باطن‌گرایی

متن این جستار آزمایشی است؛ امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود. برای اطلاع از جزئیات بیشتر به بانک جامع پرسش و پاسخ مهدویت مراجعه کنید.

معنای باطن‌گرایی

• باطن‌گرایی، در اصطلاح مهدویت؛ یعنی گوشه‌گیری و احتراز از تمام مسئولیت‌هایی که در عصر غیبت برعهدۀ منتظران قرار داده شده است. برخی براساس همین برداشت، مسلکی را ایجاد کردند به نام مسلک احتراز. اندیشۀ این عده نسبت به تکالیف منتظران بر این پایه بنا شده است که وظیفۀ منتظران در عصر غیبت سکوت و عزلت نشینی نسبت به فعالیت های اجتماعی از جمله واکنش به ظلم و بی عدالتی های اجتماعی.

تفاوت احتراز با انتظار

• اگر به معنای حقیقی انتظار دقت شود، دقیقاً معنایی خلاف معنای احتراز فهمیده می‌‌شود؛ چراکه انتظار حالتی نفسانی است که وقتی شدید شد و به حالت غنا رسید، از محدودۀ قلب عبور کرده و به اعضا و جوارح می‌‌رسد و خودش را در عمل منتظر، نشان می‌دهد؛ این مفهوم‌گیری از واژۀ انتظار صرف ادعای بی دلیل نیست، بلکه با دلیل عقلی و نقلی ثابت شده است.

1. دلیل نقلی: در روایات، منتظران امام عصر(ع) را مانند مجاهدان رکاب پیامبر(ص) تشبیه کرده‌اند؛ روشن است، انتظاری که بدون عمل و فقط در مرحلۀ قلب باشد و جز تأسف و اندوه قلبی اثر دیگری نداشته باشد، نسبتی با جهاد ندارد.
2. دلیل عقلی: از نگاه عقل، انسان منتظر یعنی انسان امیدوار، امید به اینکه روزی تمام آرزوهایش محقق خواهد شد و انتظارش به پایان می‌‌رسد، بنابراین امید و آرزو جزء لوازم لاینفک مفهوم انتظار است. اثبات امید و آرزو در مفهوم انتظار در واقع اذعان به این است که اصلی ترین و موثرترین عامل تحرک، در مفهوم انتظار وجود دارد؛ چراکه امید و آرزو چیزی غیر از تحرک و عمل نیست.

• البته احتراز و اکتفا کردن به وظایف فردی پیامدهایی هم به دنبال دارد مانند: تلاش نکردن برای اصلاح جامعه؛ سکوت و قانع بودن به وضع موجود؛ عدم کوشش برای تحقق وضعی بهتر؛ عقب ماندگی جامعه اسلامی؛ چیرگی بیگانگان و تن دادن به هر زبونی، ذلت و خواری و عدم استقلال و آزادی؛ ناامیدی و یأس و پذیرش شکست در حوزه‌های گوناگون؛ ضعف حاکمیت دینی و نابسامانی اوضاع جامعه و مردم؛ گسترش ظلم، تجاوز، قتل، گسترش انواع فسادها؛ غرق شدن در تباهی‏ها و نظاره‏گر بودن نسبت به آن‏ها و در آخر این امر موجب تأخیر ظهور و قیام امام زمان می‌‌شود.

عوامل باطن‌گرایی و نقد آن

• عواملی که موجب پیدایش باطن‌گرایی شده عبارت‌اند از:

تحریف معنای انتظار توسط حاکمان

• از آنجایی که معنای انتظار، عمل و ایستادگی در برابر حاکمین ظالم است، این عده (حاکمین) درصدد برآمدند، برای برطرف کردن چنین مانعی، از ترفندی به نام تحریف معنای انتظار استفاده کنند؛ تا منتظرین نتواند به رسالت اصلی معنای انتظار که همان عمل و تحرک است دست یابند.
• منتها باید توجه داشت آیات قرانی، کاملا در جهت رفع این تحریف است و حمایت از مظلوم در مقابل ظالم را اصل مسلّم و مهم اسلامی می‌‌داند؛ چنانکه در آیۀ ذیل صراحتاً به حمایت مظلوم در مقابل ظالم اشاره شده است: ﴿وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا﴾ بنابراین از نگاه قرآن عزلت نشینی و سکوت در برابر ظالم در هیچ زمانی از جمله زمان انتظار جایز نیست وچنین برداشتی از انتظار، چیزی جزء تحریف معنای انتظار نیست.

برداشت غلط از روایات

• یکی از عوامل پیدایش این نظریه، برداشت‌های غلط و نادرست از روایاتی است که از ظهور حضرت خبر می‌دهند. در این روایات آمده است، ظهور امام زمان(ع)، هنگامی است که جهان پر از ظلم و جور شود. برخی از این احادیث نتیجه گرفته‌اند وجود ظلم و ستم پیش از ظهور، یک امر قهری و طبیعی و مقدمۀ ظهور و فرج است؛ بنابراین نمی‌توان با مقدمۀ ظهور مبارزه کرد و از امر به معروف و نهی از منکر که اصل مسلّم اسلام است، سخن گفت.
• در جواب باید گفت: چنین برادشتی از روایات اولاً معارض با آیات و روایاتی است که به صورت عام و خاص دربارۀ نیکوکاری و تلاش مسلمین و امر به معروف مسلمان وجود دارد؛ ثانیاً دلالت این روایات متوجه منتظرین نمی‌شود.

1. تعارض با قرآن و روایات:
   1. تعارض با قرآن: براساس آیۀ ﴿وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ﴾ هنگام ظهور امام عصر(ع)، صالحان و مستضعفان وارث و حاکم بر روی زمین می‌شوند. اگر مراد از فراگیر شدن ستم این باشد که به طور کلی افراد صالح و نیکوکار پیدا نشود، پس این روایات با آیۀ مذکور تعارض خواهد داشت.
   2. تعارض با روایات عام: یعنی روایاتی که موضوع آن فقط مخصوص زمان غیبت و دوران انتظار نیست، مانند: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «کسی که صبح کند و به امور مسلمانان توجهی نکند، مسلمان نیست» همچنین فرمودند: «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، و گرنه خداوند بدترین و شرورترین شما را بر نیکان و پاکانتان چیره می‌کند و دعای خوبانتان را مستجاب نمی‌کند». در این دو روایت انجام امور مسلمین و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر جزء وظایف اصلی مسلمین شمرده شده است. حال می‌‌خواهد این دو مسئولیت در زمان غیبت امام یا در زمان حضور ایشان باشد.
   3. تعارض با روایات خاص: یعنی روایاتی که در خصوص زمان غیبت و دوران انتظار وارد شده است، مانند روایتی از امام صادق(ع)، که شخصی از ایشان سوال کردند، کسی که دارای ولایت پیشوایان است و انتظار ظهور حکومت حق را می‌کشد، درچه حالی از دنیا می‌‌رود. امام فرمودند: «او همانند کسی است که با رهبر این انقلاب در خیمۀ او بوده باشد. سپس سکوت کرد و فرمودند: «او همانند کسی است که در خدمت پیامبر(ص) با شمشیر بر مغز دشمن می‌‌کوبد» در این روایت مشخص است که جهاد در رکاب پیامبر(ص) با انتظاری که به معنای گوشه‌گیری و باطن‌گرایی باشد همخوانی ندارد.
2. دلالت این روایات شامل منتظرین نخواهد شد: از ظاهر روایاتی که از گسترش ظلم و ستم خبر می‌دهند؛ اینچنین به دست می‌آید که فراگیر شدن ظلم و ستم به معنای گسترش ظلم طبقۀ حاکم است؛ زیرا لازمۀ ظلم و ظالم بودن، وجود مظلوم است یعنی باید مظلومین باشند تا ظلم و ظالم معنا پیدا کند، به این ترتیب محال است قائل شویم در زمان غیبت ظلم و ستم باید همه جا را فرا بگیرد؛ چراکه وجود مظلوم نشان دهندۀ این است که ظلم و ستم نمی‌تواند همه جا را فرا بگیرد.

ترس از ریا

• ترس از ریا در عمل: عده ای به این علت که ممکن است اعمالشان در عصر غیبت به ریا آلوده شود، اعمال ظاهری را رها کرده و به باطن‌گرایی گرایش پیدا کردند.
• در جواب اینها باید گفت: همانطور که بیان شد، انتظار واقعی، یعنی تحرک و عمل و این عده نمی‌توانند با این توجیه که ممکن است این اعمال منجر به ریا شود، دست از تلاش و کوشش بکشند و به گوشه‌گیری متمایل شوند، اما می‌‌شود این خبث ذاتی (ریا در عمل) را درمان کرد، یکی از مواردی که سبب می‌‌شود این رذیلۀ اخلاقی درمان شود به این صورت است که منتظر، خلوت خویش را معنوی‌تر نماید و بهتر و بیش‌تر با امام زمان(ع) و خداوند مأنوس شوند و از آنان بخواهد که این مرض را از وجودشان رفع کند.

نظرات اندیشمندان اسلامی

• بزرگانی دربارۀ معنای صحیح انتظار و رد باطن‌گرایی صحبت کرده‌اند که از آنها هم می‌‌توان استفاده کرد این نظریه مخالف با اندیشه‌های اسلامی است. در این زمینه گفته شده است: "یک منتظر همانطور که در زمان غیبت، باید مشغول دعا و انجام وظایف فردی نسبت به امام زمان(ع)، مثل شناخت امام زمان، خودسازی و غمگین بودن در فراق حضرت باشد؛ همانطور هم باید نسبت به محیط پیرامونش احساس مسئولیت کند و یا گفته شده است: "بزرگترین وظیفۀ منتظران امام زمان(ع) این است که از لحاظ معنوی و اخلاقی و عملی و پیوندهای دینی و اعتقادی و عاطفی با مؤمنین و همچنین برای پنجه درافکندن با زورگویان، خود را آماده کنند. رسالت اصلی انتظار این است که آدمی را از محدودۀ خودش فراتر برد و او را با تک تک افراد جامعه مرتبط ‌سازد؛ "انتظار به معنایی باطن گرائی، اندیشه ای استعماری است که سبب می‌‌شود منتظران در عالم رؤیا قرا بگیرند و از آنچه در اطراف آنها می‌گذرد غافل شوند، این امر موجب می‌‌شود منتظر از تعهدهایی اجتماعی‌اش فرار کند".

نتیجه

• بنابراین آنچه از روایات اسلامی و مفهوم کلمۀ انتظار استفاده می‌شود این است که انتظار، در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی، عامل رشد، اصلاح، مقاومت، پیشرفت، بیداری و بقای جامعه، و بالاخره عامل حرکت و جنبش و قیام حضرت مهدی(ع) است و به طور کامل با اندیشۀ باطن‌گرایی که محور اصلی آسیب‌شناسی مهدویت است بیگانه است.

پرسش مستقیم

• چرا باطن‌گرایی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)

1. آسیب‌های اندیشه مهدویت چیستند؟ (پرسش)
   1. آسیب‌های تربیتی مهدویت کدامند؟ (پرسش)
   2. چرا برداشت انحرافی از انتظار را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   3. چرا افراط و تفریط در تبین کشتارهای آغاز قیام را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   4. چرا طرح مباحث غیر ضروری را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   5. چرا عدم پیروی از ولایت فقیه و نواب عام را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   6. چرا مدعیان دروغین مهدویت و نیابت خاصه و عامه را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   7. چرا عاشق‌نمایان دنیاطلب را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   8. چرا آرزوگرایان بی‌عمل را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   9. چرا ملاقات‌گرایی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   10. چرا افراط و تفریط در تبیین مفهوم غیبت را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   11. چرا تطبیق نشانه‌های ظهور با وقایع را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   12. چرا تعیین وقت ظهور را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   13. چرا تعجیل در امر ظهور را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   14. چرا فعالیت‌های غرب و مستشرقان را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   15. چرا خوگرفتن با شرایط موجود را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   16. چرا عافیت‌طلبی را به عنوان یکی از آسیب‌های مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   17. چرا منجی‌گرایی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   18. چرا غلو در محبت را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   19. چرا باطن‌گرایی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
2. آسیب‌های فکری و اعتقادی مهدویت کدامند؟ (پرسش)
   1. چرا عدم درک صحیح از اضطرار به حجت را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   2. چرا برداشت انحرافی از مفهوم غیبت را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   3. اراده الهی و انسانی در مسئله انتظار به چه معناست؟ (پرسش)
   4. چرا آمیختگی نشانه‌های ظهور با شرایط ظهور را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   5. چرا زمینه‌سازی از راه گسترش ظلم و فساد را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   6. آیا برای ظهور امام مهدی باید به افزودن ظلم و ستم کمک کرد؟ (پرسش)
   7. چرا کوتاهی متولیان در ارائه معارف را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
3. آسیب‌های رفتاری مهدویت کدامند؟ (پرسش)
   1. چرا ایجاد هرج و مرج و بروز اختلافات شدید را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   2. چرا تعجیل در امر ظهور را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   3. چرا مدعیان دروغین مهدویت و نیابت خاصه و عامه را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   4. چرا بروز کسالت و سستی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   5. چرا نمادگرایی افراطی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   6. چرا ارتباط موقت و گسسته با امام مهدی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   7. چرا عدم انسجام اجتماعی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   8. چرا کم فروغ شدن عواطف انسانی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   9. چرا شیوع ناهنجاری‌های رفتاری را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   10. چرا انگیزه‌های غیر انسانی در روابط اجتماعی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   11. چرا آسیب‌های سیاسی در عصر انتظار را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   12. چرا ابهام در آثار روانی مهدویت را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   13. چرا انتظار کشیدن بدون تلاش برای تغییر را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
   14. چرا بی‌تفاوتی منتظران در قبال زمینه‌سازی را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
4. آسیب‌های فردی انتظار چیست؟ (پرسش)
   1. چرا ترس از امام و آرمان‌ها را از آسیب‌های فردی انتظار شمرده‌اند؟ (پرسش)
   2. چرا گریز از امام و آرمان‌ها را از آسیب‌های فردی انتظار شمرده‌اند؟ (پرسش)
   3. چرا ترک وظایف انتظار را از آسیب‌های فردی انتظار شمرده‌اند؟ (پرسش)
   4. آسیب‌های اجتماعی انتظار چیست؟ (پرسش)
   5. چرا ناامیدی افراد جامعه را از آسیب‌های اجتماعی انتظار شمرده‌اند؟ (پرسش)
   6. چرا عدم پیروی از فقها را از آسیب‌های اجتماعی انتظار شمرده‌اند؟ (پرسش)
5. چرا انتظار بدون تلاش برای تغییر را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)
6. چرا ترک وظایف منتظران را یکی از محورهای آسیب‌شناسی مهدویت شمرده‌اند؟ (پرسش)

منابع

1. نوروزی، رضا علی؛ نجفی، محمد، هاشمی، فاطمه، موانع و آفات انتظار
2. هاشمی شهیدی، سید اسدالله، ظهور حضرت مهدی از دیدگاه اسلام و مذاهب و ملل جهان
3. هدایت‌نیا، فرج‌الله، امام مهدی در نگاه امام خمینی
4. مهدوی‌فرد، میرزا عباس، فلسفه انتظار
5. دانش، اسماعیل، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت
6. آیتی، نصرت الله، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: