آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه والذی جاء بالصدق و صدّق به از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ از دیدگاه اهل سنت - آیه وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ در حدیث - پرسش مرتبط ندارد

وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ
﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ﴾
ترجمه آیه
«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند»
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۳۳ سورهٔ زمر قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	امیرالمؤمنین (ع)
مصادیق برای آیه	امیرالمؤمنین (ع)
دلالت آیه	دلالت بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) دلالت بر انتصابی بودن مقام امامت

مقدمه

یکی از آیاتی که بر افضلیت حضرت امیرالمؤمنین(ع) و در نتیجه بر امامت و خلافت بلافصل آن حضرت دلالت دارد، آیۀ سی و سوم از سوره زمر است. خداوند در این آیه، از رسول خویش(ص) و امیرالمؤمنین(ع) یاد می‌کند و می‌فرماید: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾.

بر اساس روایات اهل بیت(ع)، مراد خداوند از ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ حضرت رسول اکرم(ص) است که پیام ولایت امیرالمؤمنین(ع) را از سوی خداوند برای مردم آورد و مراد از ﴿ وَصَدَّقَ بِهِ﴾، تصدیق و پذیرش ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است.

در میان احادیث تفسیری اهل سنت نیز حدیثی است که ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾‌ را به رسول خدا(ص) و﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ را به حضرت امیر المؤمنین(ع) تفسیر کرده است. این تفسیر برای آیه، در منابع روایی و تفسیری معتبر عامه از حضرت امیرالمؤمنین(ع)، عبداللّه بن عباس و ابوهریره روایت شده است. در طبقه تابعان نیز مجاهد این تفسیر را برای آیه ذکر کرده است. جمعی از حافظان بزرگ، مشهور و مورد اعتماد اهل سنّت این تفسیر را از مجاهد روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: ابونعیم اصفهانی؛ ابن عساکر دمشقی؛ ابن طلحه شافعی؛ ابوحیان آندلسی؛ قرطبی؛ شوکانی و برخی دیگر.

أبوالأسود، مجاهد و گروهی دیگر گفته‌اند: الذی صدّق به همان علی بن ابی‌طالب(ع) است.

بنابر این روشن است که این تفسیر از آیه در میان مفسران نامدار سنی در طبقات مختلف ـ اعم از صحابه تابعان و طبقات بعدی ـ مشهور و معروف بوده است. بر همین اساس علمای بزرگوار شیعه، در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به این آیۀ و حدیث تفسیری آن استناد و استدلال کرده‌اند که در اینجا به ذکر استدلال علّامه حلّی و سید شرف الدین می‌پردازیم.

دلالت آیه

دلالت بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین

متکلمان امامیه با استناد به این آیه و احادیث ذیل آن، بر امامت امیرالمؤمنین(ع)، استدلال می‌کنند. به عنوان نمونه: علّامه حلّی در کتاب منهاج الکرامه، این آیۀ شریفه را به عنوان برهان بیست و دوم از ادلۀ قرآنی امامت امیرالمؤمنین(ع) مطرح ساخته و می‌فرماید: از طریق ابونعیم از مجاهد دربارۀ این سخن خدای تعالی ﴿وَالَّذِي جَاء﴾ [آمده است که گفت]: [مراد خداوند] محمّد(ص) است و ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾ [مراد] علی بن ابی طالب(ع) است. از طریق فقیه شافعی ابن مغازلی، از مجاهد نیز دربارۀ قول خدای تعالی: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِه﴾ [آمده است که] گفت: محمّد(ص) صدق را آورده و علی(ع) او را تصدیق کرده است و این فضیلتی است که تنها به امیرالمؤمنین(ع) اختصاص دارد، در نتیجه او امام خواهد بود

سید شرف الدین نیز با استناد به این آیۀ شریفه در المراجعات می‌نویسد: «و به تحقیق صدق را تصدیق کردند، پس خدایی که اسمش مبارک است برای ایشان شهادت داد و فرمود: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾‌؛ وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارک اسمه فقال: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾.

ایشان در حاشیۀ این سخن می‌فرماید: بنابر نص امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا(ع)، ابن عباس، ابن حنفیه، عبداللّه بن حسن،شهید زید بن علی بن حسین و علی بن جعفر صادق، ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ رسول خدا(ص) ﴿وَ صَدَّقَ بِهِ﴾ امیرالمؤمنین(ع) است و امیرالمؤمنین(ع) نیز به این آیه برای حقانیت خویش احتجاج می‌کرده‌اند. ابن مغازلی در کتاب مناقب خود از مجاهد آورده است که گفت: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ ‌ محمّد و ﴿وَ صَدَّقَ بِهِ﴾ علی(ع) است. حافظ ابن‌مردویه، ابونعیم و دیگران این روایت را آورده‌اند..

مناقشات عامه

ابن تیمیه از جمله کسانی است که به دلالت این آیه اشکال کرده و با طرح مناقشاتی حول احادیث صادر شده در تفسیر آن، تلاش کرده تا نزول این آیه در شان امیرالمؤمنین(ع) را انکار نماید. وی نخستین وجه از مناقشات خود را به استدلال علّامه حلّی مطرح ساخته و در صحت نقل ایشان تردید کرده و ادّعا می‌کند که بر فرض صحیح بودن این حدیث، صرفاً قول مجاهد است و قول او به تنهایی حجت نبوده و پذیرفتن آن واجب نیست. سپس می‌نویسد: «... این تفسیر از پیامبر(ص) نقل شده است که اگر بر فرض بپذیریم که نقل از وی صحیح است، قول مجاهد به تنهایی حجت و پذیرش آن بر همه مسلمانان واجب نیست. پس چگونه خواهد بود [استناد به این قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟!

هر چند علّامه در کتاب منهاج الکرامة این تفسیر را از مجاهد نقل کرده است، اما این تفسیر منحصر به مجاهد نیست.

سید شرف الدین نیز این تفسیر را علاوه بر پنج امام از امامان اهل بیت(ع)، به افراد دیگری همچون ابن عباس، محمّد بن حنفیه، عبداللّه بن حسن، زید بن علی و دیگران نیز نسبت داده است. با این حال، دنباله روی ابن تیمیه چنان در تبعیت از پیشوای متعصب خود دچار تقلید کورکورانه شده است که بدون توجه به کلام شرف الدین، همان اشکالی را که ابن تیمیه به علّامه حلّی وارد ساخته عیناً تکرار کرده است. وی می‌گوید: به سند أبونعیم از مجاهد وارد شده ﴿صَدَّقَ بِهِ﴾‌ یعنی علی. قول مجاهد به تنهایی ـ چنانچه نسبت این قول به او ثابت شود ـ حجت نیست، پس چگونه گفته وی را بپذیریم، در حالی که خلاف این قول از وی ثابت است.

مشاهده می‌شود که تقلید کورکورانه از ابن تیمیه باعث شده که وی نسبت این تفسیر به سایران را در کلام مرحوم سید ندیده و یا نادیده گرفته باشد. مرحوم شرف الدین گروهی از قائلان به این تفسیر را نام برده و برخی دیگر هم در کتاب وی ذکر نشده‌اند. به عنوان نمونه حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، به اسناد خود از ابوالطفیل، از حضرت امیرالمؤمنین روایت می‌کند که فرمود: ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ رسول خداست ﴿صَدَّقَ بِهِ﴾‌ من هستم و تمامی مردم غیر از من و ایشان تکذیب کننده و کافرند.

همچنین در تفسیر حبری، همین تفسیر از ابن عباس نقل شده است. حبری در تفسیر خود می‌نویسد: حسن بن حسین از حبان، از کلبی، از ابوصالح، از ابن عباس برای ما روایت کرد که دربارۀ آیۀ ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ﴾ گفت: او رسول خدا(ص) است که صدق را آورده است و علی(ع) او را تصدیق کرده است.

و بالاخره به عنوان نمونه‌ای دیگر، می‌توان به روایت ابوهریره در تفسیر این آیه اشاره کرد که سیوطی آن را از ابن مردویه نقل کرده است. وی در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردویه، از ابوهریره می‌نویسد: [مراد از] ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ﴾ گفت: رسول خدا(ص) [و مراد از کسی که] ﴿وَصَدَّقَ بِهِ﴾‌ گفت: علی بن ابی طالب(ع) است.

بنابراین تفسیر تنها از سوی مجاهد روایت نشده است، بلکه مفسران و قرآن پژوهان نامدار و مقبول نزد سنیان آن را از دیگران نیز روایت کرده‌اند. این نکته نیز در خور توجه است که روایت منقول از ابن عباس در تفسیر حبری از نظر سند معتبر و صحیح است از این رو اهل تسنن باید به آن ملتزم شده، آن را بپذیرند.