علم به تأویل قرآن در کلام اسلامی

تأویل قرآن عبارت است از حقایقی خارجی که آیات قرآن در معارف، شرایع و سایر بیانات خود مستند به آن حقایق است، به طوری که اگر آن حقایق دگرگون شود، معارفی هم که در مضامین آیات است دگرگون می‌‏شود. براساس روایات، رسول اکرم (ص) و اهل بیت ایشان از راسخین در علم بوده و از تأویل آیات قرآن کریم آگاهی دارند.

معناشناسی

تأویل قرآن عبارت است از حقایقی خارجی که آیات قرآن در معارف، شرایع و سایر بیانات خود مستند به آن حقایق است، به طوری که اگر آن حقایق دگرگون شود، معارفی هم که در مضامین آیات است دگرگون می‌‏شود. تأویل اختصاص به آیات متشابه ندارد بلکه تمامی آیات قرآن تأویل دارد^[۱].^[۲]

تأویل در قرآن

قرآن کریم در رابطۀ با علم به تأویل، دو دسته آیات دارد:

دستۀ اول آیاتی مانند: ﴿وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ﴾^[۳]، این علم را مختص به خداوند می‌‌دانند، مخصوصاً با توجه به اینکه در همین آیه می‌‌فرماید: اهل انحراف برای فتنه، تأویل آن را می‌‌جویند و نفرموده می‌یابند؛ لذا تأویل قرآن، حقیقت یا حقایقی است در ام الکتاب، نزد خداوند و از مختصات غیب.
دستۀ دوم آیاتی مانند: ﴿إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ﴾^[۴] و ﴿وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ﴾^[۵]، دسترسی به حقیقت و تأویل قرآن کریم را برای راسخون در علم، مطهرون و برخی از بندگان برگزیده خود ممکن می‌‌دانند. رسوخ به معنای نفوذ و ریشه‌دار بودن چیزی است و ثبوت و استحکام آن را می‌رساند^[۶]. این وصف در آیۀ یاد‌ شده، رنگ ستایش دارد. واژه "علم" در تعبیر راسخان در علم نیز همین نکته را می‌رساند؛ یعنی آنان به دلیل برخورداری از علم، هنگام رویارویی با شبهات، در باور درست خود گرفتار تردید نمی‌شوند.

این نفی و اثبات با یکدیگر منافاتی ندارد زیرا انضمام دو آیه به یکدیگر نشان می‌‌دهد، خدای متعال در علم به این حقایق مستقل است و دیگران به اذن و تعلیم او نسبت به آن آگاهی پیدا می‌‌کنند: ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ﴾^[۷]، بنابراین راسخون و مطهرون به حقیقت قرآن دسترسی دارند^[۸].

امامان آگاهان به تأویل قرآن

براساس روایات، رسول اکرم (ص) و جانیشیان وی از "راسخین در علم‌اند" همان کسانی که خداوند علمشان به تأویل قرآن را در کنار علم خویش قرار داد: ﴿وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ﴾^[۹] و به‌ جهت آنکه علم به تأویل قرآن از علوم پنهانی و غیب است؛ لذا پیامبر و امام بر غیب آگاهی دارند و اصولاً یکی از مهم‌ترین جلوه‌های غیب که خداوند، پیامبر اکرم (ص) را در آن شریک نمود و از ایشان به امیرالمؤمنین (ع) رسید، فهم آیات قرآن است^[۱۰].

با توجه به آیۀ ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾^[۱۱] که به موجب اخبار متواتره در حق اهل بیت پیامبر (ص) نازل شده است، آنان از پاک شدگان و آگاهان به تأویل هستند و تنها عالمان به علمِ تأویل و راسخان در علمِ حقیقی بعد از پیامبر، امامان (ع) هستند که علم آنها از منبع وحی دریافت شده است. علت دسترسی به علم تأویل طهارت قلبی دانسته شده است. طهارت جز زوال پلیدی از قلب چیز دیگری نیست و قلب هم قسمتی است در انسان که عهده‌دار جنبۀ ادراک و اراده است، بنابراین طهارت قلب عبارت از پاکی نفس انسانی در ناحیۀ اعتقاد و اراده بوده، زوال پلیدی را در این دو مرحله ثابت می‌کند. یعنی معارف حقه‌ای که پیدا کرده ثابت و پابرجا و به جانب شک و تردید میل نمی‌کند؛ همچنین در لوازم معتقدات یعنی لوازم علومش نیز ثابت قدم داشته بر طبق آن اراده‌اش جاری و ساری است، یعنی بر طبق علمش اراده و عمل دارد. طهارت نفس در مقام اعتقاد و اراده جز رسوخ در علم چیز دیگری نیست^[۱۲].

ادله علم معصوم به تأویل قرآن

دلیل عقلی

رسول اکرم (ص) از طریق وحی بر امور غیبی آگاه می‌شد. اگر آن جناب به قرآن کریم علم داشت، یقیناً به علوم غیبی مستور در آن نیز عالِم بود و شکّی نیست آن حضرت به تمام اسرار و رموز قرآن علم داشته است؛ زیرا بسیار بعید به ‌نظر می‌‏رسد در قرآن آیاتی باشد که اسرار آن را کسی جز خدا نداند. اگر این آیات برای تربیت و هدایت مردم نازل شده است، چگونه ممکن است حتی پیامبری که قرآن بر او نازل شده، مثلاً از تأویل آیات متشابه بی‌‏خبر بماند؟! این درست مانند آن است که شخصی کتابی بنویسد و مفهوم برخی از جمله‌های آن را جز خودش هیچ‌کس نداند! همان‌گونه که مرحوم طبرسی در مجمع البیان فرموده است: "صحابه و تابعین در تفسیر هیچ آیه‌‌ای توقف نکرده‌ و نگفته‌اند این آیه از متشابهات قرآن است و تفسیر آن را فقط خداوند می‌داند؛ بلکه به تفسیر همۀ آیات قرآن همت گماشته‌اند و اگر پیامبر به تمام اسرار قرآن علم نداشته، دو حالت وجود خواهد داشت، یا غیر او هم به آن اسرار علم ندارد و یا علم دارد؛ فرض اوّل محال است چون لازم می‌آید خداوند با نازل نمودن آن اسرار که هیچکس آنها را نخواهد فهمید، کار لغوی انجام داده باشد و خداوند حکیم منزّه از انجام کار لغو است. فرض دوم نیز محال است چون لازمه‌اش افضلیّت غیر رسول الله بر آن حضرت است؛ در حالی که اوّلاً محال است افراد یک امّت از پیامبر خودشان افضل باشند؛ ثانیاً اجماع مسلمین و روایات متواتر، دلالت بر این دارند که آن حضرت اشرف و افضل مخلوقات است. پس نتیجه می‌گیریم آن حضرت بر تمام اسرار قرآن کریم علم داشته است، بنابراین پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) بر تمام اسرار قرآن کریم علم داشته‌اند. همچنین اگر مراد از راسخون در آیه، روشن نباشد لازم می‌‌آید خود همین آیه که راهکار کلی در ارجاع متشابهات به محکمات می‌‌دهد، از آیات متشابه باشد^[۱۳].

نکتۀ مهم دیگر اینکه آگاهی از کل قرآن و تفسیر و تأویل آن به اجماع شیعه از علومی است که لازم است امام از آن برخوردار باشد. این علم همانند علم به احکام شرعی برای هدایت جامعه اسلامی لازم است؛ زیرا قرآن شامل بسیاری از معارف اسلامی و یکی از منابع فقهی است و عدم اطلاع از آن به معنای نقصان در علم دینی خواهد بود^[۱۴].

دلیل روایی

برخی از روایاتی که دلالت دارند بر آگاهی اهل بیت (ع) به تأویل قرآن عبارت‌اند از:

امام باقر (ع) در تفسیر آیه ۷ سوره آل عمران می‌‌فرمایند: "رسول خدا برترین راسخان در علم بود، خداوند عزوجل تمام آنچه را بر او نازل کرد از تنزیل و تأویل به او تعلیم داد و ممکن نیست خداوند چیزی بر او نازل کند و تأویل و تفسیرش را به او نیاموزد و اوصیاء پیامبر بعد از او، تمام آنها را می‎دانند"^[۱۵].^[۱۶]
امام صادق (ع) می‌‌فرمایند: "ما راسخان در علم هستیم و ما تأویل قرآن را می‌‌دانیم"^[۱۷].^[۱۸]
همچنین می‌‌فرمایند: "قرآن تأویلی دارد که برخی از آن گذشته و واقع شده و برخی از آن هنوز نیامده است. پس هرگاه در زمان هر یک از امامان، تأویل آن واقع شود، آن امام آن را می‌شناسد و می‌داند"^[۱۹].^[۲۰]

رابطۀ علم غیب و علم به تأویل

برخی پنداشته‌اند دانش تأویل از مقولۀ امور غیبی بوده و علم آن نزد خداوند است و او به انبیاء و اولیاء و اوصیاء بر پایۀ حکمت آنها اعطا می‌کند و باز بر مبنای حکمت، ممکن است آن را از آنها محجوب کند یا باز پس گیرد. بنابراین دانش تأویل از امور اختصاصی اهل بیت (ع) به شمار می‌رود و از مقوله غیب هم قواعد و ضوابطی در اختیار دیگران نیست تا بر مبنای آن بتوان از چیزی مطّلع گردید یا فرا گرفت^[۲۱].

منتها باید توجه داشت دانش غیبی با دانش تأویل از یکدیگر جدا هستند و امور غیبی را باید بدون شک مختص اهل بیت (ع) دانست. این یک امر طبیعی و آشکار است. منتها، هر نوع تأویلی، دانش غیبی محسوب نمی‌گردد و به این بهانه، نباید از گسترش و بهره‌مندی غیر معصومان از تأویل قرآن دست کم در برخی مراتب آن محروم ماند زیرا:

از روایات اهل بیت (ع) استفاده می‌شود، دانش تأویلِ اهل بیت (ع) همه جانبه، فراگیر و قرآن شمول بوده و در اختیار آنان است، اما دانش تأویل از دیگران سلب نشده، بلکه در مواردی بدان ترغیب شده‌اند.
ظاهر روایات صحیح السندی که تأویل را به دو نوع حق و باطل تقسیم کرده، آن است که این گونه پرسش و پاسخ‌ها درصدد آموزش تأویل مشروع و جلوگیری از تأویل غیر مشروع است.
در پرسش‌ها و پاسخ‌ها از تأویل آیات، معصومان (ع) هیچ گاه اصل تأویل را نادیده نگرفته‌اند و با مقطعی انگاشتن اصل تأویل، تأویل را مقبول دانسته و دیگران را از تأویل نامقبول برحذر داشته‌اند.
از ظواهر روایات برمی‌آید معصومان (ع) درصدد آموزش دو شیوه تأویل و تفسیر به پرسشگران هستند، نه آنکه تأویل را مترادف با تفسیر به شمار آورند و تعابیر این دو مضمون با یکدیگر متفاوتند؛ چراکه در شیوه برداشت، قواعدی را که در دانش تأویل ارائه نموده‌اند با قواعد در بحث فهم عرفی و ظواهر الفاظ، تغایر دارد.
به نظر می‌رسد، تأویل مراتبی دارد؛ بخشی از آن با قواعد ارائه شده توسط امامان (ع) حاصل می‌گردد و به نوعی می‌‌توان گفت مرتبۀ نازلۀ علم به تأویل نصیب برخی از خواص اهل بیت می‌شود. اما بخشی از آنکه در قلمرو دانش غیبی می‌باشد «تأویل غیبی»، از حیطه اختیارات دانش تأویل بشری خارج است.

ظواهر آیاتی که در آنها واژۀ تأویل به کار رفته است نیز بر این واقعیت دلالت دارد که لازمۀ تأویل، بهره‌مندی از علمی است که از جانب خداوند متعال به بنده‌ای که شایستگی و قابلیت افاضۀ الهی را یافته باشد اعطا می‌شود^[۲۲].