‌کند که به جای این اسما از اسمای دسته قبل استفاده شود؛ به همین وزان است سرّ کریمه ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا﴾.

نکته دیگر در ادب خواندن خداوند به اسمای حسنی این است که انسان آگاه و مؤدب از اطلاق الفاظی که ارتباط زیادی با صفات ماسوی الله و كثرات و مادیات دارند، بر باری‌تعالی خودداری می‌کند و از روش ادب مع الله به‌در نمی‌رود؛ چنان‌که در میان حواس پنج‌گانه، سه قوه لامسه و شامه و ذائقه را که ارتباط بیشتری با ماسوی الله و کثرات دارند، بر باری تعالی اطلاق نمی‌کند؛ اگرچه او را عالم به جمیع ملموسات و مشمومات و مذوقات می‌داند و همه را به اضافه اشراقی نوری، تطورات و شئونات و روابط صرف آن حقیقت می‌بیند، ولی چون سمع و بصر را در رتبه و درجه‌ای دور از ماده و کثرت می‌بیند، بر حق سبحانه اطلاق می‌کند.

نکته دیگر در ادب خواندن خداوند این است که در همه اسمای خداوند بايد ﴿لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ﴾ جاری باشد؛ باید کوشید نام‌های شریف الهی بی‌طهارت تلفظ نشود؛ درست است که مسّ نام‌های نوشته شده حق‌تعالی طهارت می‌خواهد، اما زبان هم وقتی نام خدا را می‌برد، باید طهارت داشته باشد؛ چراکه نام بردن، خود یک نحوه مسّ کردن است و طهارت مراتبی از ظاهر تا باطن دارد.

در روایت است که «أَنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَ تِسْعِينَ اسْماً مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ». باید در نظر داشت که احادیث ناظر و مکمّل یکدیگرند و از این جهت باید کلمه «احصاء» را در این حدیث با حديث «إنَّ لله تسعة و تسعين خُلقاً مَن تخلّق بها دخل الجنّة» معنا کرد و نباید در معنای «احصاء» به شمارش اسماء الله تعالى و تسبیح «الله، الرحمن، الرحيم، ودود و.».. اکتفا گردد و نودونه اسم شمارش شود، بلکه در معنای «احصاء» باید به تخلّق یافتن به اسماء الله تعالی نظر داشت؛ چراکه نهادینه شدن اسمای الهی باعث احصاء شدن آنها نیز می‌شود؛ باید «رحيم» و «ودود» شویم و خلق‌وخوی الهی یابیم.

قلم پنجم ادب مع الله: وقايه

قلم پنجم در موضوع وقایه است که بسیار بسیار اهمیت دارد و تقوای خواص است چراکه تقوای عوامْ پرهیز و اتّقای از نواهی است و تقوای خواصْ پرهیز و اتّقای از اِسناد کمالات و افعال و صفات باری‌تعالی به خود است. متّقی به تقوای خاص زشتی‌ها را به خود نسبت می‌دهد و خوبی‌ها و کمالات را به حق؛ ﴿وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ﴾؛ یعنی هنگامی که من بیمار شدم، او مرا شفا می‌دهد، نه اینکه بگوید او مرا بیمار کرد و من شفا پیدا کردم! ﴿نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ﴾؛ یعنی پروردگارش را ندا داد و عرضه داشت که بدحالی و مشکلات به من روی آورده و تو ارحم الراحمینی، نه این که بگوید: بدحالی و مشکلات را بر من وارد کردی! پس بنده مؤدب بر پایه «الْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ وَ الشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ» خود را سپر خدایش در مذمت، و خداوند را سپر خودش در ستایش می‌کند و می‌گوید: ﴿أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ﴾؛ ﴿رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا﴾، نه اینکه مراعات ادب نکند و گستاخانه بگوید: ﴿رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي﴾؛ او عیب را به خود نسبت می‌دهد و می‌گوید: ﴿فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا﴾؛ اما در خیر، دیگری را با خود شرکت می‌دهد و می‌گوید: ﴿فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا﴾، بلکه پله‌پله رفع حجب می‌کند و می‌گوید: ﴿فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا﴾.

در امر وقایه و در ادب مع الله باید به دو سخن حق سبحانه توجه کافی داشت؛ یعنی سخن ﴿وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا﴾، و نيز سخن ﴿مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾؛ هم‌چنین باید بین ایجاد و اسناد تفاوت قائل شد؛ زیرا ایجاد از خدای تعالی است: ﴿وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى * وَأَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَأَحْيَا *... وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى﴾؛ اما اسناد به بنده است: «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ».

قلم ششم ادب مع الله: عدم اعتدای در دعا

قلم ششم در عدم اعتدا و تجاوز در دعاست که ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾. طلب کردن منازل انبیا تجاوز در دعاست؛ زیرا اگر نیکبختی به حقیقتْ لبیک بگوید، فقط می‌تواند به قدر همت خود به مقاماتی منیع و درجاتی رفیعْ ارتقا و اعتلا یابد و به قرب نوافل، بلکه به قرب فرائض نایل آید؛ ولی به فضل رتبت نبوت و رسالت و امامت تشریعی دست نمی‌یابد. پس داعی نباید از حدود خود تجاوز کند و چیزی طلب کند که در حد و اندازه او نیست.

قلم هفتم ادب مع الله: تعظيم اسماء الله

قلم هفتم در تعظیم اسماء الله است، مطلقاً، چه به حسب توجه و نیت و چه اسمای تدوینی و چه اسمای تکوینی؛ برای مثال در روایات می‌بینیم که واسطه‌های فیض الهی، نام حق سبحانه را به صورت عادی و لقلقه زبان نام نمی‌برند، بلکه با تعظیم و تجلیل، مثلاً به «تبارک و تعالى»، «عزوجل»، «عزّ اسمائه»، «تعالی شأنه» و «جلّت عظمته» و مانند آنها نام می‌برند.

وقار و سکینه و اخبات

«وقار» آرامش تن است و «سکینه» آرامش دل. آرامش تن یعنی انسان صرف پیشامد روزگار و اقبال و ادبار، حرکت‌های بی‌جا ندارد و فریاد بی‌جا نمی‌کشد و عربده نمی‌زند. اگر حوادث روزگار انسان را به اضطراب انداخت و در تلاطم افتاد، وقار و وزنی ندارد و در قیامت خدای تعالی می‌فرماید: ﴿فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا﴾. با قدرى توجه درمی‌یابیم که سکینه و آرامش دل، سبب وقار و آرامش تن است؛ اما ممکن است کسی پیش زیردستان و افراد دیگر آرامش ظاهری داشته باشد و وقار ظاهری تن را حفظ کند؛ ولی در دل مضطرب بوده و سكينه قلبی نداشته باشد و ﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ﴾ شامل حال او نشود.

موحّد کسی است که هم در دل آرامش دارد و هم در تن؛ یعنی هم سکینه دارد و هم وقار. دلش آرمیده و سنگین و وزین است و مخاطب «الْمُؤْمِنُ كَالْجَبَلِ الرَّاسِخِ لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِفُ» می‌باشد و در فرازونشیب‌های دنیا نمی‌لغزد و با هر تلنگری فریاد و فغان و دهن‌کژی و بدگویی نمی‌کند؛ اگر نعمتی در دنیا به او روی آورد، نخوت و کبر و سرمستی ندارد و وقار تن را حفظ می‌نماید؛ آرامش دل دارد و انسان عنداللّهی است و می‌داند که خانه صاحب دارد و او بنده است؛ قرآن از وی با لفظ «مخبتین» یاد می‌کند: ﴿بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ﴾. برخی اساتید برای توضیح اخبات مثال زدند به اینکه وقتی پشت شتر بر اثر بارکشیدن زخم می‌شود، در زخم او کرم می‌افتد؛ وقتی که پرنده‌ای کرم‌خوار بر روی شتر می‌نشیند تا آن کرم‌ها را بخورد، شتر متوجه می‌شود که پرنده برای خوردن کرم نشسته است. با اینکه نوک زدن پرنده به شدت دردآور است، شتر مواظب است که پرنده نرود؛ زیرا می‌داند که تا کرم‌ها بر روی زخمش وجود دارند، زخم پیشرفت می‌کند و درمان نمی‌شود؛ او دم نمی‌زند و آرام می‌شود و حرکت نمی‌کند تا پرنده به هراس نیفتد و کرم‌ها را بردارد؛ با اینکه درد دارد، برای شتر خوشایند است؛ به این حالت «اخبات» می‌گویند. مؤمن هم در پیشامدها، حوادث و فراز و نشیب زندگی چنین وقار و آرامش می‌یابد تا در نهایت اصلاح شود؛ چراکه در راه است؛ ﴿إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ﴾؛ یعنی شما در سنگلاخ‌ها و وادی‌ها و گردنه‌ها و نشیب و فرازها و گرم و سردها و بیچارگی‌ها قرار دارید و در مسیر پیمودن آنها هستید تا به لقاء الله و تکامل برسید و اقتضای این نشئه همین ابتلائات و حوادث و نشیب و فراز و مصائب است؛ آدمی از دلِ آنها باید بگذرد و آب‌دیده شود و به کمال خود برسد. اگر در راه سلوک خاری به پایش رفت و سکندری خورد و حوادث ناگواری برایش پیش آمد، در مقابلش به مقصود می‌رسد؛ این محنت‌ها به محبت بدل می‌شود و رنج‌ها به ثمره شیرین بخشش‌ها مبدّل می‌شود.

ذكر

«ذکر» به معنای «یادآوردن» و در اصطلاح «یادکردن خداوند و به یاد او بودن» است؛ ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا﴾. همان‌طور که در امور مادّی یادآوری تأثیر دارد، در امور معنوی هم ذکر و یاد خداوند بابرکت است و حضور و دوام مراقبه و حیای از حق‌تعالی را به ارمغان می‌آورد.

حقیقت ذکر، «همیشه به یاد خدا بودن» و «یاد و ذکر نکردنِ ماسوی الله» و «فراموش کردن غیر الله» است؛ یعنی هرچه جز مذکور در ذکر فراموش شود؛ چنان‌که در قرآن آمده است: ﴿وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا﴾. كسى که چنین ذکری دارد و ذکر و دعایش صافی و خالص و بدون حدیث نفس و هواجس نفسانی باشد، همنشین حق است و حق همنشین اوست؛ از این‌رو ذکر برای ذاکر اطمینان و آرامش قلب را به همراه دارد و دوا و شفای دردهای روحی است: ﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ و سبب می‌شود پلیدی‌ها رخت بربندند و پاکی‌ها جایگزین شوند.

قرآن و ادعیه بهترین ذکر برای سالکان هستند. خداوند نماز را نیز ذکر و یاد خویش معرفی می‌کند: ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾. هم‌چنین «به زبان آوردن اسمای خداوند» ذکر است: ﴿وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ﴾.

هنگامی که به ذکر مشغول می‌شوید، ادب مع الله را رعایت کنید؛ وقتی با کسی گفت‌وگو می‌کنید، اگر در عین حال مشغول کار دیگر شوید و حواستان به او نباشد، بی‌ادبی و گستاخی می‌شود؛ همین‌طور زمانی هم که ذکر خدا را می‌گویید و در حضور خدا با او گفت‌وگو می‌کنید، اگر حواس شما به امور دیگری باشد، گستاخی می‌شود. اگر در اذکار قلب حاضر نباشد، چه‌بسا قرب نیاورده، مایه قساوت قلب شود. شرط مهم تأثير ذكر و دعا، طهارت و توجه است و ذکر زبانی بدون حضور قلب اثر مطلوبی ندارد و صرفاً لقلقه زبان است و چه‌بسا باعث قساوت قلب و بُعد شود؛ چون بدون فکر است و از حقیقت دور است؛ مَثَل چنین ذکرِ بی‌حضوری برای ذاکر، مَثَل کوری است که در دست او مشعل نور باشد. پس مطلب مهم در ذکر، مراقبت و حضور و توجه است تا ذاکر بدان حدی برسد که صدای ذکر را از قلب خود مشاهده کند و بشنود و قلبش از یاد خداوند غافل نباشد: ﴿وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا﴾. بنابراین باید دل با زبان یکی باشد و بکوشیم اول دل بگوید و آن‌گاه زبان. ذکر، محبت و عشق به خداوند را به همراه دارد، ولی کسی که عاشق شود، عشقش و دلش محرّک ذکر و یاد معشوق می‌شود. پس هر چند محبت و عشق اساس ذکر و دعاست، ولی در آغاز از «ذکر و دعا» عشق و محبت به بار می‌آید و در انجام، «عشق و محبت» ذکر و دعا و مناجات و سوزوگداز می‌آورد.

معصومان(ع) برای بعضی دعاها و ذکرها عدد یا تعداد روزهایی را توصیه کرده‌اند. اینها اعمال مستحب‌اند، اما برای رسیدن به مراد نباید سهل‌انگاری شود، بلکه باید به دستور اهتمام داشت، چه در حفظ و مراعاتِ صورت و چه در عدد؛ یعنی هر چه دستورالعمل می‌گوید، باید به همان منوال عمل شود و در آن تخطّی و مداخله نباشد. دلیل این است که مقیّدشدن به عددی خاص، خود به نحوی تأدیب نفس است و هم‌چنین کم یا زیاد اداکردن ذکر می‌تواند باعث حاصل نشدن نتیجه گردد؛ چنان‌که در مقام تمثیل گفته‌اند که عددِ ذکر به منزله حوض آبی است که در آن غسل ارتماسی می‌کنند؛ اگر عمق آب زیاده از حد باشد، باعث غرق می‌شود و اگر کم، غوطه‌خوردن میسّر نیست و در تمثیلی دیگر بیان داشته‌اند که عدد ذكر حكم دندانه كلید را دارد که با کم یا زیادکردنِ آن، در باز نمی‌شود.

در عبارت اذکار و دعاها هم نباید تغییر و افزایش و کاهش صورت گیرد؛ زیرا علاوه بر شأن «معنی و حال و دل شکسته‌داشتن و نیّت»، «درستی لفظ و اعراب صحیح» نیز دارای شأن است و چون این هر دو با هم جمع شوند، نور علی نور می‌شود.

از اهل دلی می‌پرسند: «اگر ذکری در سوره‌ای باشد و تکرار آن ذکر نفعی برساند، می‌توانیم تمام سوره را بخوانیم و نفع مورد نظر عایدمان شود؟» صاحب‌دل جواب می‌دهد: «هرگاه حکیم یک دوا را برای مرضی مقرّر کرده باشد و آن دوا در دکان عطاری باشد و مریض برود و تمام ادویه او را بخورد، آیا نفعی به او خواهد رسید؟! درباره ذکرها و دعاها نیز چنین است».

علاء بن کامل روایت می‌کند که امام صادق(ع) در تفسیر آیه شریف ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ﴾ فرمود: مقصود هنگام شب است که بگویی: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ‏ لَهُ الْمُلْكُ‏ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ يُمِيتُ وَ يُحْيِي وَ هُوَ عَلى‏ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ».

سپس علاء بن کامل می‌گوید که از امام(ع) پرسیدم: «بيده الخیر» در این ذکر نبود، من در آن بیفزایم؟ امام(ع) فرمودند خیر به دست خداست؛ ولی چنان‌که گفتم، بگو و کم و زیاد در آن نکن و آن را ده بار بگو، و نیز هنگام طلوع خورشید و هنگام غروبش ده بار «أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ» را بر زبان آور.

در این حدیث ملاحظه می‌فرمایید که علاء بن کامل خواست «بيده الخير» را بیفزاید؛ ولی امام(ع) بر همان کیفیتی که فرموده بودند، تأکید کردند.

بنابراین وقتی که امام(ع) طبق شرایط، ذکری خاص را توصیه می‌کنند، نباید در چندوچون آن دست برد.

در روایتی دیگر امام صادق(ع) به یکی از یاران به نام عبدالله بن سنان می‌فرمایند: «به زودی شبهه‌ای به شما می‌رسد که در آن بدون نشانه‌ای هویدا و امامی هدایتگر می‌مانید و کسی از این شبهه نجات نمی‌یابد، مگر دعای غریق را بخواند». عبدالله بن سنان می‌پرسد: «دعای غریق چگونه است؟» امام(ع) پاسخ می‌دهند که می‌گویی: «يا الله يا رحمان يا رحيم يا مقلب القلوب ثبت قلبي على دينك}}. عبدالله بن سنان برای تکمیلِ این ذکر یا سؤال، کلمه «الأبصار» را می‌افزاید و می‌گوید: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ»؛ امام(ع) فرمایش خود را این‌گونه ادامه می‌دهند: «خدای تعالی مقلب القلوب والأبصار است؛ ولی همان‌طور که من گفتم، بگو».

دعایی که در این حدیث بیان شد، به «دعای غریق» معروف است؛ در اینجا نیز حضرت اجازه نمی‌دهند در دعایی که توصیه کرده‌اند، دخل و تصرفی صورت گیرد.

یکی از استادان معظّم می‌گفت که در ریاضت به سر می‌بردم و به من ذکر «حیّ» را دادند و من هم آن را ادا کردم؛ ولی آن‌طور که توقع داشتم، نشد. بار دیگری که آن را ادا کردم، آن حالِ مورد انتظار دست داد؛ جویای دلیلش شدم فرمودند: ما به شما نگفتیم «حیّ»، بلکه به شما «الحیّ» دادیم و شما این اسم را بدون «الف و لام» (ال) می‌گفتی؛ متوجه شدم که از «الف و لام» غفلت داشتم!

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، برای برخی ذکرها عدد معیّنی توصیه شده است، اما باید بدانیم که این تأکیدِ عددی صرفاً به ادای ذکر در معنای خاصش بازمی‌گردد، وگرنه مداومت در ذکر در معنای عامش که یاد خداست، حدی ندارد و از آدابی است که صفت همیشگی برای آن آورده می‌شود و اگر با سکوت، شب‌زنده‌داری، خلوت و گرسنگی همراه باشد، مایه پختگی و کمال است. علامه شعرانی می‌فرماید: «خداوند متعال در هر چیز به اندکِ آن اکتفا فرموده است، مگر به ذکر که برای آن حدی قرار نداده است. در هر سال یک ماهِ آن را روزه گرفتن، در شبانه‌روز چند بار نمازخواندن، زکات، خمس و... هر یک مقدار مشخصی دارد؛ ولی ذکر على كُلّ حال است؛ حتى در حال قضای حاجت نیز ذکر گفته می‌شود». حدّ نداشتن ذکر برای این است که انسان باید جزئیات کار خود را موافق با حکم الهی قرار دهد و همواره با حفظ مراقبت و حضور، به یاد حق سبحانه باشد.

علاوه بر «عدد» و «چگونگی» ذکر، «زمان» و «مکان‌های خاصی» نیز برای ادای آن توصیه شده است؛ برای مثال بر ذکر شبانه و سحرگاهی تأکید می‌شود که در بحث «تهجّد و شب‌زنده‌داری» دلایلی برای آن آوردیم و خلاصه‌اش این بود که روز به علت مشغله‌های گوناگون، فراغ بال داشتن دشوار است، اما شب، هنگام انزوای از خلق و انقطاع از مشاغل روز است و در صفای نفس و عروج آن تأثیر بسزایی دارد و انسان را به خلوت و وحدت می‌کشاند و به توحّد می‌رساند؛ از این رو شب در تأثیر اذکار و ادعیه شأنی شایان دارد. مناسبات زمانی خاص مانند رجب و شعبان و رمضان را نیز باید مرکز توجه قرار داد؛ چراکه «رجب» شهر ولایت است و برای رجبیون شهود خاص رجبی را ارمغان می‌آورد و «شعبان» شهر رسول الله(ص) است و دوستی و محبت به پیامبر را دربردارد و «رمضان» شهر اللّه است و برای نفوس مستعد اثر تکوینی دارد.

مکان‌ها نیز همچون اوقات تأثیری خاص دارند؛ مثلاً در روایات توصیه شده است که فرایض را در یک محل مخصوص و معیّن منزل بخوانید و مصلّای خاصی برای ادای فرایض قرار دهید و در وقت احتضار، شما را در آنجا گذارند که سبب تخفیف شداید موت است؛ ولی نوافل را در مکان‌های متعدد بخوانید تا برای شما شاهد باشند.

دعا و مناجات

آدمی ذاتاً فقیر است و نیاز به ذاتی غنی و توانا دارد تا نیازهایش را برآورده سازد و از طرفی چون خداوند متعال جواد است، گدا می‌خواهد؛ پس جود او ما را هر آن در هر عالم دعوت می‌کند که ﴿ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ﴾؛ هنگامی که این معارف برای انسان حاصل شد، چشمه دعا از دل شکسته‌اش می‌جوشد و حاجت‌طلبی بر زبانش جاری می‌شود.

دعا یاد خدا در دل‌راندن و نام او به زبان آوردن و در خلوت با او جشن و شادمانی ساختن و در وحدت با او نجوی‌گفتن و شیرین‌زبانی کردن است و از مصادیق ذکر است؛ زیرا دعاکننده هنگام دعا باید به یاد مدعو باشد. دعا کاسر و شکننده قلب و جابر و ترمیم کننده آن با «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ» است. دل از دعا و ذکر شکسته می‌شود و دلِ شکسته درست‌ترین و ارزنده‌ترین کالای بازار هستی است؛ زیرا خدا در دل شکسته جای دارد.

دعا و حاجت‌طلبی کلید عطا و وسيله قرب الى الله وحيات روح و روح حيات است؛ کوبه باب رحمت رحیمی و سبب فتوح برکات شرح صدر و نور سرّ است و دوای دردهای روحی و یکی از شروط حصول استعداد و قابلیت جان برای دریافت انوار عالم ملکوت و سیر شهودی است و تنها رابطه انسان با خدای متعال و نردبان عروج نفس ناطقه به اوج وحدت است. باید توجه داشت در دعا هیچ‌گاه داعی دست خالی برنمی‌گردد؛ چراکه مهم‌ترین فایده دعا تقرّب به حق‌تعالی و اصلاح جوهر نفس ناطقه است. بنابراین هیچ‌کس سؤال و دعایی نمی‌کند، مگر اینکه چیزی عایدش می‌شود؛ یعنی کسی که «اللّه» می‌گوید، «لبیک» می‌شنود و اگر به آن مقصودِ خاصش در هنگام دعا نرسد و بدان نایل نشود، بهتر از آن، یعنی توجه به عالم قدس و نایل شدن به استعداد، برای او حاصل می‌شود؛ از این‌رو ائمه ما فرمودند که هر وقت دعا کردی و سؤال نمودی، دست بر روی خود بکش؛ اشاره به اینکه بدان و آگاه باش که گرفتی و عطیه او را بر چشم خود نه و بگو: «الهی! تا تو لبیک نگویی، کجا من الهی بگویم»؛ در حقیقت آنچه از دعا فی الحال عاید می‌شود، یعنی اجابت لبیکی، به مراتب شریف‌تر و بهتر است از آنچه به انتظار آن نشسته‌ایم. پس هیچ در استجابت تأخیر ندارد و ندا می‌دهد که ﴿ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ﴾.

هیچ دعا و درخواستی نمی‌شود، مگر اینکه خواهنده علاوه بر یافتنِ عطیه قابلیت و قرب، آماده برای کسب فیض بیشتر می‌شود؛ زیرا راه‌ورسم خدای متعال چنان است که عطیه او مقدمه عطایای بیشتری می‌شود. پس هرکس دعایی کرد و چیزی یافت، باید از دو جهت سرور و شادمانی به او دست دهد: یکی از آن‌روی که نقداً عطیه‌ای گرفت و دیگر اینکه همین عطیه بشیر اوست و مژده می‌دهد به نزول برکات دیگر و عطایای بیشتر؛ مناجات «يَا مَنْ لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً» ناظر بر همین مضمون است.

دعا کننده باید خداوند را با اسمای الهیِ متناسب با خواسته و موردِ دعا بخواند؛ هر چند همه اسماء در یک ذات شریکند و دلالت بر ذات دارند و آن ذات قبله حاجات است، حقایقشان دلالت بر معانی مختلف دارد و هر یک خصوصیتی دارند که با آن خصوصیت از غیر خود متمایزند؛ مثل نور آفتاب که به آینه‌هایی با شکل‌ها و رنگ‌های مختلف می‌تابد و تمام آینه‌ها در داشتن اصل ذات نور آفتاب شریکند؛ اما به اقتضای شکل و رنگشان هر یک اثری خاص دارند.

بنابراین هر اسم الهی و هر آیه کریمه و شریفه که دنبال شود، سلطان آن اسم در عرش و تخت جان ظهور و نزول می‌کند و می‌نشیند؛ اگر انسان هر یک از اسمای الهی مانند «الحیّ»، «العالم»، «القادر»، «العليم» و... را دنبال کند، می‌بیند سلطان آن اسم در او تجلی می‌کند و به او نور می‌دهد و سفره الهی برای او گشوده می‌شود؛ زیرا از راه این اسم و این جدول وجود می‌خواهد به حقیقت خودش و به واقعیت این اسم اتصال یابد و براساس اتحاد عاقل به معقول بدان متحد می‌گردد. پس انسان همه اسماء را داراست - چون مظهر اسم «اللّه» است، به خلاف موجودات دیگر که مظهر اسمای خاصند- ولی هر اسمی را تعقیب کند، سلطان آن اسم در او ظهور می‌کند.

به دلیل این آثار متفاوت است که هر ذکر و دعایی در شرایطی خاص توصیه می‌شود. از یک سو آثار اسماء متفاوت است و از سویی دیگر قلب احوالی دارد و در هر حالی اسمی را می‌خواهد و مردم به لحاظ حالت غالبه خدا را می‌خوانند؛ هنگامی که کسی مریض می‌شود، خدای تعالی را به «یا شافی» صدا می‌زند؛ اگرچه «یا الله» هم بگوید، مرادش همان «اللهِ شافی» است؛ وقتی گرسنه می‌شود، «یا رازق» و در بیابان وقتی گم شود، «یا هادی» را صدا می‌زند و اگر به او ظلم شود، «یا منتقم» را می‌خواند؛ اگرچه در تمام این حالت‌ها «یا الله» می‌گوید، ولی هر یک از این «اللّه»‌ها معنا و اثری خاص دارند که مطابق آن حالتش هستند. بنابراین شخص می‌تواند در هر حالی که هست، خدا را با این اسم اعظم و ام الاسماء که مستجمع همه اسماء و صفات الهی است، ندا دهد. وقتی شرح احوال بزرگان را مطالعه می‌کنیم و متوجه بیچارگی خود می‌شویم و در این حال آه سردی برمی‌آوریم و «یا الله» می‌گوییم. این «یا الله» یعنی از خداوند علم و کمال می‌خواهیم؛ گمشده نیز در بیابان یا اللّه می‌گوید و اگر در این حال از او بپرسیم که مراد تو از «یا اللّه» چیست؟ می‌گوید که من گمشده‌ام و از خداوند خواهان هدایتم؛ پس مراد از «يا اللّه» او همان «یا هادی» است؛ وقتی مظلوم «یا اللّه» می‌گوید، مرادش «یا منتقم» است؛ یعنی حق‌تعالی جسارت و اهانت را بی‌پاسخ نگذارد. پس در احوال متعدد، قلب خواسته‌های مختلف دارد و اسمای مناسب با آن حال را می‌خواند، به عبارتی دیگر، هر لحظه قلب مقتضایی دارد و اقتضای اسمی می‌نماید و می‌خواهد خداوند را به آن اسم بخواند.

چه خوب است همه حمدها و تسبیح‌ها را همان‌گونه بگوییم که در قرآن مجید از زبان حق جلّ و علا آمده است. قرآن تسبیحات و حمد ملائکه و انبیا را حکایت می‌فرماید و انسان می‌تواند زبان و ذکرش را از روی تأسّی به انبیا و اولیا و ملائكة الله عادت دهد و آن‌گونه که در قرآن آمده، ذکر کند. پس می‌توان هر جا از قرآن را که خداوند «از زبان خویش خود را» و «از زبان اولیا و ملائکه حق‌تعالی را» ستایش می‌کند، الگو و سرمشق قرار داد چراکه آنان انسان‌های کامل‌اند که خود لسان‌اللّه هستند و به بلوغ و کمال خود می‌دانند که چگونه بخواهند و بخوانند و ادب مع اللّه را مراعات کنند و با چه زبانی او را وصف کنند.

شایسته است که سالکِ بیداردل، یک دوره قرآن کریم را به دقت به این قصد قرائت کند که دعای انبیا و اولیا را بیابد و به کار برد؛ دعاهایی که خدای تعالی را به اسمی خاص و دعایی مخصوص خوانده‌اند؛ آنها را از قرآن درآورید و در امور زندگی‌تان سر مشق خویش قرار دهید و مطابق پیشامدتان و حوایجتان به کار برید؛ حرف آنها حرف انسان نوعی است؛ بدیهی است که نمونه شداید احوال انبیا و اولیا برای دیگران به فراخور قابلیت و شرایط زمانه و روزگار پیش می‌آید و انسان می‌تواند در پیشامدهای زندگی خود که مشابه با آن حالات است، خداوند را بدان اسم و دعا و ذکر و مناجات بخواند و وسیله‌ای برای نجات و سعادت داشته باشد. به همین دلایل قرآن که تلاوت می‌کنید، توجه داشته باشید که فلان آیه را فلان پیامبر الهی و آن انسان کامل در کدام وقت خاص و حال و فرازونشیب به کار گرفته است و صدر و ذیل آیه را در نظر بگیرید تا دریابید که مربوط به شخص خاص نیست؛ مثلاً در مورد حضرت یونس که عرضه داشت: ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾، در پایان آمده است: ﴿وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾؛ یعنی هرکسی که در فرازونشیب یونسی قرار گیرد و به ما پناه آورد، ما او را نجات می‌بخشیم.

درست است که به ندای یونس لبیک گفته شد که ﴿فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ﴾، ولی باید بپرسیم که چنین ندایی برای ما چه کار می‌رسد؟ جوابش را خداوند فرموده است که آری، فقط مخصوص یونس نیست، شما هم بیایید و یونسی‌مشرب شوید و ما را همانند دهان یونس بخوانید و مشابه او سرگذشت داشته باشید، همان پاسخ را می‌دهیم که ﴿وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ﴾. در اجتماع برای شما فراز و نشیب و اقبال و ادبارها پیش می‌آید؛ همانند یونس در نوسان‌های اجتماع می‌افتید و به زحمت‌ها می‌افتید؛ پس پاسخ شما هم همانند جواب به یونس است که شما را هم نجات می‌دهند.

دعا و مناجات انبیا و اولیا زمانی بیش از این اهمیت می‌یابد که بدانیم برخی لطایف عرفانی و شهودی که در ادعیه نهفته است، در روایات وجود ندارد؛ زیرا در روایاتْ مخاطبِ معصومان(ع) مردم‌اند و به فراخور عقل و معرفت مردم با آنها سخن می‌گفتند، نه به کنه عقل خودشان؛ اما در ادعیه و مناجات‌ها با حسن مطلق و معشوق حقیقی و حقیقت نظام هستی به رازونیاز بودند؛ از این‌رو آنچه در نهانخانه سرّ و نگارخانه عشق و بیت المعمور ادب داشتند، به، زبان آوردند و به کنه عقل خودشان مناجات و دعا داشتند؛ برای مثال دعای عرفه حضرت سیدالشهدا(ع) در بیان توحید و دعای زیارت جامعه كبير امام علی نقی(ع) در بیان ولایت و مقام انسان کامل و دعای ایام ماه رجب از ناحیه مقدسه امام زمان(ع) در بیان مقام انسان.

آخرین مطلبی که در اینجا می‌توانیم به آن اشاره کنیم، تأکید بر دعا و ذکر جمعی است. یکی از فضیلت‌های حلقه ذکر و مجتمع دعا و نماز جماعت این است: هر انسانی یک صفت یا بیشتر از اوصاف خوب و کمالات انسانی را دارد؛ پس انسان‌های گردآمده در ذکر و دعا و نماز مثال یک انسان کامل را تشکیل می‌دهند که مجتمع نزول برکات خواهد بود.

پانزده ادب سائر الی الله

تا بدین‌جا آنچه درباره آداب سیروسلوک آوردیم، مطالب پراکنده‌ای بود که از جای‌جای آثار علامه حسن‌زاده گرد آمد و منظم گشت؛ اکنون پانزده ادبی را بیان می‌کنیم که علامه حسن‌زاده با عنوان «آداب سائر الى الله» برشمرده‌اند. هر چند این آداب خلاصه‌ای از مطالب گذشته است، اما همین خلاصه بودن می‌تواند برای برخی خوشایند و مفید باشد.

1. قرآن که صورت کتبی انسان کامل - یعنی حقیقت محمدی - است، به اندازه‌ای که از آن بهره بریم به حقیقت خاتم(ص) تقرّب می‌یابیم.
2. اِی عباد الرحمن! آخر سوره فرقان از ﴿عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا﴾ تا آخر سوره، هر یک دستورالعمل کاملی است و باید آویزه گوش ما باشد؛ یعنی مردمی که سرکشی و طغیان ندارند و دلشان کینه ندارد و به فکر بیچارگی خویش هستند و با خلق خدا ملایم و مهربان و دلسوزند، حتی به حیوانات مهر می‌ورزند.
3. دیلمی در باب سیزدهم و بیستم ارشاد القلوب از پیامبر(ص) نقل می‌کند که خداوند متعال فرموده است: هرکس محدث شود (وضویش باطل شود) و وضو نگیرد، بر من جفا کرده است؛ کسی که محدث شود و وضو گیرد و دو رکعت نماز نخواند، او نیز بر من جفا کرده است؛ آن کسی که دو رکعت را بخواند، ولی دعا نکند، او هم جفا کرده است؛ اما آن باهمتی که محدث شود، سپس وضو گیرد و دو رکعت نماز به جای آرد و دعا کند و در امر دین و دنیایش از من حاجت طلبد، اگر اجابتش نکنم من به او جفا کرده‌ام و من خدایی جفاکار نیستم. حالا که در این عملِ راحت و کم‌زحمت چنین نتیجه عظیمِ نفیسی است، خوشا حال آن کسی که از بلندهمتی خود، بعد از ادای این دستور، از حق‌تعالی مطلبی بخواهد که آن را زوال و تباهی نباشد؛ یعنی حلاوت ذکر و لذت لقا و شرف حضور بخواهد.
4. گرسنگی از برترین خصلت‌های مؤمن است، زيرا زيادیِ طعام قلب را می‌میراند و مایه سرکشی و طغیان نفس می‌شود.
5. زیادیِ کلام از قلب قاسی و سخت و سیاه برمی‌خیزد. از رسول الله(ص) روایت است که «لَا تُكْثِرُوا الْكَلَامَ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْكَلَامِ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ تَقْسُو الْقَلْبَ إِنَّ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْقَلْبُ الْقَاسِي».
6. امام کاظم(ع) درباره محاسبه نفس می‌فرماید: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اسْتَزَادَ اللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ». در کتاب مکارم اخلاق در وصیت رسول خدا(ص) به ابوذر آمده است: ای ابوذر! انسان از متقیان و پرهیزکاران نمی‌شود، مگر اینکه سخت‌تر از حسابرسیِ شریک از شریک، نفس خود را محاسبه کند؛ در نتیجه دریابد که از کجا خورده و نوشیده و از کجا پوشیده است؛ از حرام بوده است یا از حلال. انتقال به برزخ و سرای باقی برای انسان سنگین است، مگر کسی که پیوسته در حضور بوده و حساب خود را داده است و «حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا» و «زِنُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا» برای او پیش آمده باشد و در نتيجه ﴿يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ﴾ شامل حالش شود. مرحوم سید بحرالعلوم در معنای «بغیر حساب» فرمود که چون ایشان در اینجا حساب خود را داده‌اند، در آنجا حسابی ندارند که بخواهند حسابی بدهند و کسی از ایشان حساب بکشد. پس ما باید مرد حساب باشیم که دارْ دارِ حساب است و حق‌تعالی حسیب. هر شبانه‌روز یک بار محاسبه داشته باشیم و در یک زمان معیّن به محاسبه بنشینیم و نفس را به حساب بکشیم که «روز را به چه نحوی گذرانده‌ایم؟» ببینیم که «دخل و خرج روزانه‌مان چیست؟» دریابیم که «اقبال و ادبارمان و صواب و ناصوابمان تا چه اندازه بود؟»؛ در نهایت نیز بر محاسن «شاکر» و از مقابح «تائب» باشیم و استغفار کنیم. محاسبه «مراقبه» می‌آورد و مراقبه «طهارت» به دنبال دارد و طهارت به «حضور» می‌انجامد و حضور «کشف و شهود و فتوح» را به ارمغان می‌آورد؟
7. مراقبه امری مهم در سیروسلوک است. بر مبنای ﴿وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا﴾ پیامبر(ص) می‌فرماید: «اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ».
8. ادب مع الله تعالی در همه احوال.
9. سلامت در عزلت است. با خلق باش و نباش!
10. تهجّد؛ ﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا * وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا﴾.
11. تفكر؛ ﴿الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ﴾.
12. ذکر قلبی و زبانیِ الله تعالی در همه احوال. خدای سبحان می‌فرماید: ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ * إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ﴾.
13. ریاضت در راه علم و عمل مطابق با شریعت محمدی(ص)؛ چراکه علم و عمل برای طیران به اوج کمال و عروج به معارج به منزلت دو بالند.
14. اقتصاد؛ یعنی میانه‌روی در مطلق امور حتی در عبادت.
15. مطلب در دو کلمه است: تعظیم امر خالق و شفقت با خلق.

دستورالعمل میرزا جواد آقا ملکی تبریزی

علامه حسن‌زاده کلمه سیصدویک از کتاب هزارویک کلمه را به سرگذشتِ عارفِ الهی، میرزا جواد ملکی تبریزی اختصاص داده است؛ در این کلمه «نامه میرزا جواد ملکی تبریزی به حاج شیخ محمد حسن کمپانی» نیز نقل شده است؛ نامه‌ای که حاوی دستورالعمل‌هایی است برای شیخ محمدحسن کمپانی و درواقع دستورالعمل‌هایی است که میرزا جواد ملکی تبریزی از آخوند ملاحسین همدانی داشته است؛ خلاصه‌ای از دستورالعمل‌های این نامه بدین قرار است:

نفس انسانی تا از عالم مثال خود نگذشته، به عالم عقلی نمی‌رسد و تا به عالم عقلی نرسیده، حقیقت معرفت برای او حاصل نمی‌شود و به مطلوب نمی‌رسد؛ از این‌رو باید یک مقدار بیش از حد معمول از غذا و استراحت بکاهد تا جنبه حیوانیتش کمتر شود و روحانیتش قوت بگیرد.

برای تقلیل جنبه حیوانیت: اولاً، در یک شبانه‌روز بیش از دو مرتبه غذا نخورد، حتی بین دو غذا تنقّل نکند؛ ثانياً، هر وقت غذا می‌خورد، باید مثلاً یک ساعت بعد از گرسنگی بخورد و آن‌قدری بخورد که کاملاً سیر نشود و اگر بتواند روزه‌های سه روزِ هر ماه را ترک نکند؛ این در کمّ غذا؛ و اما در کیفش، باید غیر از آداب معروفه، گوشت زیاد نخورد؛ به این معنی که در یک شبانه‌روز دوبار نخورد، و در هر هفته دو سه دفعه خوردن را ترک کند و آجیل‌خور نباشد و وقتی که نفسش زیاد مطالبه آجیل کرد، استخاره کند و اگر بتواند برای تکیّف و لذت‌بردن نخورد. خوابش را کم کند و شبانه‌روز شش ساعت بخوابد. در حفظ زبان و دوری از اهل غفلت اهتمام ورزد. اینها در تقليل حیوانیت کفایت می‌کند.

و اما تقویت روحانیت: اولاً، به جهت نرسیدن به مطلوب، دایم همّ و حزن قلبی داشته باشد؛ ثانیاً تا می‌تواند ذکر و فکر را ترک نکند که دو جناح سیر آسمان معرفتند. اهمّ تعقیبات صلوات است. مهم‌ترین ذکر، اذکار صبح و شام و ذکرِ وقتِ خواب است، به خصوص اینکه با طهارت ذکر بگویی و به خواب روی و شب‌خیزی نیز داشته باشی؛ زمستان‌ها سه ساعت، تابستان‌ها یک ساعت‌ونیم. در سجده ذکر یونسیه ترک نشود و شبانه‌روزی باشد. هر چه بیشتر، اثرش زیادتر، کمترینِ آن چهارصد مرتبه است. قرآن که خوانده می‌شود، به قصد هدیه حضرت ختمی مرتبت(ص) خوانده شود. و اما فکر، آخوند ملاحسین همدانی برای مبتدی می‌فرمودند: «در مرگ فکر بکن!» و آن وقتی که از حالش می‌فهمیدند استعدادی پیدا کرده، به عالم خیالش ملتفت می‌کردند یا آن‌که خود ملتفت می‌شد. طبق دستور ملاحسین همدانی، سالک بعد از این التفات باید چند روزی تمام‌وقت این فکر را ادامه دهد تا بفهمد که هر چه خیال می‌کند و می‌بیند، خودش است و از خودش خارج نیست؛ اگر این را ملکه کند، خودش را در عالم مثال می‌بیند؛ یعنی حقیقت عالم مثالش را می‌فهمد و این معنا را ملکه می‌کند؛ آن‌وقت ملاحسین همدانی می‌فرمودند که باید فکر را تغییر داد و همه صورت‌ها و موهومات را محو کرد و فکر در عدم کرد و اگر انسان این را ملکه نماید، لابدّ تجلی سلطان معرفت خواهد شد.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی