آیه نصرت الهی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه نصرت الهی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه نصرت الهی در تفسیر و علوم قرآنی - آیه نصرت الهی از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد| آیه هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۶۲ سورهٔ انفال از جزء ۱۰ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | امیرالمؤمنین (ع) |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین (ع) |
| دلالت آیه |
|
آیه ۶۲ سوره انفال معروف به آیه نصرت الهی: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾، «اوست که تو را با یاری خود و مؤمنان حمایت و پشتیانی کرد»؛ از جمله آیاتی است که در آن خداوند به صراحت از پشتیبانی و حمایت خود از رسولش خبر میدهد و بیان میکند که این پشتیبانی به واسطۀ مؤمنان صورت گرفته است.
در اینکه نصرت در مورد چه کسی نازل شده و منظور از مؤمنین چه کسانی هستند، مفسران بر اساس روایات آراء و دیدگاههای مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در آیه بیان کردهاند. برخی معتقدند، امیرالمؤمنین(ع)، مصداق مؤمنین در آیه است چنانچه نصوص برخی روایات نیز این دیدگاه را تأیید مینماید و برخی دیگر انصار اوس و خزرج را مصداق آن دانستهاند. برخی هم همه مهاجران و انصار را مصداق مؤمنین میدانند. روشن است که حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار میرود.
شرح و تفسیر
مصداق مومنین
مفسران بر اساس روایات، آراء و دیدگاههای مختلفی پیرامون مصداق مؤمنون در آیه بیان کردهاند که در اینجا به سه دیدگاه عمده اشاره میکنیم:
- بر اساس برخی روایات نقلشده از مفسران شیعه[۱] و اهل سنت[۲] واژه «مؤمنان» در این آیه به امام علی(ع) اشاره دارد و این آیه یکی از آیات بیانکننده فضایل آن حضرت به شمار میرود. به گفته برخی مفسرین، آیه نصرت به تمامی یاران پیامبر(ص) اشاره دارد، اما امیرالمؤمنین(ع) برجستهترین مصداق آن است و براساس روایات[۳] ثبتِ نامِ امام آن حضرت بر عرش، به حکم عقل، نمایانگر برتری و شایستگی ایشان برای جانشینی پیامبر اکرم(ص) است.
- برخی دیگر از مفسرین مراد از مؤمنان در آیه نصر را انصار (اوس و خزرج) دانسته و به دشمنی و جنگهای میان این دو قبیله اشاره کرده و معتقدند این دیدگاه از بیان امام باقر(ع) گرفته شده است[۴]. طبرسی، نویسنده مجمع البیان، این نظر را پذیرفته و آن را نظر اکثر مفسران دانسته است[۵].
- دسته دیگر، منظور از مؤمنان در این آیه را همه مهاجران و انصار دانسته که پیامبر اکرم(ص) را یاری کردند[۶].[۷]
در مجموع، دیدگاه اول با روایات متعدد و صحیحی که در منابع معتبر فریقین ذکر شده، به حقیقت نزدیکتر است.
دفاع از اسلام با تمام توان
در آیات ذکر شده اهمّیّت فوقالعاده علی(ع)، در سایه حمایت از پیامبر(ص) به دست میآید. امیر المؤمنین(ع) این موقعیّت ممتاز را در سایه تلاش برای دفاع از رهبری مسلمانان کسب کرد. در لحظاتی که اسلام در لبه پرتگاه و در آستانه سقوط بوده، علی(ع) را در میدان میبینیم که با تمام نیرو به دفاع از اسلام میپردازد. مثلًا در جنگ احُد که همه فرار کرده بودند علی(ع) به تنهایی مشغول مبارزه با دشمن میشود، علی از پیامبر(ص) خبری ندارد، ولی میداند که پیامبر کسی نیست که پشت به جبهه کند. بدین جهت همانطور که مشغول جنگ است به دنبال پیامبر(ص) نیز میگردد، حضرت را در گوشهای از میدان جنگ مییابد که دندان مبارکش شکسته و از پیشانیاش خون جاری است، پروانهوار به دور محبوبش میچرخد و یکّه و تنها از پیامبر اسلام(ص) و کیان اسلام دفاع میکند و زخمهای فراوانی برمیدارد[۸].[۹]
احادیث مرتبط با آیه
- حدیث اول: پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: روی عرش چنین نوشته شده است: همانا من خدا هستم و خدایی جز من نیست. یگانهام و شریکی برای من نیست و محمد بنده و پیامبر من است. او را به وسیله علی تأیید کردم. سپس خدای عزوجل این آیه را نازل فرمود: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ منظور از نصر، علی بود و در مفهوم مؤمنان نیز وارد شده است. پس در هر دو وجه وارد شده است[۱۰].
- حدیث دوم: از امام باقر(ع) نقل شده که فرمود: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ﴾؛ یعنی تو را به وسیله امیرالمؤمنین، جعفر، حمزه و عقیل نیرومند ساخت»[۱۱].[۱۲]
دلالت آیه
افضلیت امیرالمومنین(ع)
علّامه حلّی مینویسد: از طریق ابونعیم از ابوهریره روایت شده است که] گفت: رسول خدا(ص) فرمود: «بر عرش نوشته شده خدایی جز اللّه نیست. او واحد و بدون شریک است و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطۀ علی بن ابیطالب پشتیبانی کردم و آن قول خدای تعالی در کتاب خود است که میفرماید: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ یعنی با علی بن ابی طالب. و این از عظیمترین فضائلی است که برای غیر او حاصل نشده، پس او امام است»[۱۳].[۱۴]
امامت امیرالمومنین(ع)
چنانچه گذشت حمایت خداوند از رسولش به واسطۀ امیرالمؤمنین(ع)، فضیلتی بسیار عظیم است که هیچ یک از صحابه از آن برخوردار نیست، در نتیجه این آیه به صراحت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار میرود[۱۵].
منابع
پانویس
- ↑ نک: به: بحرانی، البرهان فی تقسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۰۷.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۶۰؛ گنجی، کفایة الطالب، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۱۷۳؛ محبالدین طبری، ذخائر العقبی، ۱۳۵۶ق، ص۶۹؛ حموی جوینی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۰۰؛ قتدوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۸۲؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۹۲.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۵، ص۱۵۱.
- ↑ طبرسی، محمد بن الحسن، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۸۹.
- ↑ طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۹، ص۱۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۰۷ ـ ۳۱۳.
- ↑ نور الابصار، ص ۹۷- ۹۶.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۰۷ ـ ۳۱۴.
- ↑ «عن النبی(ص): مَكْتُوبُ عَلَى الْعَرْشِ أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهُ إِلَّا أَنَا وَحْدِي لَا شَرِيكَ لِي وَ مُحَمَّد عَبْدِي وَ رَسُولِي أَيَّدُتُهُ بِعَلِى فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾ فَكَانَ النَّصْرُ عَلِیّا وَ دَخَلَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَدَخَلَ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعاً»؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۷، ص۲؛ صدوق، امالی، ص۲۱۵؛ روضة الواعظین، ج۱، ص۴۲.
- ↑ «عن الباقر(ع): ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ﴾ أی قَوّاکَ بِأَمیرِالمُومِنینَ وَ جَعفَرَ وَ حَمزَة و عَقیِل»؛ المناقب، ج۲، ص۶۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۰۸.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۵، ص۶۱۶.
- ↑ البرهان الثالث والعشرون قوله تعالی: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾. من طریق أبینعیم، عن أبیهریرة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله و سلّم: «مکتوب علی العرش: لا إله إلّااللّه وحده لا شریک له، محمّد عبدی ورسولی، أیّدته بعلیّ بن أبیطالب، وذلک قوله تعالی فی کتابه: ﴿هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ﴾، یعنی علیّ بن أبیطالب» و هذه من أعظم الفضائل التی لم تحصل لغیره، فیکون هو الإمام، منهاج الکرامة، ص۱۳۴.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص۹۹-۱۰۰.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص۹۹-۱۰۰.
