سیره‌نویسی و سیره‌نگاری در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سیره‌نویسی و سیره‌نگاری است. سیره‌نویسی و سیره‌نگاری از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سیره‌نویسی و سیره‌نگاری در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

سیره نویسی پس از قرن پنجم

با آنکه کتاب ابن اسحاق و نیز آثار واقدی و ابن سعد از نقطه نظر تدوین وبه نسبت شرائط زمانی در اوج کمال بود، هنوز آگاهی‌های فراوانی وجود داشت که به دلایل مختلفی در سیره ابن اسحاق نیامده بود. بنابراین، مورخان بعد از وی، باز تحقیق و تتبع را ادامه دادند. مدینی (م ۲۱۴) در برخی از مسایل سیره، نوشته‌های جالبی تدوین کرد که امروز اثری ازآنها برجای نمانده، اما نام آن رساله‌ها نشانگر محتوای آنهاست؛ رساله‌های چون: کتاب تسمیة الذین یؤ ذون النبی(ص)، کتاب فتوح النبی(ص) و کتاب‌های دیگر

بلاذری یک جلد از انساب الاشراف را به سیره نبوی اختصاص داد. ابن حبان بستی مجلد نخست کتاب رجالی خود الثقات را به سیره پیامبر(ص) اختصاص داد که کمتر مورد توجه مورخان قرار گرفته، گرچه مطالب چندان تازه‌ای ندارد. ابن عبدالبر الدرر را در سیره نگاشته که گفته شده تلخیصی از مغازی موسی بن عقبه (م ۱۴۱) است. قاضی عیاض (۴۷۴ ۵۴۴) کتاب الشفأ بتعریف حقوق المصطفی(ص) را نگاشت که بیشتر درباره شخصیت رسول خدا(ص) در قرآن و حقوق مصطفی(ص) را نگاشت که بیشتر درباره شخص پیامبر(ص) است تا سیر عملی یا سیاسی آن حضرت. کتاب مزبور سخت مورد احترام بود و کتابی با عنوان نسیم الریاض فی شرح الشفأ لقاضی عیاض توسط احمد شهاب الدین الخفاجی ده‌ها سال پیش توسط دارالفکر در قاهره چاپ شده است ملاعلی قاری (م ۱۰۱۴) شرحی بر شفأ قاضی عیاض دارد که معروفترین شرح شناخته می‌‌‌‌شود

ابوبکر محمد بهاروچی درسال ۹۱۰ این کتاب را به فارسی درآورده است ابن عساکر (م ۵۷۱) جلد نخست تاریخ دمشق را به سیره رسول خدا(ص) اختصاص داده است. ابن حزم هم جوامع السیره النبویة را که سیره مختصری است نگاشته است وی در این کتاب از تاریخ ابوحسان زیادی، سیره ابن اسحاق مغازی موسی بن عقبه]]، مغازی واقدی، کتاب السیر سعید بن یحیی اموی، اعلام النبوة ابو داوود سجستانی، اعلام النبوة ابوجعفر احمد بن قتیبه، والدرر ابن عبدالبر استفاده کرده است ابن قیم (۶۹۱ ۷۵۱) از سنیان پر تألیف و پیرو ابن تمیمیه کتاب زاد المعاد فی هدی خیر العباد را در پنج مجلد (با یک جلد فهرست که مجموعا شش مجلد می‌‌‌‌شود.) نوشته است پیش از این اشاره کردیم که سبک این قبیل کتاب‌ها، با سیره‌های نخست متفاوت است. در این قبیل آثار، افزون بر پرداختن به شخص پیامبر(ص) روایات فقهی هم وارد بحث می‌‌‌‌شود و مجموعا کتابی که سیره فقهی، نظامی، قضائی و... را بتواند عرضه کند، ساخته می‌‌‌‌شود. مباحث جلد اول این کتاب عبارت است از بحث درباره نسب پیامبر(ص)، بحث از اولاد، ازواج، موالی، کتّاب، مؤ ذنان، نگهبانان،

غزوات، لباس، ازدواج، نوع جلوس، نوع اصلاح صورت، کیفیت، عبادات، نماز، و... که عمده آن همین مبحث آخر است. مجلد دوم بحث از زکات روزه حج، آداب سفر و جزئیات دیگر است. مجلد سوم درباره جهاد است که ضمن آن از جنگ‌ها و سرایا به ترتیب تاریخی صحبت شده و در اینجا نیز جهتگیری فقهی بسیار اهمیت دارد. در انتای این مجلد بحث از وفود مطرح شده است. مجلد چهارم درباره طب النبی(ص) و آداب زندگی شخصی و خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و مانند اینهاست. مجلد پنجم درباره قصاص و نقلهای تاریخی حدیثی، بحث نکاح طلاق خرید و فروش و ابواب مشابه است. از این تقسیم‌بندی به دست می‌‌‌‌آید که مؤلف شیوه جدید را که ترکیبی از فقه و حدیث و تاریخ است، در این اثر خود بکارگرفته است.

شاید برجسته‌ترین اثردر سیره از قرن دهم کتاب سبل الهدی والرشاد از محمد بن یوسف صالحی شامی (م ۹۴۲) باشد. وی آثار دیگری نیز در تاریخ دارد که ازجمله آنها عین الاصابة فی معرفة الصحابة است این اثر هم در جمع‌آوری آنچه مربوط به رسول خدا(ص) است وهم به لحاظ نقد و بررسی و شرح دشواری‌های ادبی نقل‌ها، کار بسیار جالبی است. کتاب مزبور در ده مجلد در مصر توسط المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة (جلد انل سال ۱۹۷۲) چاپ شده استشیوه سبل الهدی در تقسیم موضوعات سیره از هرجهت قابل استفاده است. مؤلف در مقدمه‌اش نوشته است که از بیش از سیصد کتاب استفاده کرده است. وی نام برخی از کتاب‌ها را درهمان مقدمه آورده است اوکشیده تا از نقل اخبار جعلی خودداری کرده و الفاظ غریب و مشکل هر نقل را در ادامه خبر بیاورد. نگاهی به کتاب و ابواب آن نشان می‌‌‌‌دهد که از لحاظ تنوع تا کنون نیز مانند سبل الهدی نوشته شد است.

آنچه ابن اثیر وابن کثیر در سیره نوشته‌اند، باید از مآخذ دست دوم به حساب آید. دو مجلد نخست از تاریخ الاسلام ذهبی سیره است. السیرة النبویه از ابن سید الناس (۷۳۴) در دوجلد والسیرة النبویه از ابن کثیر و مجلد نخست عیون التواریخ از محمد بن شاکر کتبی (م۷۶۴) و امتاع الاسماع مقریزی (م ۸۴۵) کارهای دیگری در این زمینه از قرن هشتم و نهم هستند السیرة الحلبیه یا انسان العیون فی سیرة الامین المأمون از علی بن برهان الدین حلبی (۹۷۵ ۱۰۴۴) از دید گردآوری اخبار و رفع تناقض اخبار اثربدیعی از قرن یازدهم. از آثار سودمندی که نباید از آن غفلت کرد تاریخ الخمیس است که بخش عمده آن ویژه سیره نبوی است و البته تاریخ خلفا را نیز دارد ک ما در جای دیگری از آن سخن گفته‌ایم. کتاب المواهب اللدینه بالمنج المحمدیة از احمد بن محمد قسطلانی (م ۹۲۳) درسه مجلد به چاپ رسیده است ازآخرین کارها در این زمینه کتاب السیرة النبویة زینی دحلان (۱۳۰۴) است که ناظر به سیره حلبی می‌‌‌‌باشد.

تحریف درسیره

عوامل چندی موجب گردید تا در کنار علاقه شدیدی که به حفظ سیره رسول خدا(ص) و جزئیات آن وجود داشت، تمایل به تحریف اخبار سیره نیز پدید آید. این تمایلات می‌‌‌‌توانست ناشی از دسته‌بندی‌های سیاسی و فرقه‌ای و همچینین اختلافات قبیله‌ای باشد، همچنانکه بی‌توجههی عالمان سیره دان به جدا کردن اخبار درست وتوجه به گرداوری هرچیز و هر خبر، سبب رسوخ کژیهای فراوانی درکتب سیره گردید. باید توجه داشت که پس از رحلت رسول خدا(ص) در مسائل سیاسی، اختلاف‌هایی میان قریش پدید آمد و جناح بندی‌های سیاسی که ریشه در نزاع‌های قبیله‌ای گذشته داشت، سبب جدا شدن منابع هریک از جناح‌ها از یکدیگر شد. شدت این نزاع پس از روی کار آمدن بنی امیّه (درسال ۴۱) ودفاع آنان از میراث خلفای نخست، در برابر امام علی(ع) و انصار، می‌‌‌‌توانست نگرش این گروه‌ها را درباره حوادث عهد آغازین اسلام و گروه‌های شرکت‌کننده در موافقت و مخالفت با رسول خدا(ص)، متفاوت ازهم، شکل دهد. نمونه‌هایی وجود دارد که نشان می‌‌‌‌دهد بخشی از تحریف‌ها و کژی‌های موجود در سیره ناشی، از گرایشی است که در تعظیم برخی از جناح‌ها و تخریب برخی دیگر تلاش کرده است. به عنوان مثال، امده است که هشام بن عبدالملک اموی (خلافت از ۱۰۵ تا ۱۲۵) به اعمش (م ۱۴۸) که گرایش‌های شیعی داشت، نوشت: برای من فضائل عثمان وزشتی‌های علی را بنویس. اعمش در پاسخ، نامه هشام را در دهان گوسفندی گذاشت و پس از آن نوشت: که اگر تمام مناقب اهل زمین برای عثمان باشد و زشتی‌های آن برای علی، برای تو نفع و ضرری ندارد

در نقلی دیگر آمده است که معمر از شهاب زهری درباره کتاب معاهده حدیبیه سؤ ال کرد. او گفت: علی(ع). آنگاه خندید و ادامه داد: اگر از اینان (بنی امیه) چنین سؤ الی بکنید خواهند گفت: عثمان! مدائنی نیز اورده است که ابن شهاب به من گفت: زمانی خالد بن عبدالله قسری (م ۱۲۶) حاکم اموی عراق، ازمن خواست تا کتابی د رانساب برای وی بنویسم. من از نسب مضر آغاز کردم. چندی بعد گفت: آن را رها کن و برای من سیره بنویس. به اوگفتم: دربره اخبار علی بن ابیطالب(ع) چه کنم، آیا آنها را بنویسم؟ گفت نه، مگر آنچه که وی را در قعر جهنم نشان دهد! کنایه از آنچه که در مذمت وی باشد. نمونه دیگر، روایتی است که درباره برخورد مروان بن حکم (خلافت ۶۵ تا ۶۶) یا ابوسعید خدری گزارش شده. ابوسعید در نزد وی روایت کرد که پس از نزول سوره فتح، رسول خدا(ص) فرمود: پس از فتح (مکه) هجرت معنا ندارد و تنها جهاد و نیت می‌‌‌‌ماند. مروان درحالی که صحابی دیگر زید بن ثابت و رافع بن خدیج در کنارش روی تخت نشسته‌اند، اگر بخواهند برای توروایت خواخند کرد؛ اما یکی از آنها ترس آن دارد تا وی را از سروری قبیله‌اش برگیری و دیگری خوف آن دارد که از کار صدقات عزلش کنی. مروان شلاقش را بلند کرد تا اورا بزند، وقتی که وضع را چنین دیدند، اورا تأیید کردند!

اصرار معاویه درحذف فضائل امام علی(ع) می‌‌‌‌توانست روایات سیره را تا آنجا که مربوط به نقش ان امام می‌‌‌‌شد دست کاری کند. زمانی که صعصعة به صوحان اصرار بر نقل فضائل امام داشت، مغیرة بن شعبه حاکم کوفه به وی گفت: ما این فضائل را بهر از او می‌‌‌‌شناسیم، امااکنون این سلطان (معاویه) غلبه کرده و مارا بر آن داشته تا در نزد مردم از علی عیب جویی کنیم، بسیاری از آنچه به ما دستور داده شده کنار گذاشته و آنچه را ناچارایم اظهار می‌‌‌‌کنیم تا جانمان محفوظ باشد. شما نیز اگر قصد نقل فضائل علی(ع) را دارید به‌طور سری درمنزلتان نقل کنید ابن ابی الحدید فصلی را به احادیث جعلی که به تحریک معاویه بر ضد امام علی(ع) ساخته شده، اختصاص داده استاحمد امین نیز تأیید کرده که بیشتر احادیثی که در فضائل (صحابه) رؤیت شده، در عهد بنی امیه ساخته شده وبه قصد تقرّب به آنان بوده است این روایت بخاری نیز می‌‌‌‌تواند به ما کمک کند که شخصی از برأ بن عازب می‌‌‌‌پرسد: آیا علی(ع) در بدر شرکت داشته!؟

در چنین فضایی باید گفت: بیشتر از همه آنچه که در سیره به صحابه مهم نسبت داده شده، باید مورد ارزیابی قرار گیرد. اعتقاد سیره نگاران به عدالت تمامی صحابه به ویژه خلفا، آنانرا بر آن داشته تا از ذکرآنچه بر خلاف این باور است، پرهیز کنند. مثلا در نقلی آمده است که پس از بازگشت مهاجران از حبشه، شخصی آنان را به دلیل ماندن در حبشه نکوهش کرد. این روایت را ابن ابی شیبه در دو مورد از شعبی نقل کرده، در یک روایت نام آن شخص آمده (عمر) و در روایت دیگر نیامده است. دلیل آن نیز این است که رسول خدا(ص) معترض را به شدت سرزنش کرد نمونه دیگر آنکه در نقلی آمده که پس از حدیبیه یکی از اصحاب رسول خدا(ص) از روی اعتراض از حضرت پرسید: آیا این فتح وپیامبر(ص) پاسخ مثبت داد همین روایت از طریق زهری نقل شده و ضمن آن بجای یکی از اصحاب، نام عمر به عنوان معترض ذکر شده است

نظیر همین تحریف در روایت مربوط به یوم الخمیس گزارش شده. در یک نقل نام شخصی که مانعه از آوردن کاغذ و قلم شده آمده. اما در گزارش دیگر با عنوان قالوا نقل شده است این گونه تحریفات بعضا به دست کاتبان و نیز راویان نخست کتاب‌های سیره صورت می‌‌‌‌گرفته است. مارسدن جونز محقق کتاب مغازی واقدی (م ۲۰۷) می‌‌‌‌نویسد: نسخه‌ای که من آن را در چاپ کتاب، اصل قرار دادم، در ذکر اسامی فراریان احد، نامی از خلیفه دوم و سوم نداشت. اما در همان نقل که در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید از واقدی دوم و سوم نداشت. اما در همان نقل که در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ازواقدی نقل شده، نام این دونفر ضمن اسامی دیگر فراریان آن واقعه یاد شده است. در نقل بلاذری از واقدی تنها از خلیفه سوم یاد شده است بدین ترتیب معلوم می‌‌‌‌شودکه روایت واقدی مورد تحریف قرار گرفته است.

دشمنی با انصار و تحریف سیره

دشمنی امویان با انصار، در تحریف سیره، تاثیر کلی داشته است. هر چند کثرت راویان انصاری و همچنین عدم غلظت دشمنی با آنان، به مقدار زیادی موقعیت انصار را در سیره تثبیت کرد. در منابع، به هجو انصار توسط بنی امیه و شاعران وابسته به آنان تصریح شده و آمده است که معاوین و یزید، اخطل شاعر را بر هجو انصار تصریح می‌‌‌‌کردند برخورد معاویه با انصار تا آنجا بود که وی لقب انصار را برای آنان نمی‌‌‌‌پسندید. این دشمنی علاویه بر آنچه در عصر رسول الله(ص) میان قریش کافر با انصار روی داده بود به سبب کشته شدن خلیفه سوم در مدینه و عدم حمایت انصار از وی بود، حادثه‌ای که بعدها امویان در واقعه حره (در سال ۶۳) آن را تلافی کردند. نتیجه این دشمنی در سیره نویسی، روایتی است ک زبیر بن بکار گزارش کرده است.

در این روایت آمده است که سلیمان بن عبدالملک در دوران ولایت‌عهدی، ضمن سفر حج، به مدینه آمد و از آثار اسلامی آنجا دیدار کرد. در این ضمن، وی اظهار علاقه کرد تاسیره رسول خدا(ص) نگاشته شود. ابان بن عثمان سیره‌ای را که خود نوشته بود نزد وی آورد. وقتی که کتاب برای وی استنساخ شد و آن را ملاحظه کرد، دید نام انصار در جریان بیعت عقبه و جنگ بدر آمده است. سلیمان گفت: من چنین فضیلتی برای آنها سراغ نداشتم، یا خانواده من حقوق آنها را پایمال کرده‌اند یا آنان چنین نبوده‌اند، وبه دنبال این مطلب از آنان خواست تا آنچع استنساخ شده بود را در آتش بسوزانند وگفت نیازی به آن ندارد مگر بعد از آنکه با پدرش عبدلملک مشورت کند. در آن صورت استنساخ مجدد کتاب کار دشواری نخواهد بود. پس از مشورت با پدر، عبدالملک به وی گفت: کتابی ک در آن از برتری ما یاد نشده؛ چه نیازی دارید؟ بدین ترتیب چنین به دست می‌‌‌‌آید که خاندان اموی نه تنها تحمل فضائل اهل بیت رسول خدا(ص) را نداشتند بلکه از آنچه ضمن آن، تنها نام انصار دربیعت عقبه و یا جنگ بدر برده شده، بیزار بوده و آن را آتش زده‌اند.

نقش سیره نگاران در تحریف

باید گفت باهمه این اصرارها حقایق فراوانی به دست راویان بعدی رسیده و در کتب سیره تدوین شده است. این در حالی است که حتی بعد از رسیدن این حقایق به دست سیره نویسان نخستین، آنان به تناسب عقاید و‌اندیشه‌ها و جهت گیری‌های سیاسی خود آنها را کم وزیاد کرده‌اند. ابن هشام در آغاز تهذیبی که سیره ابن اسحاق صورت داده، گفته است که مطالب چندی را حذف کرده است از جمله: واشیأ بعضها یشنع الحدیث به و بعض یسوء بعض الناس ذکره آنچه روایت آنها قبیح بوده ویا برخی مردم از ذکر آنها کراهت دارند را حذف کرده است همین موضع‌گیری سبب شده تا وی اشعاری از ابوطالب(ع) را که دلالت وشنی بر ایمان وی به نبوت رسول خدا(ص) دارد و ابن اسحاق آنها رویات کرده از سیره خود حذف کند

گزینش آنچه که نقل شده بعدها در قرن سوم و پس از آن گرفتار شدیدترین سانسورهای فکری و فرقه‌ای شد. نگاهی به آنچه که در بخش مغازی کتاب بخاری آمده، نشان می‌‌‌‌دهد که آنچه به عنوان روایت صحیح پذیرفته شده روایاتی است که با نگرشهای تند و متعصبانه مذهبی تصفیه شده است. راوی این اخبار افرادی شناخته شده و از صحابه و تابعین هستند، کسانی که به هیچ روی در مخالفت با امویان اقدامی نکردند و نه تنها سوابق عدالت خواهانه ندارند بلکه همچون ابن شهاب زهری سالها در خدمت آنها بوده‌اند. زمانی که همه چند هزار نفر صحابه، عادل باشند، روشن است که نباید هیچ روایتی که عدالت آنان را خدشه دار کند نقل شود و یا اگر دیگران نقل کرده‌اند لا جرم باید کنار گذاشته شود. علاوه برآنچه مربوط به منافع امویان و یا ناشی از معیار قرار دادن عقاید وافکار بود. منافع خاندان زبیری‌ها نیز تاثیراتی در سیره نگاری داشته است. کسانی از سیره نویسان از خاندان آل زبیر بوده و در بخش‌هایی به آنان مربوط بود؛ از جمله اخبار مربوط به ورقه بن نوفل و یا نقش بن زبیر است که از جمله استادان شهاب بن زهری بوده واخبار سیره را از پدرش عروه نقل کرده ویا از برخی از موالی آل زبیر، منشا اخبار عروه نیز عایشه است که خاله وی بوده و به دلیل نفوذی که در چند دهه نخست هجری داشته، تعداد زیادی روایت درباره اخبار سیره گزارش کرده است. درباره اخبار خاندان عباس و نقش خود وی درعصر نخست اسلامی نیزباید احتیاط لازم را داشت. بنابر آنچه که برخی محققان اشاره کرده‌اند، ابن اسحاق مهمترین سیره نویس، تعدیلاتی را درسیره خود به نفع آل عباس به وجود آورده است این بدان دلیل است که وی سیره خودرا به منصور ویا فرزند وی مهدی عباسی تقدیم کرده است.

تصویرهای قصصی در سیره

روایت داستانی از یک حادثه، با روایت تاریخی و واقعی همان رخداد تفاوت دارد. این تفاوت به دلیل افزودگی‌ها و کاستی‌هایی است که در روایت واقعی وتاریخی آن رخداد پدید آمده و صورتی داستانی و رمانتیک بدان داده است. لازمه چنین تصویری، انحرافات چندی است که همیشه نیز عمدی نیست. علاقه مردم عادی به رویات داستانی سبب رشد کار قصه گویان صدر اسلام گردید. درآغاز تنها تاریخ انبیا گذشته به صورت داستان عرضه می‌‌‌‌شد. به مرور برخی از رخدادهای سیره نیز رنگ داستانی به خود گرفت در همین جا باید این نکته را یاداوری کرد که در یک نقطه تشخیص رویات تاریخی از روایت داستانی دشوار است و آن مواردی است که به ویژه در تاریخ انبیأ رنگ وحی، معجزه، اخبار از آینده و به عبارتی ماورا الطبیعی دارد. آنان که تنها با‌اندیشه‌های مادی سر و کاردارند وتاریخ را صرفا تجلی عناصر واجزأ مادی می‌‌‌‌پندارند، هرنوع روایتی را که مشتمل براین عناصر باشد، داستانی می‌‌‌‌دانند و تنها با حذف این عناصر رضایت به تاریخی بودن آن می‌‌‌‌دهند. در این باره باید گفت: اگر مشکل صرفا مسأله غیب و یا وحی باشد، به هیچ روی نباید چنین رخدادی را روایت داستانی تلقی کرد؛ در واقع زمانی که ما دلیل کافی در اصل وقوع چنین رخدادی داشته باشیم، نباید به دلیل داشتن جنبه‌های غیبی، آن رویداد را مورد انکار قرار دهیم. اما در مواردی که رنگ قصصی و داستانی غلبه داشته وسند رخداد نیز قابل اعتبار و اعتنا نیست. دقیق در سند و متن، ان را مورد انکار قرار داد. آنچه مسلم است این ک قصه‌سرایان که در جامعه نفوذ چشم‌گیری داشته‌اند، در بسیاری از موارد در داستانی کردن واقعیات تلاش کرده‌اند. ابوایوب سختیانی بر این باور بود که قصه‌سرایان حدیث را بر مردم فاسد کرده‌اند ذهبی (م ۷۴۸) نیز از

جمله تحریفات قصه‌سرایان را درسیره، درمسأله معراج ذکر کرده است صلة بن حارث غفاری می‌‌‌‌گفت: از بین رفتن سیره و سنت رسول خدا(ص) به دلیل وجود قصه‌سرایان بوده است. به عنوان نمونه قصه سرایی روایت کرده بودکه رسول خدا(ص) قبل از ازدواج با عایشه عکس وی را دیده بود و پس از آن روزنه‌ای می‌‌‌‌نگریست تا صاحب آن تصویر را بیابد شعبه که از محدثان به نا بود می‌‌‌‌گفت: ما برای قصه‌سرایان حدیثی نمی‌‌‌‌گوییم؛ چراکه یک وجب حدیث ازما گرفته یک ذراعش می‌‌‌‌کنند در کتاب این مطلب باید اشاره کرد که اخباری‌ها با ذهنیت داستانسرایی خود. کوشیده‌اند تا برای تمام مظاهر تاریخ دوره جاهلی و اسلامی، قصه‌هایی دست وپا کنند. ذهن جوّال آنها در ساختن داستان بسیار قوی وحتی ادیبانه بوده و به هیچ روی نباید فریب نثر ادیبانه قصص آنها واشعاری که در آن باره می‌‌‌‌آورند را خورد. متاسفانه این قصص منشأ بسیاری ازتحریفات جدی در سیره شده است.

درباره سیره ابوالحسن بکری گفته شده ک قابل اعتماد نیست؛ زیرا او کذاب وقصه‌هایی جعل کرده که به هیچ روی قابل اعتماد نیست. نوشته‌ای وی عمدتا قصصی است نظیر، راس الغول، کتاب کلندجه و...؛ نام کتابی که در سیر داشته الذوره فی السیرة النبویه بوده است یکی از زمینه‌های قصصی در سیره مواردی است که از قول جن اشعاری نقل می‌‌‌‌شود. در این باره باید گفت که این سخن ما به معنای نفی وجود جن نیست؛ چه قرآن به صراحت آن را مورد تأیید قرار داده است (سوره جن، آیه ۱) بلکه موارد مد نظر رخداد‌هایی است که در آنها رسول خدا(ص) حضور ندارند و افراد معمولی مدعی شنیدن صدای جن و یا شیطان هستند در این خبر دقت کنید: (آنگاه که رسول خدا(ص) همراه ابوبکر هجرت کرد) ما سه شب صبر کردیم و نمی‌‌‌‌دانستیم به کدامین سورفته است تا آن کهه مردی از جن از پایین مکه آمد که ابیاتی از آوازه خان عرب را به آواز می‌‌‌‌خواند. مردم نیز اورا دنبال می‌‌‌‌کردند. صدای اورا می‌‌‌‌شنیدند اما اورا نمی‌‌‌‌دیدند تاآن که از بالای مکه در آمد. راوی این روایت اسمأ دختر ابوبکر است که ابن اسحاق (محتملا) از طریق زهری از هشام بن عروه از او نقل کرده است. اشعاری بعدی نیز ادامه خبر مربوط به محل هجرت و اقامت رسول خدا(ص) و ابوبکر است. باید افزود که بعدها نیز برخی از سیاستمداران، اقداماتی را که بروز آنهابه مصلحت نمی‌‌‌‌دیدند، به جن منسوب می‌‌‌‌کردند و در تأیید آن اشعاری نیز به جن نسبت می‌‌‌‌دادند.

نقش شیطان و جن به همین عنوان در وقایع دیگر نیز به چشم می‌‌‌‌خحورد؛ از جمله حضور شیطان در مجلس مشورتی قریش، ‌اندکی پیش از هجرت، تشکیل دادند تا درباره رسول خدا(ص) تصمیم جدی بگیرند. در آن روایات آمده است که میان آنها ابلیس، در حالی که لباس خشنی پوشیده بود، در هیئت مردی جلیل وارد گردید، همین شیطان است که پیشنهاد کشتن رسول خدا(ص) را ارائه داد روشن نیست چه کسی تشخیص داده که شیخ جلیل! شیطانی بوده که درلباس مردی ظاهر شده است. محتمل است که او مسافری در مکه بود (و گفته شده که نجدی بوده) که آن زمان داخل آن جمع شده است. این شیخ نجدی که کنایه از شیطان است. در واقع نصب رکن أسود در زمانی که رسول خدا(ص) ۳۵ سال داشت نیز حضور دارد.

در موردی دیگر آمده است: پس از آنکه مردم یثرب در عقبه با رسول خدا(ص) بیعت کردند، شیطان بر فراز عقبه با صدای بلندی فریاد کرد: این صاحبان خانه‌ها آیا متوجه مذموم و صائبیان همراهش هستید؟ آنان برای جنگ با شما اجتماع کردند. در این نقل افزوده شده که رسول خدا(ص) فرمود. هزا ازب العقبة درلغت آمده است که أزب نامی برای شیطان است یا نام دیگری برای مار. البته به دلیل آنکه رسول خدا(ص) ناظر و حاضر رخداد است، در صورتی که تأیید شود که أزب به معنای شیطان بوده و نیز مطمئن شویم که مقصود همو بوده، نه آنکه کنایتی ازبرخی از مشرکان شیطان صفت باشد، در این صورت می‌‌‌‌توانیم خبر را تأیید کنیم. از این نمونه اخبار که شیطان با جن درلباس انسان حاضر می‌‌‌‌شود یا در شکل‌هاتفی فریاد کرده و شعری می‌‌‌‌خواند، موارد دیگری نیز وجود دارد که اینجامحل تفصیل آنها نیست.

برخی، روایت مربوط به خواب عاتکه پیش از غزوه بدر را از نوع قصص عامیانه دانسته‌اند که در سیره رسوخ کرده است به نظر می‌‌‌‌رسد چنین نگرشی به‌طور کلی ناشی از بی‌اعتقادی به خواب دیدن است. اگر سند روایت مشکلی داشته باشد، متن را می‌‌‌‌توان پذیرفت. رویای مزبور، حتی اگر جنبه فوق طبیعی نداشته باشد، از لحاظ مادی با توجه به وحشت احتمالی قریش از جنگ (که کسانی از خود آنها پیش از جنگ مطرح می‌‌‌‌کردند) قابل توجیه است. این انکار همچنین درباره آنچه جهیم بن صلت عنوان کرده، اظهار شده است. او گفت در خواب و بیداری مردی سوار را دید که ایستاد و گفت: عتبه، شیبه، ابولحکم و امیة بن خلف... کشته شدند. ابوجهل درباره او نیز گفت: وی (همانند عاتکه) نبی دیگری از خاندان مطلب بن عبد مناف است چنین واقعه‌ای نیز نباید به سادگی مورد انکار قرار گیرد. این حالات روانی می‌‌‌‌تواند موارد مشابه فراوانی داشته باشد، حتی اگر در بیداری محض باشد. بعلاوه باید توجه داشته که این نقلها به مرور، رنگ داستانی به خود گرفته و محتملا اصل روایت تاریخی آن صورت معقولتری داشته است. در بسیاری از این موارد نمی‌‌‌‌توان دقیقا بر مفاهیمی که در روایت آمده تکلیه کرد، بلکه باید به مضمون کلی آنها پرداخت.

تحول در سیره نویسی

درباره شخصیت رسول خدا(ص) چند نوع کتاب نوشته شده است. یکی همان کتاب‌هایی است که با عنوان سیره شهرت دارد و مهمترین آنها سیره ابن اسحاق و مغازی واقدی است. انگیزه نگارش این آثار، ارائه یک تصویر تاریخی از رخدادهای صدر اسلام بر محور شخصیت رسول خدا(ص) می‌‌‌‌باشد. بخش اول ین سیره کتاب المبعث وبخش دوم کتاب المغازی نام دارد. پیشینه‌ای نیز درباره تاریخ عرب، قریش و عقاید و افکار جاهلیت در آغاز آمده است. جدای از نگارشهایی که تحت عنوان سیره نوشته شده، اثار دیگری نیز با گرایش‌های ویژه‌ای درباره شخصیت رسول خدا(ص) و رخدادهای صدر اسلام نوشته شده است. عنوان کتاب المغازی بدون بخش نخست در کتاب‌های حدیثی آمده است. در انی موارد تعدا گزارش مستند درباره جنگ‌ها ارائه می‌‌‌‌شود. کتاب المغازی در المصنف عبدالرزاق (م ۲۱۱) و نیز در صحیح بخاری و کتاب المصنف ابن ابی شیبه (م ۲۳۵) محتوای گزارش‌هایی در مغازی است که در سبک حدیث عرضه شده است. دربرخی از این کتاب‌ها، همچون بخاری ضمن کتاب بدء الخلق اخبار سیره را تا هجرت آورد است. در کتاب الجهاد نیز موارد متعددی از این گزارشهای تاریخی مربوط به غزوات ارائه می‌‌‌‌شود، جز آنکه در این گونه موارد آنچه مورد نظر ماست جنبه‌های فقهی آن رخدادهای نظام است. کتاب الجهاد، گاه با عنوان کتاب السیر خوانده می‌‌‌‌شود؛ نمونه آن کتاب السیر ابواسحاق فزاری (م ۱۸۶) است.

تا اینجا به دوگرایش تاریخی و فقهی در محتوی گزارش‌های مربوط به سیره رسول خدا(ص) را اشاره کردیم. به مرور باب دیگری گشوده شد، این بابا جدید نام دلائل النبوة را به خود گرفت. این کتاب‌ها همانگونه که از عنوانشان به‌دست می‌‌‌‌آید درباره معجزات و دلائل نبوت رسول خدا(ص) بود. آنها مروری بر رخدادهای سیره کرده و در هرجا که می‌‌‌‌توانستند نشانی از اعجاز و نبوت بیابند، یادآوری لازم را می‌‌‌‌کردند. این آثار چهره سیره را تا حدودی غیر طبیعی تصویر کرده است. برخی از این کتاب‌های عبارتند ازدلائل النبوة از ابوداود سجستانی (م ۲۷۵) اعلام النبوة از ابن قتیبه دینوی، دلائل النبوة از ابن ابی الدنیا (م ۲۸۱)، دلائل النبوة از ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق حربی (م ۲۸۵) دلائل النبوة از ابواحمد عسال (م ۳۴۹) دلائل النبوة از ابوالشیخ ابن حیان (م ۳۶۹)، دلائل النبوة از ابن منده (م ۳۹۵) دلائل النبوة از ابوسعید خرگوشی (م ۴۰۷) و..

دوکتاب مهم در این زمینه یکی دلائل النبوه از ابونعیم اصفهانی (م ۴۳۰) ودیگری از ابوبکر بیهقی (م ۴۵۸) است در قرن پنجم نگارش یافته و ما در جای دیگری درباره آنها سخن گفته‌ایم. قاضی عبدالجبار (م ۴۱۵) نیز درباب دلائل النبوه کتابی نگاشت تحت عنوان تثبیت دلائل النبوه که جنبه‌های کلامی و تحلیلی بیشتری دارد. علاونه بر جنبه‌های تاریخی فقهی و دلائل باب چهلم نیز در سیره نویسی گشوده شد که این باب مشتمل بر جنبه‌های اخلاقی رسول خدا(ص) و بحث درباره شخصیت ان حضرت و خصایص وجودی ایشان بود. از مهمترین کتاب‌هایی که ر این باره نوشته شده، می‌‌‌‌توان به کتاب الشفأ بتعریف حقوق المصطفی(ص) از قاضی عیاض بن موسی‌اندلسی نام برد (دمشق، مکتبة الفارابی و موسسة علوم القرآنی الکریم) همچنین کتاب الخصائص الکبری را جلال الدین سیوطی (تحقیق محمد خلیل هراس، مصر) در این باره نگاشته است. سیوطی در مقدمه این کتاب نوشته است که کتابش مشتمل بر معجزات و خصائصی است که مختص رسول خدا(ص) بوده است. بیشتر این کتاب‌های و شاید همه این کتاب‌های آنها، جزنقدو بررسی‌های کوتاه، خالی از گرایش تحلیل هستند. در عوض کار آنان متمرکز بر نقل اخبار و تنظیم و تبویت آنهاست.

سبک دیگری نیز درنگارش سیره در قرن نهم تا یازدهم معمول بوده است. دراین سبک، تمام اخبار سیره گردآوری می‌‌‌‌شد. اما نحوه تبویت آن به گونه‌ای بود که تا آن زمان سابقه نداشت. مولفان این قبیل کتاب‌ها، در آغاز سیری اجمالی از سیره را می‌‌‌‌نوشتند. آنگاه به‌طور موضوعی، اخبار مربوط به رسول خدا(ص) را طبقه‌بندی کردند. گویا مقریزی از تألیف امتاع الاسماع چنین قصدی داشته ومتاسفانه تنها جلد نخست آنکه مروری بر تمام اخبار سیره است چاپ شده است. نمونه دیگر سبل الهدی والرشاد است که از آن به عنوان السیرة الشامیه نیز یاد می‌‌‌‌شود. این کتاب تاجلد سوم اخبار سیره است. پس از آن، جلد چهرام و پنجم به مغازی و جلد ششم به سرایا اختصاص یافته، وتا جلد دهم موضوعات شخصی زندگی پیامبر(ص) است. زادالمعاد ابن قیّم جوزیه نیز تا جلد سوم (از چاپ جدید) در سیر تاریخی اخبار سیره و پس ازآن به مسائل سیره بر حسب طبقه‌بندی موضوعی پرداخته شده است. در کارهای جدید سیره نگاری، کتاب‌هایی با عنوان فقه السیره نوشته شده که از محمد غزالی و دیگری از سعید رمضان البوطی. این آثار در پی درکی نواز سیره بوده‌اند. آثاری هم مانند انقلاب تکاملی اسلام از استاد جلال الدین فارسی به دنبال تکوین یک‌اندیشه و سپس و جهاد در راه برپایی این دولت بوده است.

شیعیان و سیره نویسی

سهم شیعیان در تاریخنویسی اسلامی بسیار گسترده است. این مسأله مهم نسبت به شیعیان عراقی مانند ابومخنف وکلبی و دیگران صادق است و هم نسبت به امامی مذهبان. تنها اشارتی در این باب خواهیم داشت و به سراغ کتاب‌هایی که شیعیان امامی درسیره نبوی نوشته‌اند خواهیم رفت. اصبغ بن نباته از کهن‌ترین مولفان شیعی است که در مقتل امام حسین(ع) داشته استاحمد بن عبیدالله ثقفی نمونه دیگر است. عناوین برخی از کتاب‌های وی عبارت است از کتاب المبیضّة فی اخبار مقاتل آل ابی طالب، کتاب فی تفضیل بنی‌هاشم وذم بنی امیة و اتباعهم برخی از آثار محمد بن زکریا بن دینار، به رویات نجاشی، عبارتند از: الجمل الکبیر، الجمل المختصر، صفین الکبیر، مقتل الحسین

کتاب النهرجوان، مقتل امیرالمؤمنین، اخبار زید، اخبار فاطمه، نمونه دیگر ابراهیم محمد الثقفی است. وی نیز که ابتدا زیدی مذهب بود و بعد امامی شد آثاری تاریخی دارد که برخی از عناوین آن عبارت است از کتاب المبتدأ والمغازی والردة، اخبار عمر، اخبار عثمان، کتاب ادار، الغارات (که این اثر باقی مانده) اخبار زید، اخبار محمد، نفس زکیه و برادرش ابراهیم. آثار جابر بن یزید جعفی نیز در زمینه همین تحولات است. کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب النهروان، کتاب مقتل امیرا لمؤمنین، کتاب مقتل الحسین برخی از آثار تاریخی علی بن حسن بن علی بن فضال عبارتند از کتاب الدلائل، کتاب الانبیأ، کتاب البشارات، و کتاب الکوفة

برخی از عناوین آثار تاریخی عبدالعزیز جلودی ازدی که درشمار عالمان شیعی معروف شهر بصره بوده عبارت است از: کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب الحکمین، کتاب الغارات، کتاب الخوارج، کتاب ذکر علی(ع) فی حروب النبی، کتاب مآل الشیعة بعد علی(ع) أخبار التوابین وعین الوردة، أخبار المختار، أخبار علی بن الحسین، اخبار ابی جعفر بن محمد(ع) اخبار عمر بن عبدالعزیز، أخبار من عشق من اشعرأ، اخبار قریش والاصنام، کتاب رایات الازد، کتاب مناظرات علی بن موسی الرضا(ع). احمد بن اسماعیل بن عبدالله بجلی که از مردمان قم بوده، آثاری تاریخی داشته است. از مهمترین آثار او کتاب العباسی است که نجاشی درباره آن نوشته است: وهو کتاب عظیم نحو من عشرة آلاف ورقة من اخبار الخلفأ والدولة العباسیة. رأیت منه أخبار الامین. این کتاب در دست محمد بن حسن قمی بوده و چهارمورد ازآن در تاریخ قم نقل کرده علی بن احمد جوانی نیز کتابی در اخبار صاحب فخ و کتابی در اخبار یحیی بن عبدالله بن حسن نوشته است احمد بن محمد بن خالد برقی محدث برجسته قمی کتابی با عنوان کتاب المغازی در سیره داشته است. هموآثار تاریخی دیگری دارد که عبارت است از: کتاب الشعر والشعرأ، کتاب البلدان والمساحة، کتاب التاریخ، کتاب الانساب،

از برجسته‌ترین چهره‌های مورخ در عصر امامان، ابان بن عثمان احمر بجلی است که پیش از این درباره او سخن گفتیم. درباره سیره نگاری میان شیعه، می‌‌‌‌توان در تفاوت دو نگرش شیعی و سنی این مسأله را مطرح کرد که شیعه با دید مقدسانه تری به زندگی رسول خدا(ص) نگریسته و اساس را عصمت آن حضرت قرار می‌‌‌‌دهد. گفتنی است که در تاریخ نویسی سنی، گرچه حالت اعجاب نسبت به زندگی آن حضرت کاملا مطرح است، اما به عصمت آن هم در همه ابعادش توجه نمی‌‌‌‌شود. نمونه آن تألیف کتابی با عنوان زلّة الانبیأ توسط ابوالفضل مشّاط بود که در برابر کتاب تنزیه الانبیأ سید مرتضی نوشته شده است برابری این دو‌اندیشه را مؤلف شیعه کتاب معتقد الامامیه درقرن هفتم هجری گزارش کرده است حتی در قرن سوم عالم سنی دیگری کتابی با نام معاصی الانبیأ نوشت که البته مورد انکار متکلم سمرقندی مشهور یعنی ابومنصور ماتریدی قرار گرفت

تا آنجا به سیره نبوی مربوط می‌‌‌‌شود، باید گفت تعلیم مغازی در دستور کار امامان بود است. مهمترین شاهد سخن امام سجاد(ع) است که فرمود: کنّا نعّلم مغازی رسول الله کما نعلم السورة من القرآن در میان اخبار امام باقر و امام صادق(ع) نیز اخبار سیره فراوانی بوده وبسیاری از آنها درمآخذ مکتوب آمده است. به عنوان نمونه، ابن اسحاق اخباری چندی از امام باقر(ع) درسیره خود نقل کرده است. برخی از این نمونه‌ها در طبقات ابن سعد نیز دیده می‌‌‌‌شود. در میان آثار شیعی، قریب یک چهارم تفسیر علی بن ابراهیم قمی در اخبار مربوط به سیره و تاریخ انبیاست. در این کتاب سرجمع تدوین نهایی آن از چند اثر انجام شده، از آثار مکتوبی استفاده شده ازجمله آثاری است که بخش سیره آن تقریبا به طور انحصاری از اخبار امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) است. یکی دلیل آن داخل شدن تفسیر ابی الجارود در آن است که تمام اخبار آن از امام باقر(ع) بوده و به تناسب شأن نزول آیات، مطالبی از سیره درآن آمده است. اخبار ابوالجارود از سایر قسمتها متمایز می‌‌‌‌باشد. تمامی اخبار این کتناب را علامه مجلسی در مجلدات تاریخ نبینا در بحار آورده است. نمونه دیگر کتاب مبعث النبی واخباره(ص) از عبدالله بن میمون القداح است که خود راوی اخبار امام باقر و امام صادق(ع) بوده است به هر روی اینها شواهدی است برتوجه امامان و شیعیان به اخبار سیره. اما تاریخ اسلام به طور عموم نیز مورد علاقه شیعیان بوده است.

در اینجا شماری ازآثاری که درباره رسول خدا(ص) نوشته شده و بیشتر جنبه موضوعی دارد اشاره می‌‌‌‌کنیم:

1. کتاب صفات النبی(ص) از وهب بن وهب (نجاشی، ص۴۳۰)
2. کتاب وفود العرب الی النبی(ص) از منزر بن محمد بن منزر (برخی دیگر از آثار وی عبارتند از: کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب النهروان، کتاب الغارات) (نجاشی، ص) ۴۱۸
3. مسأله فی ایمان آبأ النبی(ص) از ابومحمد بن حسن بن حمزة جعفری (نجاشی، ص۴۰۴)
4. کتاب مسأله فی معرفة النبی(ص) از شیخ مفید (نجاشی ص۴۰۲)
5. امیرالمؤمنین والحسن والحسین (ع) از شیخ صدوق (نجاشی ص۳۹۸، ۳۹۱) و نیز کتابی با نام کتاب فی عبدالمطلب و عبدالله وابی طالب از او (نجاشی، ص۳۹۰)
6. کتاب البیان عن خیرة الرحمان فی ایمان ابی طالب وآبأ النبی(ص) از علی بن بلال الملبی الازدی (نجاشی، ص۲۶۵)
7. کتاب مبعث النبی(ص) واخباره از عبدالله بن میموم القداح (نجاشی، ص۲۱۳)
8. کتاب وفاة النبی(ص) از سلمة بن الخطاب براوستانی اذدورقانی (نجاشی، ص۱۸۷)
9. کتاب الرد علی من زعم ان النبی(ص) کان علی دین قومه قبل النبوة از جعفر بن احمد بن ایوب سمرقندی (نجاشی، ص۱۲۱)
10. کتاب الرد علی من زعم النبی(ص) کان علی دین قومه از حسین بن اشکیب خراسانی (نجاشی، ص۴۴)
11. کتاب اخبار النبی(ص) از ابوعلی احمد بن محمد بن عمار کوفی. وی کتابی نیز با عنوان کتاب ایمان ابی طالب داشته است. (نجاشی، ص۹۵)
12. کتاب کذ النبی(ص) والصخرة والراهب وطرق ذلک از احمد بن محمد بن سعید سبیعی همدانی (نجاشی، ص۹۴)
13. کتاب فضل النبی(ص) از احمد بن محمد بن عیسی اشعری (نجاشی، ص۸۱)
14. کتاب سیرة النبی والائمه(ع) فی المشرکین از حسین بن علی بن سفیان بزوفری (نجاشی، ص۶۸)
15. کتاب الوفود علی النبی(ص) از حسین بن محمد بن علی الازدی (نجاشی، ص۶۵).
16. کتاب نسب النبی(ص) کتاب کتب النبی(ص) کتاب اخبار الوفود علی النبی(ص) این سه عنوان از عبدالعزیز جلودی ازدی است. (نجاشی، ص۲۴۱ ۲۴۴)
17. کتاب أسمأآلات رسول الله وأسمأ سلاحه وکتاب وفاة النبی از علی بن حسن بن علی بن فضال. (رجال النجاشی، ص۲۵۸)
18. کتاب مغازی از احمد بن خالد برقی (نجاشی، ص۷۶)
19. النبی عن زهر النبی از ابومحمد جعفر بن احمد بن علی قم ابن الرازی. ابن طاووس در چندین اثر خود از این کتاب نثل کرده است
20. کتاب اسمأ رسول الله(ص)، از حسن بن خرزاد (نجاشی، ص۴۴)

سیره نبوی بعدها نیز مورد توجه جامعه علمی شیعه بود. اما این توجه تنها در زمینه آگاهی از آن، آن هم بیشتر در مسیر مباحث کلامی مورد نظر شیعه بود. ابن ابی الحدید می‌‌‌‌نویسد: در سال ۶۰۸ نزد محمد بن معد علوی فقیه مذهب شیعه رفتم که منزلش در درب الدواب بغداد بود. شخصی نزد او مغازی واقدی می‌‌‌‌خواند. رسید به نقلی از واقدی که با کلمه فلان فلان اشاره به کسی کرده بود که جنگ احد از صحنه می‌‌‌‌گریختند. محمد بن معد به من گفت: مقصود ابوبکر و عمر است. من انکار کردم و او گفت: در میان صحابه کسی نیست که چنان موقعیت داشته باشد که لازم باشد نامش را نیاورده و کلمه فلان را بجایش بگذارند. من باز نپذیرفتم امااحساس کردم که از من سخت رنجیده است

درمیان آثار ابن ابی طی، دانشمند و مورخ برجسته شیعی در قرن ششم و اوائل قرن هفتم یک کتاب سه جلدی در مغازی دیده می‌‌‌‌شد که متاسفانه اثری از ان باقی نمانده است. شیعه در زمینه تاریخ انبیأ نیز تلاش‌هایی داشته است. اصولا کار در این زمینه با عنوان کتاب المبتدا در آثار تاریخثی مسلمانان انجام شده است. این اصطلاح شامل تاریخ بشر از ابتدا تا قبل از آخرین پیامبر الهی می‌‌‌‌شود. در این زمینه، بخش کتاب المتبدا والمبعث والمغازی ابان بن عثمان احمر که موارد آن را در مقدمه کتاب المبعث والمغازی آوردیم، نشان می‌‌‌‌دهد که میان شیعیان رسمی برنگارش این قبیل اخبار بوده است. البته همان اثر نیز حاوی اخباری است که برخی از منابع اسرائیلی است و طبعا غیر قابل اعتبار. میان منابع شیعی، بخش تاریخ انبیأ به طور پراکنده، اما به صورتی بسیار گسترده آمده است. علامه مجلسی مجموعه این اخبار را در مجلد یازدهم تا چهاردهم بحار آورده است. عمده آنها در آثار صدوق، تفسیر علی بن ابراهیم قمی، تفسیر عیاشی، تفسیر مجمع البیان و مانند آنهاست و همانگونه که گفته شد در این قبیل آثار، اخبار اهل سنتت که برگرفته از کسانی چون کعب الاحبار، عبدالله بن سلام و به ویژه وهب بن منبه است فراوان آمده است. ابن طاووس از کتابی با نام قصص الانبیأ که ان را از محمد بن خالد بن عبدالرحمان برقی دانسته مطلبی در فرج المهموم نقل کرده است اما گویا کسی دیگر از این کتاب خبر نداده است. از میان آنچه به صورت مستقل برجای مانده، می‌‌‌‌توان به کتاب قصص الانبیا از قطب الدین راوندی (۵۷۳) اشاره کرد که با تحقیق استاد غلامرضا عرفانیان توسط بنیاد پژوهش‌های اسلامی چاپ شده است. این اثر، افزون بر تاریخ انبیأ، بخشی نیز شامل معجزات آن حضرت (باب نوزدهم از ص۲۸۰ به بعد) و بخشی شامل احوال رسول خدا(ص) است که باب بیستم کتاب می‌‌‌‌باشد و از این حیق نیز باید مورد توجه قرار گیرد. راوندی به مآخذ خود اشاره نکرده و اسناندی که آورده، نشان از برگرفته شدن مطلب مورد نظر از کتابی شناخته شده ندارد. احتمال می‌‌‌‌رود که بخش مهمی از باب بیستم آن از تفسیر علی بن ابراهیم قمی باشد. پس از راوندی، کتاب النور المبین فی قصص الانبیأ از سید نعمت الله جزائری (م ۱۱۱۲) به طور ویژه به قصص انبیأ پرداخته است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام