آیه نصرت الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۲: خط ۲:
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| موضوع مرتبط = آیات امامت امام علی
| عنوان مدخل  =  
| عنوان مدخل  =  
| مداخل مرتبط = [[آیه نصرت الهی]] - [[آیه نصرت الهی در حدیث]] - [[آیه نصرت الهی از دیدگاه اهل سنت]]
| مداخل مرتبط = [[آیه نصرت الهی در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[آیه نصرت الهی از دیدگاه اهل سنت]]
| پرسش مرتبط  =  
| پرسش مرتبط  =  
}}
}}
خط ۱۱: خط ۱۱:
| متن آیه =  
| متن آیه =  
| معنی آیه = «اوست کسی که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان نیرومند ساخت»
| معنی آیه = «اوست کسی که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان نیرومند ساخت»
| شماره آیه = 62
| شماره آیه = ۶۲
| نام سوره = انفال
| نام سوره = انفال
| شماره جزء = 10
| شماره جزء = ۱۰
| نام‌های دیگر =  
| نام‌های دیگر =  
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
| شأن نزول = امیرالمؤمنین {{ع}}
خط ۲۰: خط ۲۰:
| نتایج آیه =  
| نتایج آیه =  
}}
}}
[[آیه]]{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«اوست که تو را با یاری خود و مؤمنان حمایت و پشتیانی کرد». سوره انفال، آیه ۶۲.</ref> از جمله آیاتی است که بر [[افضلیت]] و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت می‌کند. در این آیۀ شریفه، [[خداوند]] به صراحت از پشتیبانی و حمایت خود از رسولش خبر می‌دهد و بیان می‌کند که این پشتیبانی به واسطۀ [[مؤمنان]] صورت گرفته است.


براساس [[احادیث]] متعدد و معتبری که [[محدثان]] و [[مفسران]] [[شیعه]] و [[سنی]] از برخی [[صحابه]] بزرگ [[روایت]] کرده‌اند، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} مراد از [[مؤمنین]] در آیه را [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} معرفی کرده‌اند.
[[آیه]] ۶۲ سوره انفال معروف به آیه نصرت الهی: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}، «اوست که تو را با یاری خود و مؤمنان حمایت و پشتیانی کرد»؛ از جمله آیاتی است که در آن [[خداوند]] به صراحت از پشتیبانی و حمایت خود از رسولش خبر می‌دهد و بیان می‌کند که این پشتیبانی به واسطۀ [[مؤمنان]] صورت گرفته است.  


روشن است که حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و به حکم [[قاعده عقلی]] [[قبح]] [[تقدم مفضول بر فاضل]]، دلیلی محکم بر [[اثبات ولایت]] و [[امامت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از [[رسول خدا]]{{صل}} به شمار می‌رود.
در اینکه [[نصرت]] در مورد چه کسی نازل شده و منظور از [[مؤمنین]] چه کسانی هستند، [[مفسران]] بر اساس [[روایات]] آراء و دیدگاه‌های مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در آیه بیان کرده‌اند. برخی معتقدند، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}، مصداق مؤمنین در آیه است چنانچه [[نصوص]] برخی روایات نیز این دیدگاه را [[تأیید]] می‌نماید و برخی دیگر [[انصار]] [[اوس و خزرج]] را مصداق آن دانسته‌اند. برخی هم همه [[مهاجران]] و انصار را مصداق مؤمنین می‌دانند. روشن است که حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و [[امامت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از [[رسول خدا]]{{صل}} به شمار می‌رود.


با این حال برخی مخالفین همچون [[ابن تیمیه]] مناقشات و اشکالاتی را به سند و [[دلالت احادیث]] وارد ساخته و در نتیجه دلالت آیه بر امامت آن حضرت منکر شده‌اند.
== [[شأن نزول آیه]] ==
== شرح و [[تفسیر]] ==
== شرح و [[تفسیر]] ==
== [[احادیث]] مرتبط با [[آیه]] ==
=== مصداق مومنین ===
== دلالت آیه ==
[[مفسران]] بر اساس [[روایات]]، آراء و دیدگاه‌های مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در [[آیه]] بیان کرده‌اند که در اینجا به سه دیدگاه عمده اشاره می‌کنیم:
=== [[افضلیت]] [[امیرالمومنین]]{{ع}} ===
# بر اساس برخی [[روایات]] نقل‌شده از [[مفسران شیعه]]<ref>نک: به: بحرانی، البرهان فی تقسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۰۷.</ref> و [[اهل سنت]]<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲؛ ابن‌ عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۶۰؛ گنجی، کفایة الطالب، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۱۷۳؛ محب‌الدین طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ق، ص۶۹؛ حموی جوینی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۲۳۶.</ref> واژه «[[مؤمنان]]» در این [[آیه]] به [[امام علی]]{{ع}} اشاره دارد و این آیه یکی از [[آیات]] بیان‌کننده [[فضایل]] آن حضرت به شمار می‌رود. به گفته برخی [[مفسرین]]، [[آیه نصرت]] به تمامی [[یاران پیامبر]]{{صل}} اشاره دارد، اما [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برجسته‌ترین مصداق آن است و براساس روایات<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قتدوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲.</ref> ثبتِ نامِ [[امام]] آن حضرت بر [[عرش]]، به [[حکم عقل]]، نمایانگر [[برتری]] و [[شایستگی]] ایشان برای [[جانشینی پیامبر اکرم]]{{صل}} است.
علّامه حلّی می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابوهریره]] [[روایت]] شده است که] گفت: رسول خدا{{صل}} فرمود: «بر [[عرش]] نوشته شده خدایی جز [[اللّه]] نیست. او واحد و بدون [[شریک]] است و محمّد [[بنده]] و [[رسول]] من است. او را به واسطۀ [[علی بن ابی‌طالب]] پشتیبانی کردم و آن قول خدای تعالی در کتاب خود است که می‌فرماید: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} یعنی با [[علی بن ابی طالب]].  و این از عظیم‌ترین فضائلی است که برای غیر او حاصل نشده، پس او [[امام]] است»<ref>{{عربی|البرهان الثالث والعشرون قوله تعالی: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}. من طریق أبی‌نعیم، عن أبی‌هریرة، قال: قال [[رسول اللّه]] صلّی اللّه علیه وآله و سلّم: {{متن حدیث|مکتوب علی العرش: لا إله إلّااللّه وحده لا شریک له، محمّد عبدی ورسولی، أیّدته بعلیّ بن أبی‌طالب، وذلک قوله تعالی فی کتابه: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}، یعنی علیّ بن أبی‌طالب}}. و هذه من أعظم الفضائل التی لم تحصل لغیره، فیکون هو الإمام}}، [[منهاج الکرامة]]، ص۱۳۴.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۹۹-۱۰۰.</ref>.
# برخی دیگر از مفسرین مراد از مؤمنان در [[آیه نصر]] را [[انصار]] ([[اوس و خزرج]]) دانسته و به [[دشمنی]] و جنگ‌های میان این دو [[قبیله]] اشاره کرده‌ و معتقدند این دیدگاه از بیان [[امام باقر]]{{ع}} گرفته شده است<ref>شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۵، ص۱۵۱.</ref>. [[طبرسی]]، نویسنده [[مجمع البیان]]، این نظر را پذیرفته و آن را نظر اکثر [[مفسران]] دانسته است<ref>طبرسی، محمد بن الحسن، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۸۹.</ref>.
# دسته دیگر، منظور از مؤمنان در این آیه را همه [[مهاجران]] و انصار دانسته که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را [[یاری]] کردند<ref>طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۱۳۲.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| آیات ولایت در قرآن]]، ص۳۰۷ ـ ۳۱۳.</ref>


=== [[امامت امیرالمومنین]]{{ع}} ===
در مجموع، دیدگاه اول با روایات متعدد و صحیحی که در منابع معتبر فریقین ذکر شده، به حقیقت نزدیک‌تر است.
چنانچه گذشت حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و به [[حکم]] [[قاعده عقلی]] [[قبح]] [[تقدم مفضول بر فاضل]]، دلیلی محکم بر [[اثبات ولایت]] و [[امامت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از [[رسول خدا]]{{صل}} به شمار می‌رود.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۹۹-۱۰۰.</ref>.


== مناقشات [[ابن تیمیه]] ==
=== [[دفاع از اسلام]] با تمام توان‌ ===
ابن تیمیه باز هم پس از تردید در صحّت [[حدیث]] و [[دروغ]] و ساختگی خواندن آن! در برابر این [[نصّ صریح]] [[اجتهاد]] کرده و [[قرآن]] را براساس [[هوای نفس]] خود [[تفسیر]] کرده است. وی در مقابل [[استدلال]] محکم مرحوم علّامه می‌نویسد:
در آیات ذکر شده اهمّیّت فوق‌العاده علی{{ع}}، در سایه حمایت از پیامبر{{صل}} به دست می‌آید. [[امیر المؤمنین]]{{ع}} این موقعیّت ممتاز را در سایه تلاش برای [[دفاع]] از [[رهبری]] مسلمانان کسب کرد. در لحظاتی که [[اسلام]] در لبه پرتگاه و در آستانه [[سقوط]] بوده، علی{{ع}} را در میدان می‌بینیم که با تمام نیرو به دفاع از اسلام می‌پردازد. مثلًا در [[جنگ]] احُد که همه فرار کرده بودند علی{{ع}} به تنهایی مشغول [[مبارزه]] با [[دشمن]] می‌شود، علی از [[پیامبر]]{{صل}} خبری ندارد، ولی می‌داند که پیامبر کسی نیست که پشت به جبهه کند. بدین جهت همان‌طور که مشغول جنگ است به دنبال پیامبر{{صل}} نیز می‌گردد، حضرت را در گوشه‌ای از میدان جنگ می‌یابد که دندان مبارکش شکسته و از پیشانی‌اش [[خون]] جاری است، پروانه‌وار به دور محبوبش می‌چرخد و یکّه و تنها از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و کیان اسلام [[دفاع]] می‌کند و زخم‌های فراوانی برمی‌دارد<ref>نور الابصار، ص ۹۷- ۹۶.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| آیات ولایت در قرآن]]، ص۳۰۷ ـ ۳۱۴.</ref>


«و پاسخ وجوهی دارد:
== احادیث مرتبط با [[آیه]] ==
# آن مطالبۀ [[صحت]] نقل است و اما صرف نسبت دادن و استناد به [[روایت]] [[ابونعیم]] به اتّفاق [[عالمان]] [[حجت]] نیست.
# حدیث اول: [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرمایند: روی [[عرش]] چنین نوشته شده است: همانا من [[خدا]] هستم و خدایی جز من نیست. یگانه‌ام و شریکی برای من نیست و محمد [[بنده]] و [[پیامبر]] من است. او را به وسیله علی [[تأیید]] کردم. سپس [[خدای عزوجل]] این [[آیه]] را نازل فرمود: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} منظور از نصر، علی بود و در مفهوم [[مؤمنان]] نیز وارد شده است. پس در هر دو وجه وارد شده است<ref>{{متن حدیث|عن النبی{{صل}}: مَكْتُوبُ عَلَى الْعَرْشِ أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهُ إِلَّا أَنَا وَحْدِي لَا شَرِيكَ لِي وَ مُحَمَّد عَبْدِي وَ رَسُولِي أَيَّدُتُهُ بِعَلِى فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} فَكَانَ النَّصْرُ عَلِیّا وَ دَخَلَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَدَخَلَ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعاً}}؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۷، ص۲؛ صدوق، امالی، ص۲۱۵؛ روضة الواعظین، ج۱، ص۴۲.</ref>.  
# این حدیث به اتّفاق همه حدیث شناسان دروغ و ساختگی است... .
# حدیث دوم: از [[امام باقر]]{{ع}} نقل شده که فرمود: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ}}؛ یعنی تو را به وسیله [[امیرالمؤمنین]]، جعفر، [[حمزه]] و [[عقیل]] نیرومند ساخت»<ref>{{متن حدیث|عن الباقر{{ع}}: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ}} أی قَوّاکَ بِأَمیرِالمُومِنینَ وَ جَعفَرَ وَ حَمزَة و عَقیِل}}؛ المناقب، ج۲، ص۶۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۰۸.</ref>.<ref>[[علیرضا برازش|برازش، علیرضا]]، [[تفسیر اهل بیت (کتاب)|تفسیر اهل بیت]]، ج۵، ص۶۱۶.</ref>
# همانا [[خدای تعالی]] فرموده است: {{متن قرآن| هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}} و این [[نص]] است در این‌که [[مؤمنان]] جمع زیادی هستند که میانشان [[همدلی]] برقرار می‌شود، در حالی که علی{{ع}} یکی از آنهاست.
# اینکه گفته می‌شود به [[ضرورت]] و [[تواتر]] معلوم است که بر پایی [[دین]] [[پیامبر]]{{صل}}، به صرف موافقت علی{{ع}} نبوده است... .
# همانا برای علی از [[اسلام]] اثر نیکویی نیست مگر این‌که نظیر آن برای صحابۀ غیر از او هم وجود دارد و برخی از [[صحابه]] آثار و نشانه‌هایی عظیم‌تر از آثار علی{{ع}} دارند<ref>{{عربی| والجواب من وجوه: أحدها: المطالبة بصحّة النقل، وأمّا مجرد العزو إلی روایة أبی‌نعیم، فلیس حجّةً بالإتفاق.... الوجه الثانی: إنّ هذا الحدیث کذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحدیث.... الثالث: إن اللّه تعالی قال: {{متن قرآن| هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}} وهذا نصّ فی أنّ المؤمنین عدد مؤلّف بین قلوبهم وعلیّ واحد منهم.... الوجه الرابع: أن یقال: من المعلوم بالضّرورة والتواتر أنّ النبی{{صل}} ما کان قیام دینه بمجرّد موافقة علیّ‌.... الوجه الخامس: إنّه لم یکن لعلیّ فی الإسلام أثر حسن إلّاولغیره من الصّحابة مثله، ولبعضهم آثار أعظم من آثاره}}، منهاج السنة، ج۷، ص۱۳۸-۱۴۲.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۰۱-۱۰۲.</ref>


'''نقد و بررسی'''
== دلالت آیه ==
=== [[افضلیت]] [[امیرالمومنین]]{{ع}} ===
علّامه حلّی می‌نویسد: از طریق [[ابونعیم]] از [[ابوهریره]] [[روایت]] شده است که] گفت: رسول خدا{{صل}} فرمود: «بر [[عرش]] نوشته شده خدایی جز [[اللّه]] نیست. او واحد و بدون [[شریک]] است و محمّد [[بنده]] و [[رسول]] من است. او را به واسطۀ [[علی بن ابی‌طالب]] پشتیبانی کردم و آن قول خدای تعالی در کتاب خود است که می‌فرماید: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} یعنی با [[علی بن ابی طالب]].  و این از عظیم‌ترین فضائلی است که برای غیر او حاصل نشده، پس او [[امام]] است»<ref>{{عربی|البرهان الثالث والعشرون قوله تعالی: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}. من طریق أبی‌نعیم، عن أبی‌هریرة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله و سلّم: {{متن حدیث|مکتوب علی العرش: لا إله إلّااللّه وحده لا شریک له، محمّد عبدی ورسولی، أیّدته بعلیّ بن أبی‌طالب، وذلک قوله تعالی فی کتابه: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}}، یعنی علیّ بن أبی‌طالب}} و هذه من أعظم الفضائل التی لم تحصل لغیره، فیکون هو الإمام}}، منهاج الکرامة، ص۱۳۴.</ref>.<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶]]، ص۹۹-۱۰۰.</ref>


برای [[اثبات]] [[صحت]] نقل، همین کافی است که [[حدیث]] مورد استناد مرحوم علّامه حلّی را [[محدثان]] و [[مفسران]] نامدار [[سنی]] به اسانید خود از گروهی از [[صحابه]] [[روایت]] کرده‌اند. برخی از [[راویان حدیث]] در میان صحابه عبارت‌اند از: عبداللّه بن عباس؛ [[جابر بن عبداللّه انصاری]]؛ [[ابو الحمراء]]؛ [[ابوهریره]] و انس بن مالک.
=== [[امامت امیرالمومنین]]{{ع}} ===
 
چنانچه گذشت حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و به [[حکم]] قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و [[امامت]] حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از [[رسول خدا]]{{صل}} به شمار می‌رود<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶]]، ص۹۹-۱۰۰.</ref>.
از محدثان مشهوری که این حدیث را در آثار خود ذکر کرده‌اند نیز می‌توان به این افراد اشاره کرد: [[طبرانی]]؛ [[ابونعیم اصفهانی]]؛ [[خطیب]] [[بغدادی]]؛ [[ابن عساکر دمشقی]] و دیگران.
 
طبرانی در [[المعجم الکبیر]] می‌نویسد: «محمّد بن [[عثمان بن ابی شیبه]] به سند خود از ابو الحمراء [[خادم پیامبر]]{{صل}} بر ما حدیث کرد و گفت: شنیدم [[رسول خدا]]{{صل}} می‌گفت: هنگامی که در [[شب معراج]] مرا به [[آسمان]] بردند، داخل [[بهشت]] شدم، آن‌گاه دیدم در ساق [[عرش]] نوشته شده است: «خدایی جز [[اللّه]] نیست، محمّد [[رسول]] خداست و او را به واسطۀ علی [[حمایت]] و [[یاری]] کردم»<ref>{{عربی| حدثنا محمّد بن عثمان بن‌أبی‌شیبة، ثنا عبادة بن زیاد الأسدی، ثنا عمرو بن ثابت، عن أبی حمزة الثمالی، عن سعید بن جبیر، عن أبی‌الحمراء - خادم النبیّ {{صل}}، قال: سمعت رسول اللّه{{صل}} یقول: «لمّا اُسری بی إلی السّماء، دخلت الجنّة، فرأیت فی ساق العرش مکتوباً: لا آله إلّااللّه، محمّد رسول اللّه، أیّدته بعلیّ ونصرته}}؛ المعجم الکبیر، ج۲۲، ص۲۰۰.</ref>.
 
 
ابونعیم اصفهانی نیز به اسناد خود،[[ حدیث]] را از ابو الحمراء روایت کرده است. وی در حلیة الأولیاء می‌نویسد: «محمّد بن عمر بن [[سلم]] به سند خود، از ابو الحمراء (ملازم رسول خدا{{صل}}) بر ما حدیث کرد و گفت: رسول خدا{{صل}} فرمود: «شبی که مرا به [[معراج]] بردند، دیدم بر ساق عرش ثبت شده است: من [[بهشت عدن]] را درخت‌کاری کردم، محمّد{{صل}} برگزیدۀ من از میان خلق‌ام است او را به واسطۀ علی [[پشتیبانی]] کردم». حدیث غریبی از [[یونس]] از [[سعید بن جبیر]] است که آن را ننوشتم مگر از این وجه»<ref>{{عربی| حدثنا محمّد بن عمر بن سالم الحافظ - وما کتبته إلّاعنه -، قال: حدثنی محمّد بن الحسین بن مرداس من أصل کتابه، قال: أنبأنا أحمد بن الحسن الکوفی، قال: ثنا إسماعیل بن علیّة، عن یونس بن عبید، عن سعید بن جبیر، عن أبی‌الحمراء صاحب رسول اللّه {{صل}}، قال، قال رسول اللّه{{صل}}: «رأیت لیلة أسری بی مثبتاً علی ساق العرش، أنا غرست جنّة عدن، محمّد{{صل}} صفوتی من خلقی، أیّدته بعلیّ‌». غریب من حدیث یونس عن سعید بن جبیر، لم نکتبه إلّامن هذا الوجه}}، حلیة الأولیاء، ج۳، ص۲۷.</ref>.
 
[[خطیب]] [[بغدادی]] هم این [[حدیث]] را به اسناد خود از انس [[روایت]] کرده، می‌نویسد: «[[ابوسعد]] مالینی به سند خود، از [[انس بن مالک]] برای ما نقل کرد که گفت: [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: «هنگامی که به [[آسمان]] [[عروج]] کردم، دیدم بر ساق [[عرش]] نوشته شده: خدایی جز [[اللّه]] نیست محمّد [[رسول]] خداست. او را به واسطۀ علی [[پشتیبانی]] کردم، او را به واسطۀ علی [[یاری]] کردم»<ref>{{عربی| أخبرنا أبوسعد المالینی ـ قرائة ـ، أخبرنا عبداللّه بن عدیّ الحافظ ـ بجرجان ـ حدثنا عیسی بن محمّد بن عبداللّه أبو موسی البغدادی ـ بدمشق ـ حدثنا الحسین بن إبراهیم البابی، حدّثنا حمید الطویل، عن أنس بن مالک. قال: قال النبی{{صل}}: «لمّا عرج بی، رأیت علی ساق العرش مکتوباً: لا إله إلّااللّه، محمّد رسول اللّه، أیّدته بعلیّ‌، نصرته بعلیّ‌}}، تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۱۷۳، ش۵۸۷۶.</ref>.
 
و بالأخره [[ابن عساکر]] به اسناد خود،[[ حدیث]] را از [[ابوهریره]] نقل کرده است. وی در [[تاریخ مدینة دمشق]] می‌نویسد: «[[ابوالحسن علی]] بن مسلم [[شافعی]] به سند خود از ابوهریره به ما خبر داد که گفت: بر عرش نوشته شده خدایی جز اللّه نیست، یگانه و بی شریکم و محمّد [[بنده]] و رسول من است. او را به واسطۀ علی پشتیبانی کردم و آن قول [[خداوند]] در کتاب خویش است که فرمود: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} تنها دربارۀ علی{{ع}} است»<ref>{{عربی| أخبرنا أبوالحسن علی بن المسلم الشافعی، أنا أبوالقاسم بن‌أبی‌العلاء، أنا أبو بکر محمّد بن عمر بن سلیمان العوفی النّصیبی، نا أبو بکر أحمد بن یوسف بن خلّاد، نا أبو عبداللّه الحسین بن إسماعیل المهری، ناعباس بن بکار، ناخالد بن‌أبی‌عمرو الأسدی، عن الکلبی، عن‌أبی‌صالح، عن أبی هریرة، قال: مکتوب علی العرش: لا إله إلّااللّه وحدی لا شریک لی، ومحمّد عبدی ورسولی، أیّدته بعلیّ‌، وذلک قوله فی کتابه: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} علیّ وحده}}، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۳۶۰.</ref>.
 
در مجموع اسانید [[حدیث]] به گونه‌ای زیاد هستند که از مجموع آن‌ها [[اطمینان به صدور]] حاصل می‌شود. علاوه بر این‌که [[سند حدیث]] نیز صحیح است، اما [[هیثمی]] پس از [[نقل روایت]] [[طبرانی]] که پیشتر مطرح شد، دربارۀ سند آن می‌نویسد: «در آن [[عمرو بن ثابت]] قرار دارد و او متروک است»<ref>{{عربی| فیه عمرو بن ثابت و هو متروک}}، مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۲۱.</ref>
 
علت [[جرح]] «عمرو بن ثابت» یا همان «[[ابو المقدام]]» و سایر [[راویان]] این حدیث صرفاً [[تشیع]] آن‌هاست و چون وی به عثمان [[ناسزا]] می‌گفته و [[سلف]] را [[سب]] می‌کرده است، از این رو از او بد گفته‌اند. مثلاً [[ابوداوود]] علی رغم [[نقل حدیث]] از ابو المقدام می‌گوید: «او [[رافضی]] [[خبیث]] و مرد [[بدی]] است، اما در عین حال او را [[تصدیق]] کرده و گفته است: {{عربی|عمرو بن ثابت رافضی رجلٌ سوء ولکنّه کان صدوقاً فی الحدیث}}»<ref>سنن أبی‌داود، ج۱، ص۷۲. همچنین ر.ک: تهذیب التهذیب، ج۸، ص۹؛ تهذیب الکمال، ج۲۱، ص۵۵۵.</ref>.
 
بررسی شرح حال ابو المقدام نشان می‌دهد که خدشۀ هیثمی در سند حدیث مردود است، چرا که به تصریح [[ابن حجر عسقلانی]] در مقدمۀ فتح [[الباری]]، تشیع به [[وثاقت]] [[راوی]] لطمه نمی‌زند، به همین جهت در میان [[رجال]] [[صحیحین]] فراوانند کسانی که قائل به تقدم [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} بر [[شیخین]] بوده‌اند. بالاتر از آن این‌که بسیاری از [[صحابه]] بزرگ و [[تابعان]] مشهور بر این [[عقیده]] بوده‌اند، چنان‌که در کتاب الإستیعاب<ref>الإستیعاب، ج۳، ص۱۰۹۰، ش۱۸۵۵. همچنین ر.ک: أسدالغابة، ج۴، ص۱۸؛ تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۴۸۰، ش۴۰۸۹؛ الوافی بالوفیات، ج۲۱، ص ۱۷۸.</ref> و نیز در کتاب الفصل فی الأهواء و الملل و النحل<ref>الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج۴، ص۱۱۱.</ref> به این [[حقیقت]] تصریح شده است.
 
بنابر این، این حدیث از نظر سند هم صحیح و بدون اشکال است، ضمن این‌که این حدیث را [[مصحف ابن مسعود]] نیز تایید می‌کند. [[ابن ابی حاتم]] در [[تفسیر]] خود آورده است که [[ابن مسعود]] در [[مصحف]] خود آیۀ [[شریف]] {{متن قرآن|وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ}}<ref>«و خداوند در جنگ، مؤمنان را بسنده شد» سوره احزاب، آیه ۲۵.</ref>‌ را به این صورت نوشته است: {{عربی|کفی اللّه المؤمنین القتال بعلیّ بن أبی‌طالب}}<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج۹، ص ۳۱۲۶، ش۱۷۶۴۹. همچنین شواهد التنزیل، ج۲، ص۷ ، ش۶۲۹ و ۶۳۰؛ تفسیر القرطبی، ج۱، ص۸۴؛ الدرّالمنثور، ج۵، ص۱۹۲؛ تفسیر الآلوسی، ج۲۱، ص۱۷۵؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۳۶۰ و منابع دیگر.</ref>. بنابر این آنچه [[ابن تیمیه]] در وجوه سوم، چهارم و پنجم گفته است، [[اجتهاد در برابر نص]] و [[تفسیر]] آیۀ براساس [[هوای نفس]] خویش است و [[ارزش]] نقد ندارد.
 
حاصل آنکه براساس آیۀ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ}} و [[حدیث]] [[تفسیری]] ذیل آن، [[خداوند]] پیامبرش را به وسیلۀ [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} [[حمایت]] و [[پشتیبانی]] کرده و این آیۀ را در [[شأن]] ایشان نازل فرموده است. بنابر این، آیۀ [[شریف]] به روشنی بر [[افضلیت]] و در نتیجه [[خلافت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۰2-۱۰7.</ref>.


== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:Jawahir-kalam-6.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|'''جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶''']]
# [[پرونده:Jawahir-kalam-6.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶ (کتاب)|'''جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶''']]
# [[پرونده:9610800.jpg|22px]] [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[آیات ولایت در قرآن - مکارم شیرازی (کتاب)| '''آیات ولایت در قرآن''']]
# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[علیرضا برازش|برازش، علیرضا]]، [[تفسیر اهل بیت (کتاب)|'''تفسیر اهل بیت''']]، ج۵
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


خط ۸۴: خط ۶۱:
{{فضائل اهل بیت}}
{{فضائل اهل بیت}}


[[رده:آیه هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین]]
[[رده:آیات امامت]]
[[رده:آیات نامدار]]
[[رده:فضائل امام علی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۴

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه نصرت الهی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه نصرت الهی در تفسیر و علوم قرآنی - آیه نصرت الهی از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد
آیه هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ
ترجمه آیه
«اوست کسی که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان نیرومند ساخت»
مشخصات آیه
بخشی ازآیهٔ ۶۲ سورهٔ انفال از جزء ۱۰ قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیهامیرالمؤمنین (ع)
مصادیق برای آیهامیرالمؤمنین (ع)
دلالت آیه

آیه ۶۲ سوره انفال معروف به آیه نصرت الهی: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾، «اوست که تو را با یاری خود و مؤمنان حمایت و پشتیانی کرد»؛ از جمله آیاتی است که در آن خداوند به صراحت از پشتیبانی و حمایت خود از رسولش خبر می‌دهد و بیان می‌کند که این پشتیبانی به واسطۀ مؤمنان صورت گرفته است.

در اینکه نصرت در مورد چه کسی نازل شده و منظور از مؤمنین چه کسانی هستند، مفسران بر اساس روایات آراء و دیدگاه‌های مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در آیه بیان کرده‌اند. برخی معتقدند، امیرالمؤمنین(ع)، مصداق مؤمنین در آیه است چنانچه نصوص برخی روایات نیز این دیدگاه را تأیید می‌نماید و برخی دیگر انصار اوس و خزرج را مصداق آن دانسته‌اند. برخی هم همه مهاجران و انصار را مصداق مؤمنین می‌دانند. روشن است که حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار می‌رود.

شرح و تفسیر

مصداق مومنین

مفسران بر اساس روایات، آراء و دیدگاه‌های مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در آیه بیان کرده‌اند که در اینجا به سه دیدگاه عمده اشاره می‌کنیم:

  1. بر اساس برخی روایات نقل‌شده از مفسران شیعه[۱] و اهل سنت[۲] واژه «مؤمنان» در این آیه به امام علی(ع) اشاره دارد و این آیه یکی از آیات بیان‌کننده فضایل آن حضرت به شمار می‌رود. به گفته برخی مفسرین، آیه نصرت به تمامی یاران پیامبر(ص) اشاره دارد، اما امیرالمؤمنین(ع) برجسته‌ترین مصداق آن است و براساس روایات[۳] ثبتِ نامِ امام آن حضرت بر عرش، به حکم عقل، نمایانگر برتری و شایستگی ایشان برای جانشینی پیامبر اکرم(ص) است.
  2. برخی دیگر از مفسرین مراد از مؤمنان در آیه نصر را انصار (اوس و خزرج) دانسته و به دشمنی و جنگ‌های میان این دو قبیله اشاره کرده‌ و معتقدند این دیدگاه از بیان امام باقر(ع) گرفته شده است[۴]. طبرسی، نویسنده مجمع البیان، این نظر را پذیرفته و آن را نظر اکثر مفسران دانسته است[۵].
  3. دسته دیگر، منظور از مؤمنان در این آیه را همه مهاجران و انصار دانسته که پیامبر اکرم(ص) را یاری کردند[۶].[۷]

در مجموع، دیدگاه اول با روایات متعدد و صحیحی که در منابع معتبر فریقین ذکر شده، به حقیقت نزدیک‌تر است.

دفاع از اسلام با تمام توان‌

در آیات ذکر شده اهمّیّت فوق‌العاده علی(ع)، در سایه حمایت از پیامبر(ص) به دست می‌آید. امیر المؤمنین(ع) این موقعیّت ممتاز را در سایه تلاش برای دفاع از رهبری مسلمانان کسب کرد. در لحظاتی که اسلام در لبه پرتگاه و در آستانه سقوط بوده، علی(ع) را در میدان می‌بینیم که با تمام نیرو به دفاع از اسلام می‌پردازد. مثلًا در جنگ احُد که همه فرار کرده بودند علی(ع) به تنهایی مشغول مبارزه با دشمن می‌شود، علی از پیامبر(ص) خبری ندارد، ولی می‌داند که پیامبر کسی نیست که پشت به جبهه کند. بدین جهت همان‌طور که مشغول جنگ است به دنبال پیامبر(ص) نیز می‌گردد، حضرت را در گوشه‌ای از میدان جنگ می‌یابد که دندان مبارکش شکسته و از پیشانی‌اش خون جاری است، پروانه‌وار به دور محبوبش می‌چرخد و یکّه و تنها از پیامبر اسلام(ص) و کیان اسلام دفاع می‌کند و زخم‌های فراوانی برمی‌دارد[۸].[۹]

احادیث مرتبط با آیه

  1. حدیث اول: پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: روی عرش چنین نوشته شده است: همانا من خدا هستم و خدایی جز من نیست. یگانه‌ام و شریکی برای من نیست و محمد بنده و پیامبر من است. او را به وسیله علی تأیید کردم. سپس خدای عزوجل این آیه را نازل فرمود: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ منظور از نصر، علی بود و در مفهوم مؤمنان نیز وارد شده است. پس در هر دو وجه وارد شده است[۱۰].
  2. حدیث دوم: از امام باقر(ع) نقل شده که فرمود: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ﴾؛ یعنی تو را به وسیله امیرالمؤمنین، جعفر، حمزه و عقیل نیرومند ساخت»[۱۱].[۱۲]

دلالت آیه

افضلیت امیرالمومنین(ع)

علّامه حلّی می‌نویسد: از طریق ابونعیم از ابوهریره روایت شده است که] گفت: رسول خدا(ص) فرمود: «بر عرش نوشته شده خدایی جز اللّه نیست. او واحد و بدون شریک است و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطۀ علی بن ابی‌طالب پشتیبانی کردم و آن قول خدای تعالی در کتاب خود است که می‌فرماید: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ یعنی با علی بن ابی طالب. و این از عظیم‌ترین فضائلی است که برای غیر او حاصل نشده، پس او امام است»[۱۳].[۱۴]

امامت امیرالمومنین(ع)

چنانچه گذشت حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار می‌رود[۱۵].

منابع

  1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
  2. مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن
  3. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۵

پانویس

  1. ↑ نک: به: بحرانی، البرهان فی تقسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۰۷.
  2. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲؛ ابن‌ عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۶۰؛ گنجی، کفایة الطالب، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۱۷۳؛ محب‌الدین طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ق، ص۶۹؛ حموی جوینی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۲۳۶.
  3. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قتدوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲.
  4. ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۵، ص۱۵۱.
  5. ↑ طبرسی، محمد بن الحسن، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۸۹.
  6. ↑ طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۱۳۲.
  7. ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۰۷ ـ ۳۱۳.
  8. ↑ نور الابصار، ص ۹۷- ۹۶.
  9. ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۰۷ ـ ۳۱۴.
  10. ↑ «عن النبی(ص): مَكْتُوبُ عَلَى الْعَرْشِ أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهُ إِلَّا أَنَا وَحْدِي لَا شَرِيكَ لِي وَ مُحَمَّد عَبْدِي وَ رَسُولِي أَيَّدُتُهُ بِعَلِى فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ فَكَانَ النَّصْرُ عَلِیّا وَ دَخَلَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَدَخَلَ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعاً»؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۷، ص۲؛ صدوق، امالی، ص۲۱۵؛ روضة الواعظین، ج۱، ص۴۲.
  11. ↑ «عن الباقر(ع): ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ﴾ أی قَوّاکَ بِأَمیرِالمُومِنینَ وَ جَعفَرَ وَ حَمزَة و عَقیِل»؛ المناقب، ج۲، ص۶۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۰۸.
  12. ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۵، ص۶۱۶.
  13. ↑ البرهان الثالث والعشرون قوله تعالی: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾. من طریق أبی‌نعیم، عن أبی‌هریرة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله و سلّم: «مکتوب علی العرش: لا إله إلّااللّه وحده لا شریک له، محمّد عبدی ورسولی، أیّدته بعلیّ بن أبی‌طالب، وذلک قوله تعالی فی کتابه: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾، یعنی علیّ بن أبی‌طالب» و هذه من أعظم الفضائل التی لم تحصل لغیره، فیکون هو الإمام، منهاج الکرامة، ص۱۳۴.
  14. ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص۹۹-۱۰۰.
  15. ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص۹۹-۱۰۰.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=آیه_نصرت_الهی&oldid=1371025»