مقام رضا در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث رضایت است. رضایت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: رضایت در قرآن - رضایت در فقه سیاسی - رضایت در معارف و سیره نبوی - رضایت در معارف و سیره رضوی - رضایت در سیره معصوم - رضایت در اخلاق اسلامی - رضایت در روان‌شناسی اسلامی - رضایت در عرفان اسلامی - رضایت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

داده‌ها و نداده‌ها در مقام رضا

سالک طریقت حقیقت به شریعت اسلام، در مقام رضا به جایی می‌رسد که داده‌ها و نداده‌ها برایش یکسان است؛ زیرا هر یک را به حکمت و مصلحتی می‌داند که خدای علیم و قدیر و معطی در مقام پروردگاری برایش رقم زده است؛ چرا خدایی دانا و توانا و بخشنده که نسبت به او و احوالش نادان و ناتوان و بخیل نیست، چیزی را خواسته است که به حکمت و مصلحت است. در روایت است: جابر بن عبدالله انصاری یار دیرین رسول خدا(ص)، پیر نورانی و پاک دل، بیمار و بستری شد، امام باقر(ع) برای عیادت به خانه او رفت، در بالینش نشست و با مهر و محبت خاصی فرمود: «ای جابر! حالت چطور است؟!» جابر گفت: در حالی هستم که پیری را نسبت به جوانی دوست دارم، مرگ را نسبت به زندگی دوست دارم، به بیماری نسبت به سلامتی علاقه‌مندم. (منظور جابر این بود که در برابر هر گونه ناملایمات، مقاوم و صبور هستم). امام باقر(ع) به او فرمود: «اما من آنچه را خدا بخواهد دوست دارم، اگر پیری را بخواهد همان را دوست دارم، اگر جوانی را بخواهد، به همان علاقه‌مندم، بیماری یا سلامتی، زندگی یا مرگ، هرکدام را او بپسندد همان را می‌پسندم».

همچنین روایت است: روایت شده: جمعی به محضر امام باقر(ع) آمدند و دیدند آن حضرت به خاطر بیمار بودن یکی از کودکان، بسیار ناراحت و غمگین است به طوری که آرامش ندارد، با خود گفتند: «اگر خدای نکرده این کودک فوت کند، امام باقر(ع) منقلب می‌‌شود و ممکن است به حال خطیری بیفتد». آنها همچنان حیران بودند. ناگاه دیدند امام باقر(ع) از خانه بیرون آمد، ولی بسیار شادمان و خوشحال به نظر می‌‌رسید. با اینکه صدای گریه‌ای که از خانه برخاست، نشان می‌داد که آن کودک بیمار از دنیا رفته است. آنها به آن بزرگوار عرض کردند: «ما نگران حال شما بودیم، با خود گفتیم اگر فرزندتان از دنیا برود بی‌تاب خواهید شد، ولی اکنون تو را شاد می‌‌بینیم». امام باقر(ع) در پاسخ فرمود: «إِنَّا لَنُحِبُّ أَنْ نُعَافَى فِيمَنْ نُحِبُّ، فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ سَلَّمْنَا فِيمَا يُحِبُّ»؛ «ما دوست داریم که در مورد دوستانمان، در عافیت باشیم، ولی وقتی که قضای الهی فرا رسید، آنچه را خدا دوست دارد، همان را می‌‌پسندیم و تسلیم آن هستیم». مقام رضا در فرهنگ قرآنی، مقام بس بزرگ است و تنها کسانی به بهشت رضوان الهی در می‌آیند که اهل رضا(ع) باشند. مقام رضا که در فارسی مقام خشنودی به خدا در هر حال و احوال است، به معنای رضای بنده از خدا به معنای آن است که قضای خدا را مکروه نداند؛ و این امر محقق نمی‌شود، مگر آن‌که بنده به قضای الهی و کارهای تکوینی و احکام تشریعی او راضی باشد.

کسی که در مقام رضا نشسته است، نسبت به مصیبت‌ها و هر آنچه به او از خدا می‌‌رسد خشنود است و هیچ‌گونه کراهت و ناخشنودی در وی پدید نمی‌آید؛ از این روست که وقتی به او نقصی در جان و مالش می‌رسد هیچ واکنش کراهت‌آمیزی نشان نمی‌دهد؛ زیرا آن را به حکمت الهی و مصلحتی می‌داند؛ چنان‌که داده‌های الهی او را به هیجان نمی‌آورد و سرمست و فرحناک نمی‌شود؛ زیرا می‌داند که هر چه می‌رسد براساس حکمت خدای علیم و قدیر و معطی است؛ چنان‌که خدا می‌‌فرماید: ﴿مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ * لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾. کسی که براین اعتقاد و باور باشد، نسبت به مصیبتها یی که مایه از دست رفتن و مشکلاتی می‌شود، ناخشنود نمی‌شود؛ زیرا آن را حکیمانه از سوی خدای علیم و قدیر و معطی می‌داند. از این روست که خدا در جایی می‌فرماید: ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾.

از نظر قرآن، رضایت انسان از خدا و پذیرش قضا و قدر الهی موجب می‌شود تا رضایت خدا نسبت به او تأمین شود. چنین نفسی در مقام اطمینان است و خدا درباره این بندگان سالک خویش می‌فرماید: ﴿يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي * وَادْخُلِي جَنَّتِي﴾.

آثار مقام رضا در انسان

از نظر قرآن، هرکسی که در مقام رضا قرار دارد، بهره‌مند از آثاری در زندگی است که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

1. تأمین خیر: رضایت از مقدرات الهی، تأمین‌کننده خیر و مصلحت واقعی انسان است؛ زیرا چنان‌که از آیه ۲۱۶ سوره بقره فهمیده می‌شود،انسان به سبب عدم احاطه علمی به امور و مسائل اموری را دوست می‌دارد که به زیان اوست و اموری را ناگوار و ناخوشایند می‌داند در حالی که به ضرر و زیان اوست. از این‌رو نمی‌توان پذیرفت که مثلاً داشتن مال و فرزند و نعمت به معنای خیر و مصلحت اوست؛ زیرا چنان‌که معلوم است،زن و مال و فرزند می‌تواند به عنوان فتنه و آزمونی سخت باشد و بلای جان وی گردد. پس کسی که دارای نعمتی است به معنای خیر نیست، بلکه می‌تواند شرّی برای او باشد و همچنین داشتن نعمت به معنای کرامت نیست؛ زیرا خدا به کافران چنان می‌دهد تا سرشان را برای درخواست بالا نیاورند و به حکم عدالت الهی پاداش و مزد عمل صالح ایشان را در همین دنیا می‌دهد. از نظر قرآن کسانی که لج‌بازی نمی‌کنند و به اصرار و الحاح از خدا می‌خواهند تا مقدرات را تغییر دهد، در حقیقت به خود زیان می‌رسانند؛ چنان‌که یهودیان چنین خواسته‌هایی داشتند. پس بهتر است که انسان به مقدرات الهی راضی و خشنود باشد و به کم و زیاد اعتراضی نکند تا این‌گونه آنچه خیر و مصحلت اوست به او برسد؛ زیرا خیر هر آن چیزی است که مناسب شخص و مصلحت اوست.
2. صلوات الهی: از دیگر آثار رضایتمندی به مقدرات الهی و قضا و قدر او این است که شخص از صلوات و درود الهی بهره‌مند می‌شود و خدا با او صله می‌کند. خدا می‌‌فرماید: ﴿الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ﴾.
3. رحمت الهی: از همین آیات به دست نمی‌آید که از دیگر آثار مقام رضا، بهره‌مندی از رحمت الهی است.
4. رضایت الهی: کسی که از خدا راضی باشد خدا نیز از او راضی خواهد بود و این‌گونه است که در مقام «راضیه مرضیه» قرار می‌گیرد که جایگاه نفس مطمئنه است. خدا بارها در آیات گوناگون به این تأثیر قرار گرفتن بنده در مقام رضا اشاره کرده است.
5. رستگاری و فلاح: از دیگر آثار مقام رضا، رسیدن به فلاح و رستگاری ابدی است که آرزوی هر انسانی است.
6. هدایت خاص: رضایت مصیبت‌دیدگان صابر از قضا و قدر خداوند، موجب بهره‌مند شدن از هدایت خاص الهی است.
7. مقام بندگی خاص: رضایت نفس مطمئنه از خدا و رضایت خداوند از وی، موجب ورود در زمره بندگان خاص خدا است.
8. مقام حزب الله: رضای از خداوند، موجب ورود در زمره حزب الله است. شخصی حزب الله باشد به طور طبیعی از همه آثار و برکات این عنوان بهره مند خواهد شد که از جمله آنها غلبه و پیروزی در زندگی بر دشمنان است.
9. بهشت جاودان: بهشت جاودان با همه مراتب از جنت فعل و صفات تا جنت ذات برای این افرادی است که تن به رضای مقدرات الهی داده‌اند و کراهتی ندارند.

عوامل و زمینه‌های ایجادی مقام رضا

اینک که آثار بسیار مهم مقام رضا دانسته شده است، هر کسی تلاش می‌کند تا به این مقامدست یابد و راه‌کارهای وصول و نیل آن را‌ می‌‌جوید. از نظر قرآن، مقام رضا، موقعیتی رفیع و ارزشمند و وصول به آن، امری دشوار است. بنابراین، به سادگی در دسترس همگان قرار نمی‌گیرد و تنها سالکانی به این مقام دست می‌‌یابد که با صبر و حلم در برابر مشکلات زندگی گام در مرتبه بالاتر یعنی رضا می‌گذارند. البته آموزه‌های وحیانی از عابد سالک می‌خواهد تا برای رسیدن به این مقام از اموری بهره گیرد که عامل و بستر ایجادی آن است. از جمله این امور می‌‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. رضایت به حکم پیامبر(ص): از نظر قرآن رضایت از حکم خدا صادر شده از سوی پیامبر(ص) در حل اختلافات، نشانه ایمان و رسیدن به مقام رضا است. از نظر قرآن، ناخشنودی از قضاوت پیامبر(ص) ناخشنودی از حکم خدا است؛ زیرا خداوند اطاعت پیامبر(ص) و نافذ بودن حکمش را واجب کرده است.
2. رضایت به تفاوت‌ها و تفضلات: رضایت هر یک از زنان و مردان، به تفضلات و امتیازات مقرر شده از جانب خداوند برای آنان یکی از دیگر از عوامل و بسترهای ایجادی دست‌یابی به مقام رضا است. باید توجه داشت که مقصود از فضل در آیه، امتیازی است که خداوند با تشریع احکام خاص مربوط به دو طایفهزن و مرد به هر یک از آنان داده است. پس نباید هیچ‌یک نسبت به وضعیت خویش احساس کراهت و ناخشنودی داشته باشد و باید به آنچه از جنسیت و نیز احکام متفاوت آن در تشریع بیان شده خشنود و راضی باشد.
3. رضایت به احکام الهی: احکام الهی تکالیف است که انسان باید آن را بپذیرد و انجام دهد و نسبت به احکام جهاد و نماز و روزه و خمس و زکات و مانند آنها کراهتی نداشته و احساس ناخوشایندی در شخص نسبت به آنان و وجود نداشته باشد. در چنین حالتی است که شخص به مقام رضا می‌رسد. خدا می‌‌فرماید شخص برای اینکه به مقام رضا برسد باید به حکم الهی از جمله حکم جهاد، تن در دهد و هرچند که برایش خوشایند نیست و این ناخوشایندی و کراهت با تن در دادن کم‌کم از میان برود تا به مقام رضا برسد.
4. عبرت‌گیری: عبرت‌گیری و سیر و سیاحت در زمین و مشاهده فرجام کافران، زمینه‌ساز رضایت از احکام الهی و مقدرات اوست. پس کسی که می‌خواهد به مقام رضا برسد باید از این امور عبرت گیرد و با تأمل و درنگ حقایق مقدرات را دریابد و نسبت به آن آگاهی یابد.
5. پرهیز از طمع و حرص: رضا به عطای خدا و طمع نداشتن به بیش از حق خود از دیگر عوامل ایجادی مقام رضا در انسان است. کسی که طمع به داشته‌های دیگر ندارد؛ زیرا خود را مستحق نمی‌داند؛ زیرا اگر مستحق بود خدا به او می‌‌داد، و یا نسبت به چیزی که دارد حرص نمی‌زند و بیشتر از آن نمی‌خواهد؛ زیرا می‌داند که بیشتر آن را مستحق نیست؛ و خدای معطی اگر مستحق بود به او بیشتر را نیز می‌داد، به مقام رضا می‌‌رسد. این‌گونه است که حرص و طمع و حسد از میان می‌رود و شخص به دور از این صفات زشت خواهد بود. پس هرگز چشم به زینت‌ها و داشته‌های دیگر نمی‌دوزد و قانع به مال و حال خویش است. البته دعا کردن و درخواست عطایا از فضل الهی، هیچ منافاتی با مقام رضا ندارد از همین روست که امام باقر(ع) برای عافیت فرزند خویش دعا می‌کند و پیامبر(ص) برای هدایت بیشترین مردمانحرص دارد و از خدا می‌‌خواهد تا به مشیت خویش گروه بیشتری نجات و هدایت یابند.
6. تحمیل رضایتمندی به نفس: از دیگر بسترهایی که می‌تواند انسان را به مقام رضا برساند، تحمیل رضایتمندی به نفس در همان حال کراهت است. از همین روست که رضایت انسان به مقدرات الهی، به رغم میل نفسانی خود باید در دستور کار و به عنوان یک روش تربیتی و پرورشی باشد.
7. تسلیم به امر الله: از دیگر عوامل ایجادی مقام رضا در نفس انسانی،تسلیم بودن در برابر امر الهی است؛ چنان‌که حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) انجام دادند.
8. پیشگامی در کار خیر: از جمله دیگر عوامل ایجادی مقام رضا، پیشگامی و سبقت در کارهای خیر و نیک است. اصولاً کارهای نیک و عمل صالح خود مهم‌ترین عامل ایجادی مقام رضا است.
9. تقوای الهی: از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد مقام رضا تقوای الهی در هر حال است تا شخص به مقام متقیندست یابد و به سمت‌وسوی رضای الهی به مقدرات برود.
10. صداقت: صداقت در مرتبه صدیقین می‌تواند در ایجاد مقام رضا به مقدرات مؤثر باشد.
11. اجتناب از دنیا‌طلبی: اجتناب از چشم دوختن به داشته‌های دیگران و دلبستگی به دنیا، زمینه رضایت از پروردگار است.
12. اجتناب از نفاق: اجتناب از نفاق و محور قرار دادن منافع شخصی، زمینه رضایت از خداوند است.
13. اخلاص: اخلاص در انفاق زمینه‌ساز رسیدن رضایت‌مندی تقواپیشگان است.
14. اطمینان به خدا: رسیدن نفس به مقام اطمینان موجب رسیدن به مقام رضا بلکه رضای دو سویه یعنی راضیه مرضیه می‌شود.
15. انفاق:انفاق همراه با تقوا و اخلاص، زمینه رسیدن به رضایت از خداوند است.
16. امداد به پیامبر:ایمان و یاری پیامبر(ص)، زمینه‌ساز خشنودی از خدا در انسان می‌شود و انسان به مقام رضا دست می‌یابد.
17. هجرت در راه خدا: هجرت و به‌ویژه پیشگامی در هجرت در راه خدا، زمینه‌ساز خشنودی از خدا و دست‌یابی انسان به مقام رضا است.
18. ایمان: ایمان به خدا و قیامت و دیگر امور غیبی موجب می‌شود تا شخص به مقام رضا دست یابد.
19. تسبیح خدا: تسبیح خدا، زمینه‌ساز رضا به قضا و قدر الهی است.
20. صبر و حلم: مقام رضا پس از مقام صبر و بردباری است. از این رو است که در همه آیات وقتی سخن از مقام رضا است، پیش از آن سخن از مقام صبر و حلم می‌رود. بر همین اساس است که صبر و حلم یعنی شکیبایی و بردباری به عنوان مهم‌ترین امور در دست‌یابی انسان به مقام رضاسخن به میان آمده است.
21. حمد و ستایش خدا:حمد خداوند در اوقات مختلف زمینه‌ساز دست‌یابی به مقام رضای خداوندی است.
22. خشیت: ترس عالمانه و خشیت از پروردگار، زمینه‌ساز رضایت از خداوند و کسب مقام رضایت به مقدرات الهی است.
23. رغبت به خدا: رغبت واقعی انسان به خدا، موجب راضی بودن به عطایای الهی است.

مقام رضا در عرفان

سالک پس از واگذار کردن امور به دست حاکم عادل، از تصمیمات و احکام صادره از ناحیه وکیل خود ناراضی و ناخشنود نمی‌گردد و زبان حالش همان دعای پیامبر اکرم(ص) است که: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ إِيمَاناً تُبَاشِرُ بِهِ قَلْبِي وَ يَقِيناً صَادِقاً حَتَّى أَعْلَمَ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَنِي إِلَّا مَا كَتَبْتَ لِي وَ الرِّضَا بِمَا قَسَمْتَ لِي»؛ «خدایا از تو ایمانی را می‌خواهم که مباشر قلبم باشد و هرگز از آن بیرون نرود و یقینی که صادق و راست است تا بدانم چیزی به من نمی‌رسد مگر آن‌که برایم نوشته و مقدر کرده‌ای و رضایت داشته باشم به آنچه برای من قسمت کرده‌ای». مقام رضا نهایت مقام سالک است و سالکی که در این گام می‌‌نهد بهشت و رضوان خداوند نصیبش خواهد شد. از این‌رو بزرگان عرفان گفته‌اند: رضا مقام واصلان است نه مقام سالکان؛ زیرا سالک پس از طی منازل و مقامات به درجه‌ای از یقین می‌‌رسد و متصف به صفت طمأنینه می‌گردد. در حقیقت واصل کوی دوست و صاحب مقام رضا، کسی است که دلش به نور یقین روشن می‌گردد و چشم بصیرتش با مشاهده و معاینه حسن تدبیر الهی نورانی می‌شود سپس به مقام رضا گام می‌‌نهد. راضی بودن از قضای الهی یعنی اعتراض نکردن و خشمگین نشدن از آنچه پیش می‌‌آید. خداوند متعال در مقام مدح کسانی که به قضای الهی راضی و خشنودند، می‌‌فرماید: ﴿رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ﴾. امام علی(ع) در مورد رضا می‌فرمایند: مَنْ جَلَسَ عَلَى بِساطِ الرِّضا لَمْ يَنَلْهُ مَكْرُوهٌ؛ «صاحب چنین جایگاهی، اگر از هفت گردون بر او مصیبت بارد او همچنان دل‌خوش است و جز لطف و محبت دوست چیزی نمی‌بیند».

بشر حافی در جواب سؤال فضیل عیاض که می‌پرسد آیا مقامزهد بالاتر است یا مقام رضا، می‌گوید: رضا برتر است؛ زیرا زاهد در راه است و «راضی»، «واصل». یحیی بن معاذ در این باره می‌گوید: همه امور به دو اصل بازگشت دارند؛ فعل و عملی که از طرف خداوند بر تو نازل می‌شود (تقدیرات الهی است که بر تو رقم خورده است) و فعل و عملی که از جانب تو به سوی خداوند روانه می‌‌شود. پس صاحب مقام رضا کسی است که در آنچه خدا بر او رقم زده است راضی و خشنود است و در عملی که خود انجام می‌دهد اخلاص می‌‌ورزد. با این تعبیر شاید بتوان گفت که شخص «راضی» به مقام قرب نوافل راه می‌‌یابد؛ زیرا روایت فرموده است: «كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ»؛ «گوش او خواهم بود که با آن می‌شنود و چشم آن خواهم بود که با آن می‌‌بیند». قسمتی از حدیث قرب نوافل است که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است. این به تعبیر امام خمینی (ره) مقام بَقَاء بَعْدَ الْفَناءِ است.

برخی اهل سلوک مقام رضا را مقام أَنْ لَا أُرِيدَ دانسته‌اند. گویند از سالکی پرسیدند: مَا تُرِيدُ؟ قال: أُرِيدُ أَنْ لَا أُرِيدَ. پیر هرات منزل رضا را با آیه شریفه ﴿ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً﴾، آغاز می‌کند و نتیجه می‌گیرد هرکس از خداوند ناخشنود باشد راهی به سوی خداوند ندارد و حضرت حق شرط رجوع کامل بنده به خود را در مقام رضا قرار داده است؛ زیرا فرمود: ای نفس به اطمینان رسیده در حال رضا و خشنودی به سوی پروردگار خویش بازگرد. وی در تعریف رضا می‌‌گوید: وَ الرِّضاءُ اسْمٌ لِلْوُقُوفِ الصَّادِقِ، حَيْثُ ما وَقَفَ الْعَبْدُ، لا يَلْتَمِسُ مُتَقَدِّمًا وَ لَا مُتَأَخِّرًا، وَ لَا يَسْتَزِيدُ مَزِيدًا، وَ لَا يَسْتَبْدِلُ حَالًا وَ هُوَ مِنْ أَوائِلِ مَسَالِكِ أَهْلِ الْخُصُوصِ وَ أَشَقِّها عَلَى الْعامَّةِ. در روایتی، امام صادق(ع) می‌‌فرماید: اصل طاعت خدا، صبر و رضایت به خوشایند و ناخوشایند (روزگار) است و هر بنده‌ای در مکروه و محبوب و خوشایند و ناخوشایند از خدا راضی باشد، همه آنها برای او خیر خواهد بود. کسی که به مقام رضا رسیده برای او دیگر تفاوتی بین فقر و ثروت، راحتی و سختی، مریضی و سلامتی، موت و حیات و مانند آنها نیست. او همیشه در حالت سرور است و همه چیز را از ناحیه محبوب می‌داند. او هر آنچه از دوست رسد را نیکو می‌‌شمارد و نه در ظاهر بلکه در باطن و حقیقت هم مسرور است. هیچ‌گاه سخنی که بویی از اعتراض بر حضرت حق در آن باشد از او شنیده نمی‌شود. او غرق در جمال محبوب است.

رضا به قضا و قدر اساس اطاعت الهی است. همچنین کسی به مقام رضا می‌‌رسد که اهل یقین به خدا باشد. از نظر امیر مؤمنان امام علی(ع) حقیقت رضا همان پذیرش مقدرات و تن دادن به آن است. ایشان می‌‌فرماید: «تَحَرَّ رِضَا اللَّهِ بِرِضَاكَ بِقَدَرِهِ»؛ «رضایت خداوند را با رضایت به قضا و قدر او بجوی». همچنین می‌‌فرماید: «عَلَامَةُ رِضَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْعَبْدِ رِضاً بِمَا قَضَى بِهِ سُبْحَانَهُ لَهُ وَ عَلَيْهِ»؛ «نشانه و علامت رضایت خداوند سبحان از بنده این است که بنده به آنچه که خدا برای او و بر او مقدر کرده راضی باشد». همچنین آن امام همام(ع) فرموده است: «إِنَّكُمْ إِنْ صَبَرْتُمْ عَلَى الْبَلَاءِ وَ شَكَرْتُمْ فِي الرَّخَاءِ وَ رَضِيتُمْ بِالْقَضَاءِ كَانَ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الرِّضَا»؛ «به درستی که اگر شما بر بلا صبر کنید و در سختیها شکرگزار باشید و به قضای الهی راضی باشید، رضایت خداوند نیز نصیب شما می‌‌شود».

اهمیت صفت رضا به حدّی است که پیامبر اکرم(ص) می‌‌فرماید: در روز قیامت خداوند بال‌هایی به طائفه‌ای از امت من می‌دهد، که با آنها از قبرهایشان به سوی بهشت پرواز می‌کنند و به نحو دل‌خواه از نعمت‌های بهشتی استفاده‌ می‌‌نمایند، ملائکه سؤال می‌‌کنند، آیا موقف حساب را دیدید؟ گویند از ما حسابی نخواستند، آیا از صراط گذشتید؟ گویند ما صراطی ندیدیم، آیا جهنم را دیدید؟ گویند ما چیزی ندیدیم و ملائکه سؤال کنند از امت چه کسی هستید؟ گویند از امت محمد(ص). ملائکه قسم می‌‌دهند آنها را که شما در دنیا چه اعمالی داشتید؟! می‌‌گویند دو خصلت در ما بود که خدا به فضل و رحمت خود ما را به این مرتبه رسانید. یکی آن‌که چون در خلوت بودیم از خدا شرم داشتیم که معصیت او کنیم، دوم آن‌که راضی بودیم به کم، از آنچه قسمت کرد خداوند برای ما، سپس ملائکه می‌‌گویند سزاوار این مرتبه هستید. اگر علامت‌هایی که در ابتدای پاسخ آمده را در خود می‌‌بینید و اگر آن‌قدر عاشق محبوب گشته‌اید که همه چیز حتی ناراحتی و خوشی برایتان یکسان است شما به این درجه رسیده‌اید اما اگر این‌طور نیست نباید ناامید شد زیرا این مقامات دارای رتبه هستند و ممکن است انسانی به مرتبه‌ای از رضا رسیده اما هنوز به مرتبه کامل مقام رضا نائل نشده باشد. بالاخره کسانی هم که به این مقام رسیده‌اند با تمرین و تکرار و قدم به قدم طی مسیر کرده‌اند. راه تحصیل و رسیدن به مقام رضا، این است که انسان بداند هر چه را خدای سبحان برای بنده‌اش مقدر کند برای او خیر است، اگرچه بنده از حکمت آن آگاه نباشد و بداند که غم و غصه هیچ تأثیری در قضای الهی نداشته و آن را تغییر نمی‌دهد. از این‌رو در روایات عامل رسیدن به رضا یقین به خدا معرفی شده است. امام علی درود خدا بر او و خاندان پاکش فرمود: داناترین مردم به خدا، راضی‌ترین آنها به قضای او است.

و در روایت دیگری می‌‌فرماید: «الرِّضَا ثَمَرَةُ الْيَقِينِ»؛ «رضایت از خدا نتیجه یقین به خداست». در جای دیگر آن حضرت می‌‌فرماید: ریشه رضا اعتماد به خداست. نکته دیگر آن است که از روایات بر می‌آید که بین رضا و ایمان رابطه مستقیمی است. هر اندازه ایمان انسان بیشتر باشد رضایت به قضای نیز افزون‌تر خواهد بود. امام علی(ع) می‌‌فرماید: «نِعْمَ قَرِينُ الْإِيمَانِ الرِّضَا»؛ «رضایت دوست خوبی برای ایمان است». بر این اساس اولیای الهی به این مرتبه از ایمان رسیده بودند. امام صادق(ع) می‌‌فرماید: هرگز رسول خدا(ص) در مورد چیزی که اتفاق افتاده بود نمی‌گفت ای کاش غیر از این اتفاق افتاده بود. راه دیگر رسیدن به مقام رضا توجه به نتایج رضایت و سرانجام نارضایتی است. مهم‌ترین ثمره رضایت آرامش جسمی و روانی است. امام علی(ع) فرمود: «راضی باش تا راحت باشی». در جای دیگر می‌‌فرماید: رضایتحزن و اندوه را نفی می‌کند. عبدالرحمان سلمی می‌گوید: ثُمَّ الرِّضا وَ هُوَ سُرُورُ الْقَلْبِ بِمُرِّ الْقَضاءِ وَ السُّكُونُ تَحْتَ مَجارِي الْأَقْدارِ وَ الرّاضِي لا تُغَيِّرُهُ الْوارِدُ الْأَحْوالِ وَ الرِّضا سُكُونُ السِّرِّ فِيما يُقْلِقُ الْأَغْيارَ وَ مَنْ وُفِّقَ فِي حالِ الرِّضا، اسْتَوَتْ عِنْدَهُ النِّعَمُ وَ الْمِحَنُ، لِأَنَّ الْكُلَّ مِنْ عَيْنٍ واحِدَةٍ وَ الرِّضا قَبُولُ الْمُقْتَضَى بِقَلْبٍ رَحِيبٍ وَ الرّاضِي يَكُونُ مُسْتَقِيمَ الظَّاهِرِ وَ الْباطِنِ؛ «رضا شادی قلب است بر تلخی قضا و آرامش در جریان تقدیر الهی و تغییر، احوال شخصی راضی را دگرگون نمی‌سازد و رضا تسکین و آرامش ضمیر است در اموری که سایرین را دچار اضطراب می‌کند. کسی که حال رضا بر او محقق شود در هنگام نعمت و در هنگام نقمت حال یکسان دارد؛ چراکه همه را از یک سر منشأ می‌داند و رضا قبول مقدرات با سینه‌ای گشاده و فراخ است و شخصی راضی احوال درونی و برونی او بر صراط مستقیم منطبق است».

در کتاب کشف المحجوب درباره مقام رضا آمده است: «و رضا دو گونه است: یکی رضای خداوند از بنده و دیگر رضای بنده از خداوند که حقیقت رضایت خداوند ارادت و ثواب و نعمت و کرامت باشد و حقیقت رضای بنده اقامت بر فرمان وی و گردن نهادناحکام وی را که تا توفیق وی جل جلاله نباشد، بنده مر حکم را گردن ننهد و بر مراد وی تعالی و تقدس اقامت نکند؛ از آن‌که رضای بنده مقرون به رضای خداوند عزّ و جلّ و قیامش بدان است. و در جمله رضای بنده استوای دل وی باشد بر دو طرف قضا: اما منع، و اما عطا و استقامت سرش بر نظاره احوال: اما جلال و اما جمال؛ چنان‌که اگر به منع واقف شود و یا به عطا سابق شود به نزدیک رضای وی متساوی باشد و اگر به آتش هیبت و جلالحق بسوزد و یا به نور لطف و جمال وی بفروزد، سوختن و فروختن به نزدیک دلش یکسان شود؛ از آنچه وی را شاهد، حق است و آنچه از وی بود وی را همه نیکو بود، اگر به قضای وی رضا دارد». در کتاب فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی آمده است: «رضا عبارت است از رفع کراهت و تحمل مرارت احکام قضا و قدر» «استاد ابوعلی گفتی: رضا نه آن است که بلا نبیند و نداند، رضا آن بود که بر حکم و قضا اعتراض نکند». و رابعه را پرسیدند که بنده راضی کی باشد؟ گفت: آن‌گاه که از محنت شاد شود همچنان‌که از نعمت».

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن