جعفر بن ابی‌طالب در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث جعفر بن ابی‌طالب است. جعفر بن ابی‌طالب از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: جعفر بن ابی‌طالب در علوم قرآنی - جعفر بن ابی‌طالب در نهج البلاغه - جعفر بن ابی‌طالب در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

آشنایی اجمالی

ابوعبدالله جعفر بن ابی طالب بن عبدالمطلب از بنی هاشم از قریش، پسرعموی پیامبراکرم (ص) و برادر حضرت علی (ع) بود. مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم نخستین زن هاشمی بود که با یک مردهاشمی یعنی ابوطالب، سید قریش ازدواج کرد و به ترتیب ۴ پسر به نام‌های طالب، عقیل، جعفر و حضرت علی (ع) به دنیا آورد که فاصله زمانی میان هریک ۱۰ سال بود. او دو یا سه خواهر به نام‌های ام هانی (فاخته)، جمانه و ریطه داشت. با توجه به اینکه جعفر بن ابی طالب ۱۰ سال از حضرت علی (ع) بزرگ‌تر بود و از آنجا که حضرت علی (ع) ۳۰ سال پس از عام الفیل یعنی در سال ۶۰۰ میلادی متولد شده است، بنابراین می‌‌توان گفت که جعفر ۲۰ سال پس از عام الفیل و در حدودسال ۵۹۰ میلادی در مکه به دنیا آمده است. هنگامی که در مکه خشکسالی شد و ابوطالب عیال‌وار دچار مضیقه مالی گردید به پیشنهاد حضرت رسول (ص) عباس بن عبدالمطلب نزد برادرش ابوطالب رفت و جعفر را به همراه خود به خانه‌اش برد و او را کفالت کرد؛ ولی به نقل ابن‌شهرآشوب کفالت جعفر بر عهده حمزه بود. جعفر همچنان نزد عمویش ماند تا اینکه با بعثت پیامبر (ص) اسلام آورد و از وی بی‌نیاز گردید. جعفر در جاهلیت به پرهیز و دوری جستن از میگساری، دروغ، زنا و بت پرستی متمایز بود. بعدها پیامبر (ص) به امر الهی و برای این صفات از جعفر تشکر کرد.

جعفر جزو مسلمانان نخستین است و در حالی که سنش کمتر از ۲۰ سال بود اسلام آورد. براساس روایتی او در همان سال نخست بعثت و تنها یک روز یا کمتر، پس از برادرش علی (ع) مسلمان شد. نقل شده است که ابوطالب وقتی دید حضرت علی (ع) در سمت راست پیامبر (ص) به نماز ایستاده، از جعفر خواست تا در سمت چپ پیامبر (ص) بایستد و نماز بگزارد و او نیز چنین کرد که این نخستین نماز جماعتی بود که در اسلام برپا گردید. براساس گزارش‌های متفاوت جعفر بن ابی طالب سومین نفر از مردان یا بیست و ششمین یا سی و دومین نفر یا اجمالاً جزو آن عده بود که پیش از آنکه پیامبر (ص) وارد خانه ارقم بن ابی ارقم شود مسلمان شد. بدین ترتیب جعفر بن ابی طالب و همسرش اسماء بنت عمیس جزو نخستین گروندگان به اسلام بودند.

پس از علنی شدن دعوت اسلام و بر اثر افزایش فشار و شکنجه کفار قریش بر مسلمانان، پیامبر (ص) به مسلمانان توصیه کرد از مکه خارج شوند و نزد حاکم حبشه بروند. پس از این توصیه جعفر بن ابی طالب در سال پنجم بعثت همراه با همسرش اسماء بنت عمیس در رأس گروهی از مسلمانان بالغ بر ۷۰ تا ۱۰۰ نفر به اختلاف روایات به سوی حبشه حرکت کرد. پیامبر (ص) به همراه جعفر بن ابی طالب به عنوان امیر و سرپرست تمام مسلمانان مهاجر به حبشه نامه‌ای برای نجاشی پادشاه آن سرزمین نوشت که در آن ضمن دعوت وی به اسلام از او خواست تا به اوضاع جعفر بن ابی طالب و دیگر مسلمانان مهاجر و پناه برده به وی رسیدگی کند. وقتی کفار قریش از مهاجرت مسلمانان مطلع شدند، عمرو بن عاص را که با نجاشی روابط دوستی داشت به همراه عمارة بن ولید و به روایتی عبدالله بن مسعود مخزومی و با هدایایی نزد فرمانروای حبشه فرستادند تا شاید بتوانند مسلمانان مهاجر را به مکه بازگردانند. هرچند فرستادگان قریش نزد نجاشی بسیار تلاش کردند، جعفر که سخنگوی مسلمانان بود، در جلسات مناظره به خوبی مواضع و دیدگاه اسلام را بیان کرد تا جایی که نجاشی و اسقف هایش را متقاعد ساخت و فرستادگان قریش ناگزیر بدون نتیجه به مکه بازگشتند. بنا بر برخی گزارش‌ها نجاشی پس از دریافت نامه پیامبر (ص) و شنیدن سخنان جعفر بن ابی طالب شهادتین را به زبان جاری کرد و مسلمان شد.

پس از مهاجرت مسلمانان به مدینه جعفر همچنان در حبشه ماند، از این رو به نظر می‌‌رسد حبشه به عنوان پایگاهی فرعی تا زمانی که حکومت پیامبر (ص) در مدینه تثبیت نشده بود اهمیت داشت. جایگاه و شأن جعفر بن ابی طالب چنان والا و ارجمند بود که پیامبر (ص) در سال ورودش به مدینه در غیاب جعفر میان او و معاذ بن جبل انصاری پیمان برادری بست و با آنکه در نبرد بدر در سال دوم هجری حضور نداشت از غنایم آن سهمی برای او در نظر گرفت. جعفر در سال هفتم میمونه را برای پیامبر (ص) خواستگاری کرد. در اواخر سال ششم هجری پیامبر (ص) سفیرش عمرو بن امیه ضمری را نزد نجاشی فرستاد و از وی خواست تا زمینه بازگشت مسلمانان را فراهم کند. نجاشی نیز دو کشتی در اختیار جعفر و مسلمانان و گروهی از حبشیان مسلمان شده قرار داد و آنان را راهی مدینه کرد. شماری از مسیحیان حبشه نیز که در پی اقدامات جعفر مشتاق دیدن پیامبر (ص) شده بودند، همراه جعفر به مدینه آمدند. تعداد آنها را ۸، ۳۲، یا ۴۰ تن شمرده‌اند.

پس از غزوه خیبر، جعفر و همراهانش در محرم یا جمادی الاولی سال هفتم هجری و پس از ۱۵ سال اقامت در حبشه به مدینه آمدند. پیامبر (ص) از دیدن جعفر بسیار شادمان شد و از وی به نیکی استقبال کرد و میان دو چشمش را بوسید و او را در آغوش گرفت و فرمود: "به خدا سوگند نمی‌دانم به کدام یک شادتر شوم؛ آمدن جعفر یا فتح خیبر"؛ آن گاه به جعفر نمازی آموخت که به نماز جعفر طیار و نماز تسبیح شهرت یافت. پیامبر (ص) در کنار مسجد برایش منزلی در نظر گرفت و بخشی از غنایم غزوه خیبر را به او و مهاجران همراهش عطا کرد. پیامبر (ص) پس از استقرار جعفر و همراهانش در مدینه در پاسخ به کسانی که آنان را مهاجر نمی‌شمردند، آنان را صاحب دو هجرت (یکی به حبشه و دیگری به مدینه) نامید. زمانی که بحث نگهداری امامه دختر حمزه سیدالشهدا مطرح شده بود جعفر نیز همچون علی و زید بن حارثه پیشقدم شد و پیامبر (ص) این امر را به او واگذاشت، چرا که اسماء بنت عمیس همسر جعفر خواهر سلمی بنت عمیس و در نتیجه خاله امامه بود.

در پی کشته شدن حارث بن عمیر ازدی فرستاده پیامبر (ص) نزد حاکم شهر شامی بصرا در سال هفتم هجری به دست شرحبیل بن عمرو ازدی غسانی در روستای موته، پیامبر (ص) سپاهی ۳۰۰۰ نفره تدارک دید که بعدها به سپاه امرا (غزوة الامراء) معروف شد و فرماندهی آن را برعهده سه تن از صحابه از جمله جعفر بن ابی طالب قرار داد. بر اساس روایاتی متعدد، فرمانده نخست سپاه امرا جعفر بن ابی طالب بود بنا به روایت‌های دیگر او دومین فرمانده پس از زید بن حارثه، پسرخوانده پیامبر (ص) بود. سپاه اسلام از مدینه حرکت کرد و به معان در مرز حجاز و شام رسید و در جمادی الاولی سال هشتم هجری در روستای موته در سرزمین بلقاء به مصاف سپاه ۰۰۰ ۱۰۰ یا ۰۰۰ ۲۰۰ نفره رومیان رفت. جعفر بن ابی طالب در این نبرد نابرابر از اسب سرخ موی خود پیاده شد و آن را برای نخستین بار در دوره اسلامی پی کرد و آن گاه پیاده جنگید تا به شهادت رسید. روایات درباره چگونگی شهادت جعفر بن ابی طالب مختلف‌اند. مورخان تعداد ضربه‌های شمشیر و نیزه وارد شده بر او را میان ۳۰ تا ۹۰ زخم شمرده‌اند. برخی گزارش‌ها اشاره دارند که سه فرمانده شهید موته در یک قبر مدفون‌اند. در این نبرد هر دو دست جعفر قطع شد؛ ولی با کمک بازوانش نگذاشت پرچم سپاه بر زمین بیفتد، از این رو پیامبر (ص) فرمود که خداوند به جعفر به جای دو دستش دو بال از یاقوت داده و با فرشتگان در بهشت به هرجا که بخواهد پرواز می‌‌کند، بر این اساس جعفر را طیار و ذوالجناحین خواندند. برخی نیز علت این القاب را دعای پیامبر در پی بشارت جبرئیل به وجود ۴ خصلت (دوری از پرستش بت، شراب، زنا و دروغ) در جعفر دانسته‌اند.در همان روز شهادت جعفر، حضرت پیامبر (ص) از طریق وحی مطلع و بسیار غمگین گردید و مردم مدینه را از واقعه موته و چگونگی کشته شدن سه سردار سپاه از جمله جعفر بن ابی طالب آگاه کرد و برایشان آمرزش‌طلبید؛ آن گاه پیامبر (ص) در حالی که بسیار غمگین بود به منزل جعفر رفت و همسرش اسماء بنت عمیس را از شهادت جعفر خبردار کرد و پس از نوازش فرزندان وی در حالی که گریان بود راهی خانه خود شد و گریستن حضرت زهرا را در سوگ شهادت جعفر ستود و از او خواست تا سه روز غذای خانه جعفر را آماده کند. این عمل بعدها به عنوان سنتی در میان هاشمیان ماند. از بازگشت جعفر یک سال نگذشته بود که به شهادت رسید. او هنگام شهادت ۳۹ و به روایتی حدود ۴۰ سال و بنابر مشهورترین روایات حدود ۴۱ سال سن داشت. برخی از مورخان اشتباها سن جعفر طیار را به هنگام شهادت ۲۵، ۳۳ یا ۳۴ سال دانسته‌اند که با داده‌های تاریخی پیشین سازگاری ندارد. در سوگ جعفر بن ابی طالب افزون بر همسرش اسماء بنت عمیس دو تن از شعرای برجسته انصاری چون حسان بن ثابت و کعب بن مالکشعر سرودند.

جعفر خطیبی توانا و مردی شجاع، قهرمان، سخاوتمند، بردبار و متواضع و دارای عقل و درایت و هوشی سرشار و اراده ای راسخ و شخصیتی نافذ، با هیبت و وقار و سرداری آشنا به فنون و اصول جنگ و آگاه به مسائل دینی و با گذشت و فصیح و خوش خلق بودو به القابی چون «السید الشهید» و مردی عالیمقام و عالی شأن معروف بود.

مورخان فضایل و مناقب متعددی برای جعفر بیان کرده و احادیث زیادی در شأن و مقام وی که بعضا از زبان پیامبر (ص) بوده، نقل کرده‌اند تا حدی که وی را از برترین مسلمانان در بخشش و کرم دانسته‌اند. پیامبر (ص) به جعفر بن ابی طالب که به مستمندان و فقیران بسیار رسیدگی می‌‌کرد و با آنها نشست و خدمت می‌‌کرد و اموالش را میان آنان پخش می‌‌کرد، لقب «ابوالمساکین» (پدر بینوایان) اعطا کرد. او در صورت و سیرت شبیه ترین افراد به پیامبر (ص) بود. براساس روایاتی که از پیامبر (ص) نقل شده جعفر از بهترین مردم بوده و با پیامبر (ص) از یک طینت و سرشت و از یک درخت آفریده شده است. پیامبر (ص) در وصف جعفربن ابی طالب او را از حواریان و نقبا یا نجبا و از عترت نبوی و از سابقین در اسلامدانسته است.

ارادت و علاقه مندی حضرت علی (ع) به برادرش جعفر بن ابی طالب تا حدی بود که هیچ گاه خواسته‌های عبدالله بن جعفر آن گاه که آن حضرت را به جان جعفر قسم می‌‌داد، رد نمی‌کرد. آن حضرت با عنایت خاص به فرزندان جعفر، دختر خود زینب را به ازدواج عبدالله درآورد. مباهات امیرمؤمنان به آن حضرت در نامه‌اش به معاویه و نیز امام حسین در سخنانش خطاب به کوفیان در روز عاشورا همچنین امام سجاد ابتدای سخنانش در مقابل یزید، همگی از عظمت جایگاه جعفر نزد اهل بیت و مسلمانان حکایت دارند.

جعفر بن ابی طالب سه فرزند به نام‌های عبدالله و محمد و عون یا ۸ فرزند از اسماء بنت عمیس داشت که همگی در حبشه متولد شدند. عبدالله بن جعفر از نخستین مسلمانانی بود که در حبشه به دنیا آمد و نسل جعفر از او باقی ماند. همه پسران جعفر در نبردهای جمل، نهروان و صفین در دوره خلافت امیرمؤمنان (ع) شرکت کردند. محمد و عون در نبرد صفین یا کربلا به شهادت رسیدند. بلاذری شهادت آنها را در جریان فتح پارس و در شهر شوشتر نادرست دانسته است. مزار جعفر طیار و سایر شهدای موته در اردن و منطقه ای است که امروزه به آن مزار گویند و اخیراً بر روی بقعه جعفر گنبد و بارگاهی ساخته شده است. گویند: الظاهر بیبرس، چهارمین سلطان ممالیک مصر (م. ۶۷۶ق) مزار جعفر بن ابی طالب را بازسازی کرد و اوقاف بسیاری به آن اختصاص داد. امروزه در جنوب شهر دزفول بقعه ای به نام محمد بن جعفر طیار قرار دارد که زیارتگاه مردم است.

جعفر در شأن نزول

از آنجا که جعفر در اوایل دوره مکی اسلام آورد، شاید بتوان کلیه آیات قرآنی مکی را که در مدح مؤمنان است بر جعفر قابل تطبیق دانست، هرچند راویان، در تفسیر این آیات روایتی نقل نکرده باشند. مفسران نخستین در تفسیر آیات هجرت و آیاتی که به روابط مسلمانان با مسیحیان می‌‌پردازند از جعفر سخن گفته اند:

1. ابن عباس روایت می‌‌کند که آیه ﴿وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾ درباره جعفر و علی و عبدالله بن عقیل نازل شده است که در راه خدا ستم دیدند و هجرت کردند و جایگاه خوبی خواهند داشت و پاداش آنها در آخرت بیشتر است.
2. بر اساس گفته ابن عباس آیه ﴿قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ﴾ در شأن جعفر و مهاجران حبشه نازل شده که در راه خدا از خانه خدا و دیار خود کوچیدند و در زمان سختی صبر کردند و اکنون خداوند به آنان وعده پاداشی کامل و بی شمار می‌‌دهد
3. در پی هجرت مسلمانان به حبشه نمایندگان قریش با متهم ساختن مسلمانان به بدگویی از خدایان، نجاشی نظر اسلام را در این باره از مسلمانان مهاجر جویا شد. بنا به روایت ابن عباس پس از درخواست نجاشی، جعفر آیاتی از سوره مریم را درباره حضرت عیسی (ع) و مادرش مریم (ع)قرائت کرد و نجاشی و راهبان مسیحی دربار را به گریه آورد. بنابر نظر برخی مفسران آیات ﴿لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُواْ الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُواْ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ وَإِذَا سَمِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُواْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاء الْمُحْسِنِينَ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ﴾. در وصف آنان نازل شد و پیامبر را از آنان مطلع کرد. در این آیات گفته شده: کسانی که خود را مسیحی می‌‌خوانند مهربان ترین مردم به مؤمنان هستند و با شنیدن آیات الهی گریان شده، ایمان می‌‌آورند.
4. بنا به روایت واحدی قریش پس از شکست بدر در سال دوم هجری تصمیم گرفتند انتقام کشتگان بدر را از مهاجران حبشه بگیرند، از این رو نمایندگان خود را نزد نجاشی فرستادند؛ اما با غلبه جعفر بر فرستادگان قریش، نجاشی به مسلمانان امان داد و آنان را حزب ابراهیم خواند. نمایندگان قریش با اعتراض به سخن نجاشی خود را حزب ابراهیم دانستند؛ اما نجاشی به سخن آنان اعتنایی نکرد و آنان را با هدایایشان بازگرداند. قرآن کریم در آیه ﴿إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ﴾ میان دو گروه داوری کرد و به ایمان و درستی عقیده جعفر و دیگر مهاجران گواهی داد. این در حالی است که منابع تاریخی مهاجرت به حبشه را حدود ۱۰ سال پیش از نبرد بدر دانسته‌اند .

جعفر در دیگر روایات تفسیری

در روایات فراوان تفسیری نام جعفر همراه با حمزه، امام علی و گاه عقیل، حارث بن عبدالمطلب و خدیجه و... آمده است تا با تطبیق برخی آیات یا بخشی از آنها بر این عده که غالبا بنی هاشمی هستند، تصویری روشن از ایمان و جایگاه آنان در آخرت ارائه کنند. غالب این روایات در منابع شیعی و نیز در شواهد التنزیل حسکانی و به نقل از ابن عباس آمده اند:

1. بر اساس روایتی از ابن عباس، آیه ﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ﴾ در مورد افرادی چون علی و جعفر و حمزه و سلمان نازل شده است که اینان را در برابر بی خردان، الگوی افراد باایمان معرفی می‌‌کند.
2. از ابن عباس روایت شده است که آیه ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾ در شأن علی و حمزه و جعفر نازل شده است که در آن خداوند مؤمنان راستین را تنها چنین کسانی می‌‌داند که بی هیچ شکی به خدا و فرستاده او ایمان آورده‌اند و با مال و جان خود در راه خدا می‌‌کوشند.
3. از ابن عباس روایت شده که مراد از متقون در آیه ﴿وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾. علی و حمزه و جعفر و عقیل است. در این آیه سخن از سرپرستی و اداره مسجدالحرام است که ضمن توبیخ مشرکان، آنان را اهل این کار نمی‌داند و پرهیزگارانی چون علی و جعفر را دارای صلاحیت برای سرپرستی آن می‌‌داند.
4. روایت شده است که آیه ﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ﴾ درباره مؤمنانی چون علی، حمزه و جعفر نازل شده است که به خداوند و قیامت ایمان داشته و در راه خدا جهاد کرده‌اند. خداوند اینان را با شیبه و عباس قیاس ناپذیر می‌‌داند که به پرده داری کعبه یا پذیرایی حاجیان فخر می‌‌کردند.
5. به روایت از ابن عباس، مراد از زندگان در آیه ﴿وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ﴾ علی، حمزه، جعفر، حسن، حسین، فاطمه و خدیجه و مراد از اموات کفار مکه‌اند. در این آیه خداوند از یکسان نبودن زنده و مرده سخن گفته است.
6. در شأن نزول ﴿وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾ روایات مختلفی ذکر شده‌اند و از جعفر در کنار کسانی چون علی بن ابی طالب و حمزه نام می‌‌برند که به نشانه‌های خداوندی ایمان داشته‌اند و پیامبر از جانب خدا مأمور بوده است که به آنان درود گوید و به رحمت پروردگار نوید دهد.
7. در روایتی از ابوهریره آمده است که رسول خدا (ص) علی و حمزه و جعفر و عقیل را از مصادیق آیه ﴿أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾ دانسته است که از اولیای خدا بوده، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌‌شوند.
8. به روایت امام باقر (ع)، علی (ع) و حمزه و جعفر و عبیدة بن حارث همپیمان شده بودند تا در راه خدا و رسولش وفادار بمانند. هنگامی که حمزه و جعفر و عبیدة بن حارث به شهادت رسیدند و علی (ع) باقی ماند آیه ﴿مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا﴾ نازل شد. این آیه از جعفر به نام رادمردی مؤمن یاد می‌‌کند که درست و استوار، بر سر پیمان خود با خداوند، تا سر جان ایستاد و از پیمان خود روی نپیچید.
9. براساس روایتی از ابن عباس آیات ﴿فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاء حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاء اللَّهُ لانتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِن لِّيَبْلُوَ بَعْضَكُم بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾. در بیان اجر و مقام حمزه و جعفر نزد خداوند است. در این آیات آمده است که خداوندپاداش کسانی را که در راه او کشته شده‌اند تباه نمی‌کند و آنان را هدایت می‌‌کند و به بهروزی می‌‌رساند و در بهشتی درمی آورد که برایشان وصف کرده است، آیه ﴿ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ﴾ نیز در مورد علی، حمزه و جعفر است که آنان را از مؤمنان معرفی کرده و فرموده است که خداوند ولی و یاریگر آنان است.
10. ابن عباس آیه ﴿وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾ را از آیاتی می‌‌داند که فقط درباره پیامبر و اهل بیت او نازل شده و کسی در این فضیلت با آنان شریک نیست. بنابراین روایت، پیامبر به مؤمنان صاحب عمل صالح از جمله علی، حمزه، جعفر و عبیدة بن حارث بن عبدالمطلب بشارت می‌‌دهد و اینان هرگاه میوه‌های بهشتی دریافت می‌‌کنند می‌‌گویند: این همان است که پیش‌تر در دنیا دریافت کرده ایم و این گروه در بهشت، جاودانه‌اند.
11. به نقل از ابن عباس مقصود از شهدا در آیه ﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ﴾. علی، جعفر و حمزه است که نزد پروردگار خود مأجورند.
12. در روایات اهل بیت (ع) آمده است که منظور از شهدا در آیه ﴿وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا﴾ جعفر و حمزه‌اند که خداوند نعمت را بر آنها تمام کرده و رفیقان خوبی برای کسانی هستند که از خداونداطاعت می‌‌کنند.
13. مفسران در آیه ﴿وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ﴾ بسیار دور از هم سخن گفته‌اند. طبق روایتی که از ابن عباس نقل شده است، مصداق رجال در این آیه حمزه، علی، عباس و جعفرند که در روز جزا بر جایگاه‌های اهل بهشت اشراف دارند و این نشان از بلندی مرتبه آنان دارد.
14. از ابن عباس نقل شده است که آیه ﴿وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ﴾ درباره علی، حمزه، جعفر، عقیل، ابوذر، سلمان، عمار، مقداد و حسن و حسین (ع) نازل شده است. با توجه به آیات قبل و بعد، اینان پرهیزگارانی هستند که با درود الهی به بهشت فراخوانده می‌‌شوند و در بهشت برادرانه و رودررو از نعمت‌های الهی برخوردارند و رنج و گزندی در آنجا به آنان نمی‌رسد و نه از آنجا رانده نمی‌شوند.
15. از امام باقر (ع) نقل شده است که آیه ﴿الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ﴾ درباره علی، حمزه و جعفر نازل شده است که تنها به جرم پایبندی در ایمان به پروردگار از خانه و کاشانه خویش رانده شده‌اند. خداوند در آیه قبل، به این مؤمنان ستمدیده اجازه جهاد داده است و در این آیه وعده می‌‌دهد که یاریگرشان باشد که دین او را یاری داده‌اند.
16. از ابن عباس روایت شده است که آیه ﴿أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ﴾ درباره حمزه، جعفر و علی (ع) نازل شده است. خداوند در این آیه متاع زندگی دنیا را کم ارزش‌تر از وعده نیکوی آخرت دانسته است.
17. منظور از اهل ایمان و عمل صالح در آیه ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ﴾ طبق روایت ابن عباس، پیامبر و علی و حمزه و جعفر و حسن و حسین و فاطمه (ع) است و در مقابل، بنی امیه اهل ارتکاب بدی‌ها شمرده شده‌اند.
18. در روایتی از ابن عباس آمده است که آیه ﴿إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ﴾ در شأن علی، حمزه، جعفر و فاطمه (ع) نازل شده است. این آیه و چند بخش پس از آن به بیان پاداش پرهیزگاران در سرای دیگر می‌‌پردازند که دلشاد از داده‌های خداوندی در کنار یکدیگر در بهشت برخوردار و در سایه توجه الهی از کیفر دوزخ در امان‌اند.
19. ابن عباس در روایتی آیات ﴿إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ عَلَى الأَرَائِكِ يَنظُرُونَ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ مَّخْتُومٍ خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ ﴾ را که در وصف نعمت‌های بهشتی وعده داده شده به نیکان‌اند در شأن علی، فاطمه، جعفر و حمزه و... دانسته است.
20. نقل شده است که جعفر بن ابی طالب از مصادیق یاوران [[[دین]]] خداست که در آیه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ﴾ از آنان سخن رفته است. طبق این روایت، جعفر (ع) از مؤمنانی است که دعوت الهی را پاسخ گفتند و به آنان بشارت داده شده که همچون حواریان عیسی (ع) به تأیید و حمایت خداوند پشت گرم خواهند بود.
21. براساس روایت انس بن مالک از رسول خدا مقصود از آیات ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ضَاحِكَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ﴾ پیامبر، علی، حمزه، جعفر، حسن، حسین و فاطمه است که با چهره‌هایی درخشان چون خورشید در محشر از قبرهای خود برمی خیزند و خندان و شادان‌اند.
22. سدّی، ابوصالح و ابن شهاب به نقل از ابن عباس مقصود از مؤمنین در آیه ﴿إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا﴾. را جعفر، علی، عقیل، حمزه و... دانسته‌اند که به سبب انجام کارهای نیک به آنها اجر بزرگ بشارت داده شده است.

منابع

• محمدی یدک، علی، مقاله «جعفر بن ابی طالب»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹