امامت‌پدیا

میراث امام رضا: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
(۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۶: خط ۶:
}}
}}


==[[دانشگاه]]، [[احتجاج‌ها]] و [[میراث امام]] [[رضا]]{{ع}}==
== مقدمه ==
[[امام رضا]]{{ع}} در روزگاری می‌زیست که [[جامعه]] و [[امت اسلامی]] دروازه‌های خود را بر روی تراث دیگر [[امت‌ها]] و [[فرهنگ‌ها]] گشوده بود و [[فرهنگ]] نورسیده در کنار [[مسلمانان]] و همپای آنان در ساختن بنای [[تمدن]] و [[فرهنگ اسلامی]] سهیم شد. همان‌گونه که هر فرهنگ میهمان درصدد تأثیرگذاری بر فرهنگ میزبان است، [[عصر امام رضا]]{{ع}} نیز از این اصل مستثنا نبود و روند ورود فرهنگ و تمدن [[بیگانه]] چنان [[شتاب]] گرفته بود که برای فرهنگ و [[تمدن اسلامی]] تهدیدی جدی و خطرآفرین به شمار می‌رفت و اگر کسانی که [[مسئول]] و متولی [[پاسداری]] از اصالت فرهنگ و تمدن اسلامی بودند گام به میدان ننهاده، از ذوب شدن فرهنگ اسلامی در فرهنگ‌های بیگانه جلوگیری نمی‌کردند، به [[یقین]] اثری از تمدن و تراث [[اسلامی]] بر جای نمی‌ماند.
حضرت [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} اندوخته سترگ [[علمی]] برای [[جامعه بشری]] به‌طور عام و [[پیروان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} و [[مسلمانان]] به‌طور خاص بر جای گذاشت. این [[میراث]] گران‌بها شامل علومی بود، چون: [[فلسفه]]، [[کلام]]، علم طب، [[فقه]]، [[تفسیر]]، [[تاریخ]]، [[ادب]]، پرورش، [[سیاست]] و [[جامعه‌شناسی]]. [[مأمون]] نیز ناخواسته، زمینه نشر این اندوخته علمی را فراهم کرد. دانستن این امر ضروری است که مأمون هرگز درصدد تقویت پایگاه علمی [[امام رضا]]{{ع}} نبود، بلکه بر آن بود تا با تشکیل مجالس بحث و [[مناظره]] و فراخوان [[عالمان]] دیگر دیانت‌ها و [[فرقه‌ها]]، امام رضا{{ع}} را در میدان [[مبارزه]] با آنان حتی اگر یک بار هم که باشد درمانده ببیند که در این صورت می‌توانست به اهداف شوم خود که همانا کاستن از [[منزلت]] و [[جایگاه علمی امام]]{{ع}} در میان [[مردم]] بود برسد.
حضرت [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} که طلایه‌دار این [[رویارویی]] بود از خطری که پیش روی [[اسلام]] و فرهنگ پربار آن قرار داشت [[غفلت]] نورزید. او به [[تربیت]] و پرورش عالمانی پرداخت تا تراث اسلامی را از [[فروپاشی]] و ذوب در دیگر پدیده‌های [[فرهنگی]] بیگانه [[حفظ]] و [[اندیشه]] صحیح و سره اسلامی را در سراسر [[جهان اسلام]] [[ترویج]] و منتشر کرده، نسل‌هایی را پرورش دهند تا این [[رسالت الهی]] را به دوش کشیده، در جای‌جای [[گیتی]] بگسترانند.
بدین ترتیب، امام رضا{{ع}} دانشگاهی زنده و بهره‌مند از عناصری دانشمند و دارای فرهنگ انقلابی منحصربه‌فرد تأسیس کرد که بخشی از تراث زنده و پایای امام رضا{{ع}} بود و بعدی ویژه از تراث پربار آن حضرت به شمار می‌رفت. [[احتجاجات]] طولانی و با موضوع‌های گوناگون [[امام]]{{ع}} با ارباب [[مذاهب]] و [[ادیان]]، از دیگر وجوه تمایز [[زندگی]] [[علمی]] و بخش دیگری از تراث پربار امام رضا{{ع}} بود.
[[روایات]]، [[نامه‌ها]] و کتاب‌هایی که در عرصه‌های گوناگون [[شناخت]] و [[علوم اسلامی]] از امام رضا{{ع}} [[روایت]] و تدوین شده، سومین بخش تراث جاویدان حضرت است که برای امت اسلامی و [[جامعه بشری]] برجای مانده است. سه بخش پیش گفته شده را در قالب سه مبحث، مورد بحث و بررسی قرار می‌دهیم.


===[[دانشگاه]] [[امام رضا]]{{ع}}===
از آنجا که بیان [[امامان معصوم]] با بیان [[حضرت حق]] همسو می‌باشد و کلام حضرت حق «کلمه علیا» است و در ضمیر جویندگان [[حقیقت]] می‌نشیند، به دست مأمون فرصتی طلایی فراهم شد تا [[امام]]{{ع}} [[دانش]] خود را در تمام عرصه‌ها بروز دهد، در [[جامعه]] چهره کند و با تمام کسانی که می‌پنداشتند می‌توانند با دانش خود امام{{ع}} را از میدان هماوردی علمی به در ببرند، هماوردی کند و [[پیروز]] میدان باشد. پیش از این خواندیم که عالمان فرقه‌ها و [[مذاهب اسلامی]]، برای چالش علمی با امام رضا{{ع}} و مطرح کردن مسائلی پیچیده، [[دعوت]] مأمون را پذیرفتند تا خواسته‌های او را برآورده کنند و آنچه از نظر آنان پیچیدگی داشت از حضرت پرسیدند. بنا به نقل مورخان، بیش از بیست هزار مسأله در عرصه‌های گوناگون دانش مطرح شد و امام{{ع}} به تمام آنها پاسخ [[قاطع]] داد و بدین ترتیب در برابر جبروت مأمون و [[عباسیان]] به‌طور خاص و کسانی که فضل و [[برتری]] اهل‌بیت{{عم}} را نمی‌شناختند و درباره آنان پندارهای نادرستی داشتند به‌طور عام مردانه و عالمانه قد برافراشت و هرگز از حضور در هیچ‌یک از مناظره‌ها سرباز نزد.
آن‌گونه که در منابع موجود آمده، شمار راویانی که در [[دانشگاه]] [[امام رضا]]{{ع}} به [[کسب دانش]] پرداخته و از محضر او فارغ التحصیل شده‌اند به ۳۱۳- ۳۶۷ تن می‌رسد، به این ترتیب که صاحب «[[مسند الامام الرضا]]» این [[راویان]] را بر اساس حضورشان در [[اسناد روایات]] جمع‌آوری کرده، در «[[مسند]]» ۳۱۳ تن خوانده است. «[[شیخ طوسی]]» راویانی که از [[اصحاب امام رضا]]{{ع}} بوده‌اند ۳۱۵ تن دانسته، اما «[[باقر شریف قرشی]]» شمار این راویان را ۳۶۷ تن گفته است<ref>نک: مسند الامام الرضا و حیاة الامام علی بن موسی الرضا{{ع}} (مطالعه و بررسی).</ref>.
نگاهی گذرا به «[[مسند امام رضا]]{{ع}}» تصویری اجمالی از گرایش‌های دانشگاه امام رضا{{ع}} و ویژگی‌های [[روزگار]] او در عرصه پرورش [[علمی]] و [[اخلاقی]] سازگار و همسو با شرایطی که [[امام]]{{ع}} در آن می‌زیست و نیز زمینه‌سازی برای [[آینده]] نزدیک و بلندمدت که [[امامان معصوم]]{{ع}} آن را [[تدارک]] دیده بودند، ترسیم می‌کند. روشن است که این نظریه، زاییده [[اندیشه]] نبوده، بلکه با نمود در مجموع [[نصوص]] و محتویات آن به اصالت آن پی می‌بریم؛ نصوصی که افق‌های روشنی را پیش روی [[پیروان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}}؛ یعنی [[جماعت صالحان]] که [[خط فکری]]- [[سیاسی]] اهل‌بیت{{عم}} را پذیرفته و در راه [[عقیده]] [[ناب]] و اصول مبتنی بر [[حق]]، آماده هرگونه [[جانبازی]] و [[فداکاری]] بودند، گشوده‌اند.
این دوره [[شاهد]] فزونی گرفتن فعالیت‌های گسترده علمی [[شیعیان]] و پیروان اهل‌بیت{{عم}} بود که در تألیف، تدوین، [[تدریس]]، [[روایت حدیث]] و دیگر عرصه‌های علمی رایج آن دوره، تبلور می‌یافت. همچنین شمار شاگردانی که پیرو اهل‌بیت{{عم}} بوده و به [[مدرسه]] [[فقیهان]] [[راوی]] پیوسته بودند چشم‌گیر و قابل توجه بود. نگاهی به فهرست راویان و با در نظر گرفتن قومیت‌ها، [[گرایش‌ها]] و سطح [[شناخت]] آنان و نیز از لابه‌لای [[پرسش‌ها]] و موضوعاتی که درباره آن از امام رضا{{ع}} روایت حدیث می‌کردند، به تلاش همه‌جانبه آنان در کسب دانش و [[سیراب شدن]] از زلال [[دانش امام]]{{ع}} پی می‌بریم.
در اینجا به معرفی برخی از [[یاران امام رضا]]{{ع}} و آثار آنان می‌پردازیم:


۱. [[یونس بن عبدالرحمن]]: ترجمه‌نگاران از «[[یونس بن عبد الرحمن]]»<ref>ابو محمد، [[یونس بن عبد الرحمن]]، مولای [[آل]] یقطین، [[ثقه]] و از [[اصحاب امام کاظم]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} بود. در میان [[اصحاب]] ما خوش‏نام و مقدم بود و [[منزلت]] والایی داشت. «[[ابن ندیم]]» درباره او می‏گوید:
جدای از این مناظره‌ها و [[احتجاج‌ها]] مجموعه نص‌هایی که مورد توجه ترجمه‌نگاران بوده، از [[امام رضا]]{{ع}} نقل شده است که به «رضویات» شناخته می‌شود، مانند: «طب الامام [[الرضا]]{{ع}}»، «[[مسند الامام الرضا]]{{ع}}»<ref>این کتاب، دربردارنده ۲۴۰ حدیث است که «‌[[عبدالله بن احمد بن عامر طائی]]» آن را روایت کرده است.</ref>، «[[صحیفة الامام الرضا]]{{ع}}» (یا [[صحیفه]] [[اهل‌بیت]]) و رساله «[[جوامع]] الشریعه» و کتابی با موضوع [[فقه]] که به «[[فقه الرضا]]{{ع}}»<ref>در مورد صحت انتساب این کتاب به امام رضا{{ع}}، سه نظریه ارائه شده است. ر.ک: عبد الهادی فضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص۱۷۵.</ref> معروف است به آن حضرت نسبت داده شده، از آن جمله است.
[[یونس بن عبد الرحمن]] از اصحاب [[موسی بن جعفر]]{{ع}}، از [[موالی]] آل یقطین و [[علامه]] [[زمان]] خویش بود که کتاب‏های زیادی براساس [[مذهب شیعه]] نگاشت. آن‏گاه ابن ندیم کتاب‏های او را برشمرد.
[[یونس]] از «[[اصحاب اجماع]]» بود. در [[روزگار]] هشام بن عبد الملک‏زاده شد. [[امام صادق]]{{ع}} را بین [[صفا و مروه]] [[زیارت]] کرد، اما روایتی از او نقل نکرد. از [[امام کاظم]]{{ع}} و [[حضرت رضا]]{{ع}} روایت [[حدیث]] کرد. حضرت رضا{{ع}} افراد را برای [[کسب دانش]] و گرفتن [[فتوا]] به او ارجاع می‏داد. او از کسانی بود که [[اموال]] زیادی را صرف [[وقف]] کرد. در [[سال ۲۰۸ق]]. بدرود [[زندگی]] گفت. خدایش [[رحمت]] کند.</ref>
۲. [[صفوان بن یحیی]]: ترجمه‌نویسان از «صفوان بن یحیی»<ref>ابو محمد، [[صفوان بن یحیی بجلی کوفی]]، معروف به «[[بیاع السابری]]» از اصحاب امام کاظم{{ع}} و امام رضا{{ع}} و [[امام جواد]]{{ع}} بود و آن بزرگواران، [[فقاهت]] و [[دانش]] او را [[تأیید]] و تقریر کردند. او ثقه‏ای از اصحاب اجماع و [[وکیل امام رضا]]{{ع}} بود. او کتاب‏های فراوانی نگاشت. در [[پرهیزگاری]] و [[عبادت]] [[حق تعالی]] به مرتبه‏ای دست یافت که همانندی نداشت ([[بحار الانوار]]، ج۷۵، ص۳۳۷).
[[شیخ طوسی]] درباره صفوان گفته است: از نظر [[محدثان]]، صفوان مؤثق‏ترین و [[عابدترین]] [[مردم]] روزگار خود بود. در یک شبانه‏روز یکصد و پنجاه رکعت [[نماز]] می‏‌گزارد، در سال سه ماه [[روزه]] می‏گرفت و همه ساله سه بار [[زکات]] می‏داد. دلیل این کار صفوان عهدی بود که با دو [[دوست]] خود کرده بود، به این شرح:
او، «‌[[عبدالله بن جندب]]» و «[[علی بن نعمان]]» در [[خانه خدا]] همپیمان شدند که هرکدام از آن‏ها بمیرد، دیگری تا زمانی که زنده است برای او نماز گزارد، روزه بگیرد، [[حج]] به جای آورد و از طرف او زکات بدهد. ‌عبدالله و علی [[زندگی]] را [[وداع]] گفتند و صفوان ماند. از این‏رو و براساس پیمانی که با آنان بسته بود، به جای آنان [[نماز]] می‏گزارد، [[روزه]] می‏گرفت، [[زکات]] می‏داد، [[حج]] می‏کرد و هر کار [[نیکی]] که می‏کرد، به [[نیابت]] از آنان نیز مانند آن را انجام می‏داد... او از چهل تن از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] کرد.
صفوان کتاب‌‏های زیادی نگاشت و در این عرصه همانند «[[حسین بن سعید]]» بود. همچنین کتابی شامل مسائل و [[روایات از امام کاظم]]{{ع}} دارد. صفوان در [[مدینه]] درگذشت و [[امام جواد]]{{ع}} [[حنوط]] و [[کفن]] او را فرستاد و به [[اسماعیل بن موسی]] فرمود تا بر پیکر او [[نماز]] گزارد. خدایش [[رحمت]] کند.
([[طبرسی]]، [[الاحتجاج]]، ج۲، ص۱۸۴ و [[علامه حلی]]، [[خلاصة الأقوال]]، ص۱۷).</ref>
 
۳. [[حسن بن محبوب]]: نیز از پرورش‌یافتگان [[مکتب اهل‌بیت]]{{عم}} بود که در عرصه تألیف و تدوین فعالیت داشت. کتاب‌های زیر از اوست: کتاب المشیخة؛ الحدود؛ الدیات؛ [[الفرائض]]؛ النکاح؛ الطلاق؛ النوادر (حدود یک هزار برگ)؛ التفسیر؛ العتق.
کتاب‌های دیگری نیز نام برده‌اند که نگارندگان آنها به ترتیب: «[[عثمان بن عیسی رؤاسی]]»، «[[محمد بن ابی عمیر]]»، «[[علی بن یقطین]]» و «[[محمد بن عیسی یقطینی]]» بوده‌اند. «[[ابن شهر آشوب]]» درباره محمد بن عیسی یقطینی می‌گوید:
«او هجده هزار و به نقلی پانزده هزار پرسشی را که از [[ابو الحسن علی بن موسی الرضا]] شده بود و نیز پاسخ‌های آن حضرت را گردآوری کرد»<ref>ر.ک: عبد الهادی فضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص۱۸۰.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۴۲.</ref>
 
===[[احتجاجات]] [[امام رضا]]{{ع}}===
گشوده شدن مرزهای [[فرهنگی]] [[اسلام]] بر دیگر [[امت‌ها]] و [[فرهنگ‌ها]] - صرف نظر از عوامل و علل آن<ref>چند وجه برای این وضعیت متصور است:
#کوچ افراد [[تازه مسلمان]] از دیگر [[ملت‌ها]] به [[سرزمین اسلامی]] یا به دلیل [[هم‌زیستی]] که با [[مسلمانان]] داشتند؛
#علی‌رغم [[فتوحات اسلامی]]، [[پیروان]] دیگر [[ادیان]] و فرهنگ‌ها سعی در [[نفوذ فرهنگی]] در [[فرهنگ]] و [[تمدن اسلامی]] داشتند؛
# [[خلفا]] در [[تشویق]] فرهیختگان به [[ترجمه]] تراث دیگران با انگیزه [[توسعه]] [[علمی]] و آشنایی با دیگر فرهنگ‌ها نقش چشم‌گیری داشتند؛
# خلفا بر آن بودند تا طالبان [[دانش]] را از [[سیراب شدن]] از چشمه زلال [[معارف اهل‌بیت]]{{عم}} باز داشته، با فرهنگ و دانش دیگران سرگرم کنند؛ زیرا در صورت [[گرایش]] جویندگان [[معرفت]] به [[مدرسه]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} بی‌تردید به [[مرجعیت علمی]] و در نتیجه، [[مرجعیت سیاسی]] آنان - هرچند در دراز مدت- می‌انجامید که به هیچ‌وجه به کام خلفا شیرین و گوارا نمی‌آمد.</ref>- چنین اقتضا می‌کرد که [[رهبری]] انقلابی و [[الهی]] بنا به مسئولیتی که برعهده داشت می‌بایست از [[سقوط]] و [[فروپاشی]] [[مکتب]] و [[امت اسلامی]] جلوگیری، آن‌گاه [[امت]] و [[جامعه]] را با اندوخته علمی و فرهنگی خود مجهز کند تا در نهایت، در برابر نفوذ فرهنگی [[حساب]] شده یا غیرعمدی، [[مقاومت]] و [[پایداری]] کنند.
همان‌گونه که پیش از این بیان شد، موضوع [[احتجاج]] و [[مباحثه]] از وجوه تمایز [[روزگار]] امام رضا{{ع}} بود و امت اسلامی در محاصره خطرهای [[فکری]] و فرهنگ درآمده بود. [[مأمون]] بی‌پروا [[تمایل]] افسار گسیخته خود را در مورد تشکیل مجالس گفت‌وگوهای علمی [[امام]]{{ع}} با پیروان دیگر ادیان و مکاتب و گرایش‌های فعال در [[جامعه اسلامی]] آن [[روز]] ابراز و آشکار می‌کرد. تمایل مأمون تحقق یافت و [[گفت‌وگو]] و مباحثه [[آزاد]] در تمام زمینه برگزار شد. امام رضا{{ع}} به‌عنوان تنها [[شخصیت]] برجسته و درخشان علمی در [[جهان اسلام]]، به میدان بحث و گفت‌وگو با سران تمام ادیان و [[فرقه‌ها]] و مذهب‌ها گام نهاد و همه آنان را سرخورده و [[ناتوان]] از میدان به در برد. حضرتش با [[دانش]] توانمندش [[برتری علمی]] خود را بر ایشان به [[اثبات]] رسانده، افتخاری بزرگ و انکارناپذیر برای [[جهان اسلام]] و [[امت اسلامی]] ثبت کرد و بدین ترتیب [[شخصیت امام]]{{ع}} به طور ویژه‌ای در سراسر [[گیتی]] درخشیدن گرفت<ref>برتری [[امام]]{{ع}} و درخشش [[علمی]] او را در جهان اسلام می‌توان یکی از عواملی دانست که [[مأمون]] را بر آن داشت تا با [[شتابزدگی]] امام{{ع}} را از میان بردارد،؛ چراکه مأمون نمی‌توانست به چنین مرتبه‌ای دست یابد و از همین‌رو به موجودی حاشیه‌ای - همچنان‌که بود- مبدل می‌شد. این بود که با بی‌رحمی تمام، طرح از میان برداشتن این [[شخصیت]] سترگ را ریخت؛ همو که از نظر [[مردم]]، رقیب مأمون به شمار می‌رفت و بر او [[برتری]] داشت. مأمون این برتری را نمی‌توانست بر خود هموار کند و از دیگرسو [[منصب خلافت]] چیزی نبود که از آن [[چشم‌پوشی]] کند؛ زیرا که «[[ملک]] عقیم» است و [[خویشاوندی]] نمی‌شناسد. از همین‌رو بود که مأمون داغ [[ننگ]] این [[جنایت]] را بر پیشانی خود نهاد و دست به [[خون]] [[پاک]] آن حضرت آلود.</ref>.
 
چندان روشن نیست که تمام گفت‌وگوهایی که میان [[امام رضا]]{{ع}} و ارباب [[ادیان]] و [[مذاهب]] صورت گرفته، در کتاب‌های [[تاریخ]] آمده یا نه؟ اما آنچه به دست ما رسیده، نشان می‌دهد که علی‌رغم تلاش مأمون در جهت جلوگیری از انتشار گفت‌وگوهایی که میان امام رضا{{ع}} و حریفان [[فکری]] و [[دینی]] او ردوبدل شده، این گفت‌وگوها که در عرصه‌های گوناگونی صورت گرفته و از غنای علمی برخوردار است، در پس پرده [[فراموشی]] نمانده است. کتاب‌های:
[[احتجاج]] «[[طبرسی]]»، [[بحار الانوار]] «[[علامه مجلسی]]» و [[عیون الاخبار]] «[[شیخ صدوق]]» برخی از احتجاج‌های امام رضا{{ع}} را نقل کرده‌اند. در اینجا مهمترین دستاوردهای این گفت‌وگوها را به شرح زیر بیان می‌کنیم:
#هماوردی با اربابان ادیان و مذاهب و اثبات [[برتری علمی]] [[مدرسه]] انقلابی [[اهل‌بیت]]{{عم}}؛
#فراهم شدن زمینه گسترش [[فرهنگ]] اهل‌بیت{{عم}} در مجامع [[اسلامی]]؛
# [[هدایت]] به دور از هیاهوی [[مسلمانان]] به سمت خط انقلابی اهل‌بیت{{عم}} و فراخوانی آنان برای پیوند [[فکری]] و [[اعتقادی]] با [[اهل‌بیت]]{{عم}}؛
# [[پشتیبانی]] از [[دولت اسلامی]] که اندوخته و پشتوانه [[علمی]] خود را که در [[اختیار]] [[فرهنگ]] و [[تمدن اسلامی]] بود، به [[بشریت]] عرضه کرده بود.
نباید از نظر دور داشت که این دستاوردها و پیروزی‌های بزرگ، مهمترین عاملی بود که زمینه از میان برداشتن [[امام]]{{ع}} را فراهم می‌کرد. همان‌طور که پیشتر گفته شد، [[برتری امام]]{{ع}} آثاری منفی بر [[خلیفه]] داشت و در نتیجه، وجود او بر [[روح]] [[مأمون]] که [[تسلط]] بر [[جهان اسلام]] را در سر می‌پروراند، سنگینی می‌کرد.
به‌هرحال اگر مأمون می‌پسندید یا نمی‌پسندید، [[امام رضا]]{{ع}} موضوع‌های: [[توحید]]، [[نبوت]] و [[پیامبران]]، [[امامت]] و [[امامان]]، [[مذاهب اسلامی]]، [[خلافت]] و [[صحابه]] و دیگر مسائل مورد [[اختلاف]] میان [[مسلمانان]] را عرصه گفت‌وگوها و [[احتجاجات]] خود قرار داد و سرفراز از میدان بیرون آمد و همگان به فضل و برتری امام{{ع}} [[اقرار]] کردند.
به منظور پی بردن به [[توانمندی]] [[علمی]] امام رضا{{ع}} و فعالیت‌های ویژه آن حضرت در این زمینه، برخی از احتجاجات او را نقل می‌کنیم.
 
====[[گفت‌وگو]] با دوگانه‌پرستان====
«[[شیخ صدوق]]» از «[[فضل بن شاذان]]» نقل کرده که گفت: «در [[محضر امام]] [[رضا]]{{ع}} بودم که دوگانه‌پرستی به امام{{ع}} گفت: من می‌گویم: [[آفریدگار جهان]] دو است، چه دلیلی بر [[یگانگی]] او وجود دارد؟
امام{{ع}} فرمود: اینکه [[جهان]] را دارای دو [[آفریدگار]] می‌دانی در [[حقیقت]]، پس از [[اثبات]] یک آفریدگار، مدعی آفریدگار دوم هستی. بنابراین، یکی بودن آفریدگار محل اتفاق ما و شما است و بیش از یک آفریدگار مورد اختلاف است<ref>شیخ صدوق، التوحید، ص۲۷۰.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۴۹.</ref>
 
====گفت‌وگو با ارباب [[ادیان]]====
«[[حسن بن محمد نوفلی]]» می‌گوید: «چون [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} به [[خراسان]] آمده، بر مأمون وارد شد، مأمون از [[فضل بن سهل]] خواست تا [[اصحاب]] نظریه‌ها و دیانات، مانند: «[[جاثلیق]]»، «[[رأس الجالوت]]»، بزرگان [[صابئی]] (مندایی)‌ها، «هربد بزرگ» [[پیروان]] [[زرتشت]]، «قسطاس [[رومی]]» و [[متکلمان]] را گرد آورد تا گفته او (امام «ع») و آنان را بشنود.
فضل خواسته مأمون را [[اجرا]] کرد و او را از آمدن‌شان [[آگاه]] نمود مأمون به فضل گفت: آنان را نزد من بیاور.
فضل نیز آنان را نزد مأمون گرد آورد و مأمون ایشان را گرامی داشت و [[تکریم]] کرد، آن‌گاه به آنها گفت: شما را برای کار خیری گرد آورده‌ام و دوست دارم با این عموزاده‌ام که از [[مدینه]] آمده است [[مناظره]] کنید. حال مرخص هستید که بروید و فردا صبح همگی در اینجا حاضر شوید.
گفتند: ای [[امیر المؤمنین]]، سخن تو را به گوش گرفته، فرمانت را [[اطاعت]] می‌کنیم و - ان شاء [[اللّه]]- فردا اول [[وقت]] حاضر خواهیم شد.
حسن بن محمد نوفلی می‌گوید: در حال [[گفت‌وگو]] با [[ابو الحسن]] [[رضا]] بودیم که «[[یاسر خادم]]» (مباشر کارهای [[امام رضا]]{{ع}}) وارد شده و به حضرت گفت: آقای من، امیر المؤمنین [[سلام]] رسانده، می‌گوید: برادرت ([[مأمون]]) فدایت باد، جمعی از اربابان [[ادیان]]، مکاتب و [[متکلمان]]، از قومیت‌های گوناگون نزد من گرد آمده‌اند. حال اگر مایل باشی با آنان گفت‌وگو کنی نزد ما بیا و اگر [[مباحثه]] با ایشان را خوش نداری، خویش را به [[زحمت]] میفکن و چنانچه بخواهی با میل و بی‌هیچ تکلفی نزد تو خواهیم آمد.
 
امام رضا{{ع}} فرمود: سلام مرا به او برسان و بگو: دریافتم که چه می‌خواهی. ان شاء اللّه فردا صبح‌هنگام نزد تو خواهم آمد.
حسن بن محمد می‌گوید: چون [[یاسر]] از نزد ما بیرون شد، [[امام]]{{ع}} رو به من کرده، فرمود: ای نوفلی، تو از [[مردم عراق]] هستی و [[مهربانی]] عراقیان از [[خشونت]] دور است. به من بگو: می‌دانی عموزاده‌ات (مأمون) چرا [[مشرکان]] و صاحبان مکاتب را برای [[رویارویی]] ما گرد آورده است؟
گفتم: فدایت گردم، می‌خواهد تو را بیازماید و به مرتبه و [[توانمندی]] تو پی ببرد، اما به [[خدا]] [[سوگند]] بنای [[آزمون]] را بر پایه‌ای [[سست]] و نااستوار نهاده است.
امام{{ع}} فرمود: او از این کار چه منظوری دارد؟
گفتم: برخلاف [[عالمان]] که [[حقایق]] را [[انکار]] نکرده، بدان تن می‌دهند، بدعتگران، متکلمان، صاحبان مکاتب [[منحرف]] و مشرکان، در مباحثه و [[جدل]] ابزاری جز انکار و [[دروغ]] ندارند. حال اگر بگویی [[خداوند]] یگانه است، خواهند گفت: [[وحدانیت]] و [[یگانگی]] او را ثابت کن و اگر محمد{{صل}} را [[پیامبر خدا]] بخوانی، می‌گویند: [[رسالت]] او را [[اثبات]] نما. به همین منوال، طرف بحث با دلیل و [[برهان]] گفته خود را ثابت می‌کند و آنان با [[دروغ]] خواندن گفته‌هایش و مغالطه، او را به دم فروبستن و ترک [[جدال]] وادار می‌کنند، پس- فدایت گردم- از آنان برحذر باش.
نوفلی می‌گوید: [[امام]]{{ع}} لبخندی زده، فرمود: ای نوفلی، [[بیم]] آن داری که دلیل و [[برهان]] مرا رد و [[باطل]] کنند؟
گفتم: به [[خدا]] [[سوگند]]، از چنین چیزی بیم ندارم، بلکه امیدوارم که [[خداوند]] تو را بر آنان [[پیروز]] گرداند - ان شاء [[اللّه]]-.
امام{{ع}} فرمود: ای نوفلی، می‌خواهی بدانی [[مأمون]] چه هنگامی پشیمان خواهد شد؟
گفتم: آری.


امام{{ع}} فرمود: آن هنگام که با [[پیروان]] [[تورات]] براساس تورات، با پیروان [[انجیل]] براساس انجیل، با پیروان [[زبور]] براساس زبور [[احتجاج]] کردم، با [[صابئیان]] به زبان [[عبرانی]]، با هربدان به [[زبان فارسی]]، با [[رومیان]] به زبان [[رومی]] و با صاحبان دیگر [[آیین‌ها]] و مکتب‌ها به زبان خودشان سخن گفتم و پس از آن‌که [[حجت]] و ادعای هریک از آنان را رد کردم و او از [[اعتقاد]] و گفته خود دست کشیده، گفته مرا پذیرفت، مأمون خواهد دانست راهی که در پیش گرفته [[بیراهه]] است و او شایسته چنین کاری نیست و آن‌گاه است پشیمان خواهد شد.
از [[امام رضا]]{{ع}} [[حدیث]] «[[سلسلة الذهب]]» [[روایت]] شده که آن حضرت، آن را از پدران [[پاک]] خود روایت کرده و آنان، از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل کرده‌اند و او از [[جبرئیل]] و جبرئیل از خدای صاحب [[عزّت]] نقل کرده است که فرمود: {{متن حدیث|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِي وَ مَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي}}؛ کلمه‌ {{متن حدیث|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ}} دژ مستحکم‌ من است. هرکس آن را بر زبان آورد، وارد دژ من شده است و هرکس وارد دژ من شود، از [[کیفر]] من ایمن باشد.
چون صبح فرارسید، [[فضل بن سهل]] نزد [[حضرت رضا]]{{ع}} آمد و گفت:
فدایت شوم، عموزاده‌ات [[منتظر]] آمدن شماست و آنان که باید بیایند آمده‌اند.
آیا نزد مأمون می‌روی؟
امام{{ع}} فرمود: زودتر برو و من خواهم آمد.
آن‌گاه امام{{ع}} [[وضو]] ساخت و مقداری سویق نوشید و به ما نیز داد، سپس همگی به مجلس مأمون رفتیم. مجلس آکنده از مجلسیان بود و «[[محمد بن جعفر]]» نیز همراه گروهی از [[طالبیان]]، [[هاشمیان]] و [[فرماندهان]] حضور داشت. با ورود [[امام رضا]]{{ع}} مأمون و محمد بن جعفر و هاشمیان به [[احترام]] حضرت برخاستند. امام{{ع}} و مأمون نشستند، اما آنان همچنان ایستاده بودند و پس از [[فرمان]] مأمون نشستند. مأمون مدتی با حضرت رضا{{ع}} به [[گفت‌وگو]] پرداخت، سپس رو به «[[جاثلیق]]» کرد و گفت: ای جاثلیق، این پسر عمویم، [[علی بن موسی بن جعفر]] و از [[فرزندان فاطمه]]{{س}} دخت پیامبرمان و فرزند [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است. دوست دارم با او وارد گفت‌وگو شده، [[محاجه]] کنی، اما [[انصاف]] و [[دادگری]] را از دست ندهی.


[[جاثلیق]] گفت: ای [[امیر المؤمنین]]، چگونه با کسی به [[محاجّه]] بپردازم که کتابش را که بدان [[احتجاج]] می‌کند قبول نداشته و به [[پیامبری]] که او نام می‌برد [[ایمان]] ندارم؟
«[[احمد بن حنبل]]» درباره سند این حدیث گفته است: {{عربی|وَ هذَا إِسنَادٌ لَو قُرِئَ عَلَی المَجنُونِ لَأَفَاقَ}}<ref>بحار الانوار، ج۴۸، ص۱۰۷ (به نقل از: مناقب آل أبی طالب، ج۳، ص۴۳۳)؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص۱۰۰.</ref>؛ این سلسله سند آن‌چنان درست و بابرکت است که‌ اگر بر دیوانه خوانده شود به [[یقین]] [[شفا]] خواهد یافت.
[[امام رضا]]{{ع}} به او فرمود: ای [[نصرانی]]، اگر براساس [[انجیل]] با تو [[محاجّه]] کنم می‌پذیری؟
[[جاثلیق]] گفت: آری به [[خدا]]، بدان تن می‌دهم اگرچه برخلاف میل من باشد،؛ چراکه نمی‌توانم گفته انجیل را نادیده بگیرم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: هرچه می‌خواهی بپرس و پاسخ مرا بشنو.
جاثلیق گفت: درباره پیامبری [[عیسی]]{{ع}} و کتاب او چه می‌گویی؟ آیا چیزی از پیامبری‌ عیسی و کتاب او هست که نپذیری؟
امام{{ع}} فرمود: من به [[رسالت]] عیسی و کتاب او و نیز بشارت‌هایی که درباره [[پیامبر]] ما به [[امت]] خود داد و [[حواریون]] بدان [[اقرار]] کرده‌اند، مقر هستم و آن را می‌پذیریم، اما هر عیسایی که به [[نبوت]] و رسالت محمد{{صل}} و کتاب او اقرار نکرده، آن را نپذیرفته و مژده آمدن او را به امت خود نداده باشد مردود می‌دانم و او را نمی‌پذیرم.


جاثلیق گفت: آیا نه این است که [[احکام]]، با وجود دو [[گواه]] [[عادل]] صادر و [[قطعی]] می‌شوند؟
وانگهی «مسند الامام الرضا{{ع}}» بیش از دو هزار متن در خود دارد که شامل مباحث: [[اعتقادات]]، فقه، [[اخلاق]]، [[تفسیر]]، [[تاریخ]] و [[احتجاجات]] است که این بخش از کتاب، مهمترین و اصلیترین موضوعی است که «مسند» را تشکیل می‌دهد. مباحث [[دانش]] و [[شناخت]] که جایگاهی اصیل در [[نصوص]] [[امام]]{{ع}} دارد آن‌چنان گسترده و پردامنه است که در این ابواب نمی‌گنجد. البته نصوصی که به اصول اعتقادات، [[شریعت]] و موضوع [[امامت]] می‌پردازد، گسترده و مفصل است و از توجه خاص امام{{ع}} برخوردار بوده است. [[امام رضا]]{{ع}} با این [[نصوص]]، به‌ویژه موضوع [[امامت]]<ref>نصوصی که درباره امامت از امام رضا{{ع}} صادر شده، به پانصد مورد می‌رسد. البته احتجاجاتی که درباره امامت صورت گرفته، و در دو کتاب: «الإصطفاء و النبوة» و «الأدعیة و تفسیر القرآن» آمده و به موضوع امامت ارتباط دارد حجم بزرگی را به خود اختصاص می‌دهد و در مجموع و به‌طور تقریبی، یک چهارم تراث آن حضرت را تشکیل می‌دهد.</ref>، با مردود خواندن و ابطال منطقی [[مذاهب]] و فرقه‌هایی که به نحوی از [[مذهب]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} جدا شده بودند، تمام راه‌های نفوذ و رخنه آنان را بست.
امام{{ع}} فرمود: آری.
جاثلیق گفت: بنابراین برای [[اثبات نبوت]] و رسالت محمد دو گواه بیاور که مقبول [[نصرانیان]] باشند و درباره آیین‌ ما از کسانی [[گواهی]] بخواه که از [[ملت]] ما و پیرو [[آیین]] ما نباشند.
امام{{ع}} فرمود: ای [[مرد]] نصرانی، اینک به [[انصاف]] سخن گفتی. حال اگر گواهی کسی که مورد [[تأیید]] [[مسیح]] [[عیسی بن مریم]] باشد می‌پذیری؟
جاثلیق گفت: این گواه کیست؟ نام او را بازگو.
امام{{ع}} فرمود: درباره «یوحنای دیلمی» و گواهی او چه نظری داری؟
جاثلیق گفت: زهی [[سعادت]] که از محبوبترین افراد نزد مسیح نام بردی.
امام{{ع}} فرمود: در انجیل آمده است که [[یوحنا]] گفت: «مسیح مرا از آمدن‌ [[دین]] محمد [[عربی]] [[آگاه]] کرد و مژده داد که او پس از من (مسیح) خواهد آمد و من این [[بشارت]] را به حواریون دادم». تو را [[سوگند]] می‌دهم که چنین چیزی در انجیل آمده است؟
جاثلیق گفت: یوحنا چنین مطلبی را از مسیح نقل کرده و نبوت مردی و نیز [[خاندان]] و [[جانشین]] او را [[بشارت]] داده، اما مشخص نکرده است در چه زمانی خواهد آمد و قومی را که از میان آنان ظهور می‌کند به ما نشناسانده است تا با مشخصات دقیق‌ آنان را بشناسیم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: اگر کسی را بیاوریم که با [[انجیل]] آشنا باشد و به [[نیکی]] آن را بخواند و او نام و یاد کرد محمد و [[خاندان]] و [[امت]] او را از انجیل بخواند، می‌پذیری؟


[[جاثلیق]] گفت: بی‌تردید می‌پذیرم.
با تأملی در [[احتجاجات]] [[امام رضا]]{{ع}} صراحت و [[اعتراض]] را در آن می‌بینیم که «[[تقیه]]» و بیان گزینشی [[حقایق]] [[تاریخی]] در آنها جایی ندارد، بلکه امام رضا{{ع}} با این [[آگاهی]] که کشته شدن در راه [[عقیده]] پایان کار او را رقم می‌زند، با تمام توان به میدان [[مباحث اعتقادی]] مذهب، گام می‌نهاد. امام رضا{{ع}} از آن‌رو وارد این میدان گسترده‌دامن شد تا [[حقیقت]] مذهب اهل‌بیت{{عم}} و [[فلسفه وجودی]] آن را [[اثبات]] کند و به همگان بفهماند که مذهب اهل‌بیت{{عم}}، امتداد خط [[پیامبر]] خداست و تنها خطی است که آینه [[رسالت الهی]] در [[زمین]] است. در اینجا گزیده‌ای از تراث امام رضا{{ع}} را باهم می‌خوانیم تا به عظمت و گوناگونی تراث آن بزرگ پی ببریم:
[[امام رضا]]{{ع}} به «قسطاس [[رومی]]» فرمود: تا چه اندازه‌ای [[سفر]] سوم انجیل را از [[حفظ]] می‌خوانی؟
او گفت: آن را خوب در حفظ دارم.
آن‌گاه امام{{ع}} رو به «[[رأس الجالوت]]» کرده، به او فرمود: تو نیز انجیل را می‌خوانی؟ (با آن کاملا آشنا هستی؟).
پاسخ داد: آری به [[جان]] خودم.
امام{{ع}} فرمود: سفر سوم را برگیر (بخوان). اگر در آن از محمد و خاندان و امت او- که [[درود]] [[خداوند]] بر آنان باد- ذکری و نامی برده شده بود [[گواهی]] دهید و گفته مرا [[تصدیق]] کنید و اگر نامی از آنان در این سفر نیامده بود گفته مرا تصدیق نکنید.
آن‌گاه امام رضا{{ع}} به خواندن سفر سوم پرداخت و چون به نام [[پیامبر اسلام]]{{صل}} رسید، درنگ نموده، فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، تو را به [[مسیح]] و مادرش [[سوگند]] می‌دهم آنچه دریافته‌ای بازگو آیا مرا نسبت به انجیل و مطالب آن‌ [[آگاه]] می‌دانی؟
او پاسخ داد: آری.


امام{{ع}} بخشی را که به [[حضرت رسول]] و خاندان و امت او پرداخته بود خواند و فرمود: ای مرد نصرانی، حال‌ چه می‌گویی؟ این، گفته [[عیسی بن مریم]] است. اگر گفته انجیل را [[دروغ]] بخوانی بی‌تردید [[عیسی]]{{ع}} و [[موسی]]{{ع}} را [[دروغ‌پرداز]] خوانده‌ای و اگر این یادکرد را [[انکار]] کنی کشتن تو [[واجب]] خواهد شد،؛ چراکه به [[خدا]] و [[پیامبر]] و کتاب خویش [[کفر]] ورزیده‌ای.
== در آستان [[عقل]]، [[علم]] و [[شناخت]] ==
جاثلیق گفت: منکر مطلبی نمی‌شوم که در انجیل آمده است و به آن [[اقرار]] داشته، آن را می‌پذیرم.
# {{متن حدیث|الْعَقْلُ حِبَاءٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْأَدَبُ كُلْفَةٌ، فَمَنْ تَكَلَّفَ الْأَدَبَ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَ مَنْ تَكَلَّفَ الْعَقْلَ لَمْ يَزْدَدْ بِذَلِكَ إِلَّا جَهْلًا}}<ref>اصول کافی، ج۱، ص۲۴.</ref>؛ عقل موهبتی است از سوی [[خداوند]] و [[دانش‌اندوزی]] آمیخته به‌ [[سختی]] است. هرکس سختی دانش‌اندوزی را بر خود هموار کند، به آن می‌رسد و هرکس خویش را [[خردمند]] وانمود کند تنها بر نادانی‌اش افزوده می‌شود.
امام{{ع}} خطاب به حاضران‌ فرمود: [[گواه]] باشید که او [[بشارت]] انجیل به آمدن [[حضرت محمد]]{{صل}} و [[آیین جدید]] را پذیرفته و به آن اقرار کرد.
# {{متن حدیث|لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}<ref>اصول کافی، ج۲، ص۵۵.</ref>؛ [[عبادت]] به زیادی [[نماز]] و [[روزه]] نیست، بلکه عبادت [[اندیشه]] و [[تفکر]] در امر آفرینش‌ خداوند است.
آن‌گاه به او فرمود: ای جاثلیق، حال هرچه می‌خواهی بپرس.
# {{متن حدیث|مَا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ عَبْداً عَقْلًا إِلَّا اسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْماً}}<ref>طوسی، امالی، ج۱، ص۵۵.</ref>؛ هرگاه خداوند به بنده‌ای [[عقل]] دهد، بی‌گمان روزی به وسیله همان [[عقل]] او را [[نجات]] می‌دهد<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۴۵.</ref>.
جاثلیق گفت: شمار [[حواریون]] عیسی بن مریم و علمای ([[حافظان]]) [[انجیل]] را بازگو.
[[امام]]{{ع}} فرمود: با شخص [[آگاهی]] مواجه شده‌ای که به خوبی می‌تواند پاسخ دهد. بدان که‌ [[حواریون]] [[دوازده تن]] بودند که [[برترین]] و عالمترین آنان «[[لوقا]]» بود. [[عالمان]] [[نصاری]] نیز سه تن بودند: «یوحنای بزرگ» در [[سرزمین]] «اج»، «[[یوحنا]]» یی در «قرقیسیه» و «یوحنای دیلمی» در «بزجان» قرار داشتند که آخرین ایشان‌ به نام و یادکرد محمد{{صل}} و [[خاندان]] و [[امت]] او [[آگاه]] بود و همو بود که به امت [[عیسی]] و [[بنی اسرائیل]]، مژده آمدن‌ او را داد.
آن‌گاه فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، به [[خدا]] [[سوگند]] به آن عیسایی که به محمد{{صل}} [[ایمان]] داشته و مژده ظهور او را داده‌ ایمان داریم و جز در مورد [[سستی]] و [[ضعف]] او و کمی [[نماز]] و روزه‌اش بر او خرده نمی‌گیریم.
[[جاثلیق]] [[فرصت]] را مغتنم شمرد و این گفته [[امام]]{{ع}} را بهانه قرار داد تا امام{{ع}} را کوچک کند. او گفت: به خدا سوگند، [[دانش]] خویش را تباه کردی و جایگاه و کار خود را [[سست]] و لرزان نمودی. تابه‌حال می‌پنداشتم تو [[عالم‌ترین]] فرد از [[مسلمانان]] هستی.
 
امام{{ع}} فرمود: چه شده که چنین می‌گویی؟
جاثلیق گفت: اینکه می‌گویی: [[عیسی ضعیف]] بود و کم [[روزه]] می‌گرفت و کم نماز می‌گزارد. بدان که‌ او هرگز روزی از عمر خود را بدون روزه سپری نکرد و شبی را در بستر نیارامید، بلکه همه عمر خود را به نماز و روزه گذراند.
امام{{ع}} فرمود: بنابراین برای چه کسی نماز می‌گزارد و روزه می‌گرفت؟
در این هنگام جاثلیق دم فرو بست و خاموش شد.
آن‌گاه امام{{ع}} به او فرمود: ای مرد نصرانی، سؤالی از تو دارم.
جاثلیق گفت: بپرس. اگر بدانم پاسخ تو را می‌دهم.
امام{{ع}} فرمود: ای جاثلیق، آیا منکر آن نبوده‌ای که عیسی به [[فرمان]] خدای [[مردگان]] را زنده می‌کرد؟
جاثلیق گفت: پیشتر از این منکر آن بوده‌ام،؛ چراکه هرکس مرده را زنده کند و [[کور]] را [[بینا]] گرداند و جذامی را [[شفا]] دهد به [[یقین]] او خداست و سزاوار پرستیده شدن است.
امام{{ع}} فرمود: «[[الیسع]]» نیز همانند عیسی [[کارهای خارق‌العاده]] کرد. او بر روی آب راه رفت، مردگان را زنده کرد، کور را بینا نمود و جذامی را [[شفا]] داد، اما امتش او را به خداوندی برنگزید و کسی او را به جای خداینپرستید. «[[حزقیل]]» [[پیامبر]] نیز معجزه‌هایی چون معجزه‌های [[عیسی بن مریم]]{{ع}} ارائه داد و سی و پنج هزار تن را که شصت سال از [[مرگ]] آنان می‌گذشت، زنده کرد.
سپس رو به [[رأس الجالوت]] کرده، فرمود: ای رأس الجالوت، آیا در [[تورات]] به این [[جوانان]] که از [[بنی اسرائیل]] بوده‌اند اشاره شده است؟ همان‌هایی‌ که در [[یورش]] «بخت‌نصر» به [[بیت المقدس]] در شمار [[اسیر]]ان بودند و «بخت‌نصر» آنان را از میان [[اسیران]] برگزیده، به [[بابل]] [[مرکز حکومت]] «بخت‌نصر» فرستاد و از دم تیغ گذراند. آن‌گاه [[خداوند]] [[حزقیل پیامبر]] را فرستاد و او به [[فرمان خداوند]] ایشان را زنده کرد. بی‌تردید چنین مطلبی در تورات وجود دارد و تنها [[کافران]] از شما منکر آن می‌شوند.
 
رأس الجالوت گفت: این مطلب را شنیده و با آن آشنا هستیم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: راست گفتی. آن‌گاه افزود: ای [[مرد]] [[یهودی]]، این [[سفر]] تورات را برگیر، سپس آیاتی از تورات را قرائت نمود و آن یهودی از قرائت امام{{ع}} شگفت‌زده شده، آن را [[برتر]] از قرائت خویش دانست.
در این هنگام امام{{ع}} رو به مرد [[نصرانی]] کرد و فرمود: ای مرد نصرانی، آیا ایشان قبل از [[عیسی]] می‌زیستند یا عیسی از آنان پیشتر بود؟
گفت: نه، آنان پیش از عیسی بودند.
امام{{ع}} فرمود: [[قریش]] نزد [[پیامبر خدا]]{{صل}} گرد آمده، از او خواستند تا مردگان‌شان را زنده کند. [[پیامبر]]{{صل}}، [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} را همراه آنان گسیل داشت و به او فرمود: «با ایشان به گورستان برو و کسان این [[جماعت]] را یکایک‌ به نام بخوان و بگو: محمد [[رسول خدا]]{{صل}} می‌گوید به [[فرمان]] خدای برخیزید». [[مردگان]] خوانده شده، از [[دل]] خاک برخواسته، خاک از سر و روی خویش می‌فشاندند. قرشیان به ایشان نزدیک شده، جویای حال آنان شدند و آنان را از [[رسالت]] محمد{{صل}} [[آگاه]] کردند.
زنده‌شدگان گفتند: [[دوست]] می‌داشتیم [[روزگار]] او را [[درک]] می‌کردیم تا به او [[ایمان]] بیاوریم».
با تمام این احوال و با اینکه‌ او [[کور]]، جذامی و دیوانگان را [[درمان]] کرد و با چهارپایان، پرندگان، [[پریان]] و [[دیوان]] سخن گفت، هرگز او را در برابر [[خدا]] قرار ندادیم و به خدایی‌ نخواندیم و هیچ‌یک از [[فضایل]] او را [[انکار]] نکردیم.
اما شما که با دیدن چنین کرامت‌هایی‌ [[عیسی]] را [[خدا]] خوانده‌اید، می‌بایست «[[الیسع]]» و «[[حزقیل]]» را نیز خدا بخوانید،؛ چراکه آن دو نیز همانند [[عیسی]] [[مردگان]] را زنده و [[بیماران]] [[درمان]] کردند.
 
جماعتی از [[بنی اسرائیل]] که [[طاعون]] را در [[خانه]] خود می‌دیدند از [[بیم]] [[مرگ]]، [[سرزمین]] خود را ترک کردند، اما به [[فرمان خداوند]] طعمه مرگ شدند. [[مردم]] آن سرزمین جمع شدند و گرد آن مردگان حصاری کشیدند. گذشت روزگاران آنان را از میان برد و استخوان‌های‌شان فرسوده و پوسیده شد. آن‌گاه یکی از [[پیامبران بنی اسرائیل]] بر باقی‌مانده آنان گذشت و از دیدن آن همه استخوان فرسوده و و ماجرای‌ آنان شگفت‌زده شد. حضرت [[باری‌تعالی]] به او [[وحی]] کرده، فرم[[ود]]: «مایلی آنان را زنده کنم تا بیم‌شان دهی؟
گفت: پروردگارا، آری.
خطاب آمد: این‌چنین آنان را فراخوان: ای استخوان‌های فرسوده شده، به [[فرمان]] خدای [[جان]] گرفته، برخیزید.
و چون آن [[پیامبر]] به فرمان خداوند آنان را خواند، آنان همگی برخاسته، خاک از سر و روی خویش می‌فشاندند».
ماجرای [[ابراهیم خلیل الرحمن]]{{ع}} نیز قابل‌توجه است. او به فرمان خداوند، چهار پرنده گرفته، قطعه قطعه کرد و درهم آمیخت. سپس بخشی از آمیخته پرندگان را بر هر کوهی قرار داد، آن‌گاه پرندگان به نام و جنس‌ خواند و پرندگان شتابان به پرواز درآمده، نزد [[حضرت ابراهیم]] حاضر شدند.
مورد دیگر ماجرای حضرت [[موسای کلیم]]{{ع}} است. حضرت [[موسی بن عمران]]{{ع}} و هفتاد تن از [[یاران]] برگزیده‌اش به [[کوه]] رفتند. آنان به [[موسی]]{{ع}} گفتند: «تو [[خدای سبحان]] را دیده‌ای، پس همان‌سان او را به ما بنمایان.
 
موسی{{ع}} گفت: من هرگز او را ندیده‌ام. یاران موسی{{ع}} به او گفتند: {{متن قرآن|لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}}<ref>«ما تا خداوند را آشکارا نبینیم، به تو ایمان نمی‌آوریم و در حالی که خود می‌نگریستید آذرخش شما را فرا گرفت» سوره بقره، آیه ۵۵. (با اختلاف لفظ {{متن حدیث|فَأَخَذَتْهُمُ}} که در روایت آمده، ولی در قرآن {{متن قرآن|فَأَخَذَتْكُمُ}} می‌باشد و امام در اینجا درصدد تلاوت آیه نبوده است).</ref>، و همگی به [[کیفر]] [[لجاجت]] خود در [[آتش]] سوختند و تنها [[موسی]]{{ع}} ماند.
موسی به [[خداوند]] عرضه داشت: خداوندا، هفتاد تن از میان [[بنی اسرائیل]] [[انتخاب]] کردم و به اینجا آوردم، حال تنها بازگردم؟ اگر ماجرا را برای آنان باز گویم هرگز سخن مرا نخواهند پذیرفت. خداوندا، اگر بنای از میان برداشتن آنان را داشتی‌ پیش از این، آنان و مرا هلاک می‌کردی. آیا ما را به [[جرم]] [[لجاجت]] [[نادانان]] و سفیهانمان هلاک می‌کنی؟ در این هنگام‌ خدایآنان را که مرده بودند زنده کرد».
پس بدان که‌ تمام آنچه را که گفتم مبتنی بر [[حقیقت]] است. از این‌رو نمی‌توانی آن را [[انکار]] کنی،؛ چراکه [[تورات]]، [[انجیل]]، [[زبور]] و فرقان به آن تصریح کرده‌اند. پس اگر بنا باشد هرکس [[مردگان]] را زنده کند و [[کور]] و جذامی و دیوانه را [[شفا]] بخشد به‌عنوان [[خداوند]] و [[آفریدگار]] پذیرفته شود، باید تمام اینان را به خداوندی بپذیری. حال چه می‌گویی؟
[[جاثلیق]] به [[امام]]{{ع}} گفت: آنچه تو می‌گویی همان درست و حق‌ است و «خدایی جز [[خدای یگانه]] [[ن]]یست».
آن‌گاه امام{{ع}} رو به [[رأس الجالوت]] کرد و فرمود: نزد من بیا تا درباره ده آیه‌ای که بر [[موسی بن عمران]]{{ع}} نازل شده [[پرسش]] کنم. در تورات مژده آمدن محمد{{صل}} و [[امت]] او این‌گونه آمده است: «چون آخرین امت که [[پیروان]] [[پیامبر]] شترسوار هستند بیایند در [[کنیسه]] ([[مسجد]])‌هایی جدید مجدانه و با [[تسبیح]] و ذکری جدید (غیر از آنچه در آن [[روزگار]] متعارف بوده) خدای را تسبیح و [[تقدیس]] می‌کنند. در آن روزگار است که باید [[بنی اسرائیل]] به آنان بپردازند و به سامان دادن [[ملک]] آنان مشغول شوند تا دل‌های‌شان آرام گیرد. آنان شمشیرهایی در دست دارند که با آنها از [[کافران]] سراسر [[گیتی]] [[انتقام]] می‌گیرند».
 
آیا این در تورات آمده است؟ و آیا این گفته را در آن دیده و خوانده‌ای؟
رأس الجالوت گفت: آری. همان‌گونه که می‌گویی ما نیز در تورات دیده‌ایم. آن‌گاه امام{{ع}} به جاثلیق فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، تا چه اندازه با کتاب «شعیا» ی پیامبر آشنایی داری؟
گفت: حرف حرف آن را خوانده و می‌شناسم.
امام{{ع}} به رأس الجالوت و جاثلیق فرمود: این گفتار او را می‌شناسید که گفت: «ای [[جماعت]]، صورت (شبح) درازگوش سواری را دیدم که جامه‌هایی از [[نور]] بر تن داشت و صورت دیگری را دیدم که بر شتر سوار بود و چونان ماه پرتو می‌افشاند».
آن دو گفتند: آری‌ اینها گفته شعیاست.
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، در [[انجیل]] آمده است که [[عیسی]]{{ع}} گفت:
«من به سوی خدای خود و خدای شما خواهم رفت و «[[فارقلیطا]]» (محمد{{صل}}) خواهد آمد. همان‌گونه که آمدن او را [[گواهی]] دادم، او نیز به [[حقانیت]] من گواهی خواهد داد. او هرچیزی را بیان و [[تفسیر]] خواهد کرد، رسوایی‌های [[امت‌ها]] ی گذشته‌ را برملا می‌کند و هموست که ستون های‌ [[کفر]] را می‌شکند و سرنگون خواهد کرد.».. آیا چنین چیزی در [[انجیل]] آمده است؟
[[جاثلیق]] گفت: هرچه از انجیل گفته‌ای بی‌تردید آن را پذیرفته، به آن تن می‌دهیم.
   
   
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای جاثلیق، آنچه را که گفتم از انجیل می‌دانی؟
== در آستان [[قرآن کریم]] ==
پاسخ داد: آری.
# از «[[حسین بن خالد]]» نقل شده است که: «به [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} گفتم: ای [[پسر رسول خدا]]، درباره [[قرآن]] به من بگو. آیا قرآن [[خالق]] است یا مخلوق؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|لَيْسَ بِخَالِقٍ وَ لَا مَخْلُوقٍ، وَ لَكِنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}؛ قرآن نه خالق است و نه مخلوق، بلکه سخن خدایاست<ref>صدوق، توحید، ص۳۲۳.</ref>.
امام{{ع}} فرمود: ای جاثلیق، انجیل اول را که بر عیسی{{ع}} نازل شده بود گم کردید. آن را نزد چه کسی یافتید و انجیل حاضر را که در دست دارید چه کسی برای شما نوشت؟ جاثلیق گفت: آن‌ انجیل را فقط یک [[روز]] از دست دادیم و «[[یوحنا]]» و «[[متی]]» آن را شاداب و تازه عرضه کردند.
# از «[[ریان بن صلت]]» آمده است که: «به امام‌ [[رضا]]{{ع}} گفتم: درباره قرآن چه می‌گویی؟ فرمود: {{متن حدیث|كَلَامُ اللَّهِ لَا تَتَجَاوَزُوهُ، وَ لَا تَطْلُبُوا الْهُدَى فِي غَيْرِهِ فَتَضِلُّوا}}؛ قرآن‌ [[کلام]] خداست، از حدود آن نگذرید و [[فرمان]] آن را نادیده نگیرید و جز از آن [[هدایت]] نخواهید که [[گمراه]] می‌شوید»<ref>صدوق، توحید، ص۳۲۳؛ امالی، ص۲۲۶.</ref>.
امام{{ع}} فرمود: [[شناخت]] شما از انجیل و [[عالمان]] آن اندک است.
# از «ابو حیون» مولای [[امام رضا]]{{ع}} از آن حضرت نقل شده است که فرمود: {{متن حدیث|مَنْ رَدَّ مُتَشَابِهَ الْقُرْآنِ إِلَى مُحْكَمِهِ هُدِيَ إِلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ}}؛ هرکسی آیات‌ «[[متشابه]]» قرآن را با محک‌ «محکم» آن بسنجد، به [[راه راست]] راه یافته است. سپس فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ فِي أَخْبَارِنَا مُتَشَابِهاً كَمُتَشَابِهِ الْقُرْآنِ، وَ مُحْكَماً كَمُحْكَمِ الْقُرْآنِ، فَرُدُّوا مُتَشَابِهَهَا إِلَى مُحْكَمِهَا وَ لَا تَتَّبِعُوا مُتَشَابِهَهَا دُونَ مُحْكَمِهَا فَتَضِلُّوا}}؛ بدانید که‌ در [[اخبار]] ([[روایات]]) ما نیز همانند قرآن، «متشابه» وجود دارد و «محکم»، پس متشابه آن را با محکم آن بسنجید. مبادا متشابه آن را گرفته، محکم آن واگذارید که در این صورت‌ از راه راست به [[بیراهه]] خواهید رفت»<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۹۰.</ref>.
اگر [[حقیقت]] همان است که ادعا می‌کنید، چرا درباره آن گرفتار [[اختلاف]] شده‌اید؟ پس بدانید که پراکنده‌گویی و اختلاف به این انجیل که در دست دارید راه یافته و اگر همان انجیل عصر مسیح‌ در دست شما بود این‌چنین اختلاف‌نظر نداشتید. حال [[راز]] این اختلاف را برای تو بازمی‌گویم. بدان که پس از گم شدن انجیل نخستین، [[نصرانیان]] نزد عالمان خود رفته، گفتند: «[[عیسی بن مریم]]{{ع}} کشته شد و انجیل نیز گم شد و شما عالمان این [[امت]] هستید آیا اندوخته‌ای از انجیل دارید؟
# روزی امام رضا{{ع}} از قرآن یاد کرده، [[حجت‌ها]] و [[برهان]] آن را بزرگ شمرد و [[نظم]] و انسجام آن را معجزه‌ای سترگ خواند و فرمود: {{متن حدیث|هُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِينُ، وَ عُرْوَتُهُ الْوُثْقَى وَ طَرِيقَتُهُ الْمُثْلَى، الْمُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ، وَ الْمُنْجِي مِنَ النَّارِ، لَا يَخْلُقُ عَلَى الْأَزْمِنَةِ وَ لَا يَغِثُّ عَلَى الْأَلْسِنَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُجْعَلْ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، بَلْ جُعِلَ دَلِيلَ الْبُرْهَانِ وَ الْحُجَّةَ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ {{متن قرآن|لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ}}<ref>«در حال و آینده آن، باطل راه ندارد، فرو فرستاده (خداوند) فرزانه ستوده‌ای است» سوره فصلت، آیه ۴۲.</ref>}}؛ آن [[قرآن]]، ریسمان سترگ [[الهی]]، دستاویز [[استوار]] او و راه آرمانی و کامل او است که به [[بهشت]] می‌انجامد و از [[دوزخ]] وامی‌رهاند. با گذشت [[روزگار]] کهنه نشده و بر زبان‌ها سنگین و ملالت‌بار نمی‌شود؛ زیرا برای روزگاری خاص و دورانی محدود فرستاده نشده، بلکه [[راهنما]] و [[حجت]] و [[برهان]] هر [[انسانی]] قرار داده شده است که «از پیش روی آن و از پشت سرش [[باطل]] به سویش نمی‌آید، [[وحی]] (نامه) ای است از سوی حکیمی ستوده صفات‌<ref>عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۳۰.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۴۶.</ref>
«[[لوقا]]» و «مرقابوس» گفتند: انجیل را در سینه‌های خود [[حفظ]] کرده‌ایم که به تدریج و هرروز یک‌شنبه «[[سفر]]» ی از آن را برای شما می‌خوانیم تا اینکه تمام انجیل را یک‌جا جمع‌آوریم، پس [[اندوه]] به خود راه ندهید و [[کلیساها]] را خالی نگذارید».
این بود که «لوقا»، «مرقابوس»، «یوحنا» و «متی»- که شاگردان شاگردان عیسی بودند- این انجیل را به جای [[انجیل]] گم‌شده گرد آوردند. ای جاثلیق‌ این مطلب را می‌دانستی؟
[[جاثلیق]] پاسخ داد: تاکنون از این امر بی‌خبر بودم. اینک [[برتری]] تو در [[شناخت]] انجیل بر من آشکار شد و مطالبی را شنیدم که آن را می‌دانستم و به [[حقانیت]] آن پی بردم و بر دانشم افزوده شد.
 
[[امام]]{{ع}} به او فرمود: [[گواهی]] این [[عالمان]] را می‌پذیری؟
[[جاثلیق]] پاسخ داد: آری، گواهی آنان‌ نافذ است. آنان عالمان به [[انجیل]] بوده‌اند و هرچه گفته‌اند، [[حق]] است.
امام{{ع}} به [[مأمون]] و افراد [[خاندان]] خود و دیگر حاضران در مجلس فرمود:
بر او و اقرارش‌ [[گواه]] باشید.
گفتند: گواه هستیم.
امام{{ع}} به جاثلیق فرمود: [[متی]] گفته است: «[[مسیح]]، فرزند داوود بن ابراهیم بن اسحاق بن یعقوب بن یهودا بن خضرون است».
مرقابوس نیز [[نسب]] [[عیسی بن مریم]]{{ع}} را این‌چنین خوانده است: «او «کلمه» [[خداوند]] است که [[حضرت حق]] آن را در کالبد آدمی‌زاده قرار داد و در نتیجه‌ به صورت [[انسان]] درآمد».
[[لوقا]] نیز گفته است: «عیسی بن مریم و مادرش دو انسان بودند که «[[روح القدس]]» در آن دو داخل شد (دمیده شد)».
ای [[مرد]] [[نصرانی]]، حال‌ تو را به پسر ([[عیسی]]) و مادر ([[مریم]]) [[سوگند]] می‌دهم این گفته را از متی می‌دانی؟
از دیگرسو، تو گواهی عیسی را بر خودش چنین بیان می‌کنی که گفته است‌: «ای [[جماعت]] [[حواریون]]، بی‌خلاف و گزاف که‌ به [[حقیقت]] می‌گویم: هر کس به [[آسمان]] برود به [[یقین]] بازگشتی ندارد، جز آن‌ سوار شتر که‌ [[خاتم پیامبران]] است‌ که او به آسمان خواهد رفت و به [[زمین]] بازمی‌گردد». نظر تو درباره این گفته چیست؟
جاثلیق گفت: آری‌ این گفته عیسی است و آن را [[انکار]] نمی‌کنیم.
امام{{ع}} فرمود: در مورد گفته لوقا، مرقابوس و متی درباره عیسی و نسبت‌هایی که به او داده‌اند چه می‌گویی؟
پاسخ داد: به عیسی [[دروغ]] بسته‌اند.
امام{{ع}} رو به حاضران کرد و فرمود: ای جماعت، مگر نه این است که جاثلیق‌ آنان را [[منزه]] و [[پاک]] خواند و گواهی داد که آنان‌ عالمان به انجیل‌اند و گفتارشان حق است؟
جاثلیق گفت: ای عالم جماعت‌ [[مسلمانان]]، دوست دارم مرا از گفت‌وگوی درباره‌ آنان معاف داری.
امام{{ع}} فرمود: باشد، تو را معاف می‌دارم. حال‌ ای مرد نصرانی، هرچه می‌خواهی بپرس.
جاثلیق گفت: دیگری از تو بپرسد. به [[مسیح]] [[سوگند]] که نمی‌پنداشتم در میان [[عالمان]] [[مسلمانان]] همانند تو وجود داشته باشد.
آن‌گاه [[امام]]{{ع}} رو به [[رأس الجالوت]] کرد و فرمود: تو از من سؤال می‌کنی یا من از تو بپرسم؟
رأس الجالوت گفت: من از تو می‌پرسم و تنها [[حجت]] و برهانی را از تو می‌پذیرم که از [[تورات]]، [[انجیل]]، [[زبور]] داوود یا از [[صحف ابراهیم]] و [[موسی]] باشد.
[[امام]]{{ع}} فرمود: تو نیز تنها حجت و برهانی از من بپذیر که [[موسی بن عمران]] از تورات، [[عیسی بن مریم]] از انجیل و داوود از زبور [[نقل]] کرده باشند.
رأس الجالوت گفت: از کجا و چگونه‌ [[نبوت]] و [[رسالت]] محمد ص‌ را ثابت می‌کنی؟
 
امام{{ع}} فرمود: موسی بن عمران، عیسی بن مریم و داوود، خلیفه‌های‌ [[خداوند]] در [[زمین]] نبوت او را [[گواهی]] داده‌اند.
او گفت: گفته موسی بن عمران درباره رسالت محمد{{صل}}‌ را ثابت کن.
امام{{ع}} فرمود: موسی در سفارش خود به [[بنی اسرائیل]]، به آنان گفت:
«[[پیامبری]] از [[برادران]] (عموزادگان) شما خواهد آمد. گفته‌ او را [[تصدیق]] کنید و سخنان او را به گوش گیرید». این سخن [[موسی‌]] را شنیده‌ای؟ حال‌ تو از [[خویشاوندی]] اسرائیل‌ با «اسماعیل» و پیوندی که به وسیله ابراهیم{{ع}} با یکدیگر دارند بگو آیا بنی اسرائیل، جز [[فرزندان]] اسماعیل، برادرانی دارند؟
رأس الجالوت گفت: آری، این گفته موسی است و ما آن را [[انکار]] نمی‌کنیم.
امام{{ع}} فرمود: آیا از برادران بنی اسرائیل جز محمد{{صل}} پیامبری برای شما آمده است؟
پاسخ داد: نه.
امام{{ع}} فرمود: آیا این مطلب از نظر شما مقبول افتاده است؟
گفت: آری، اما دوست دارم از زبان تورات آن را بازگویی.


امام{{ع}} فرمود: در تورات آمده است: «[[نور]] از [[کوه]] «[[طور سیناء]]» آمد، از کوه «[[ساعیر]]» بر ما درخشیدن گرفت و از کوه «[[فاران]]» بر ما آشکار شد». آیا منکر این مطلب هستی؟
== در آستان [[توحید]] ==
رأس الجالوت گفت: این عبارت‌ها را می‌شناسم، ولی [[تفسیر]] آن را نمی‌دانم.
# مردی از [[امام رضا]]{{ع}} دلیلی بر حدوث [[جهان]] خواست، [[امام]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|إِنَّكَ لَمْ تَكُنْ ثُمَّ كُنْتَ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّكَ لَمْ تُكَوِّنْ نَفْسَكَ وَ لَا كَوَّنَكَ مَنْ هُوَ مِثْلُكَ}}<ref>توحید، ص۲۹۳.</ref>؛ تو وجود نداشتی، سپس به وجود آمدی و دانستی که تو خود را به وجود نیاوردی و کسی چون تو نیز تو را به وجود نیاورده است، پس همین دلیل محکم بر حدوث جهان است‌.
امام{{ع}} فرمود: تو را از تفسیر آن [[آگاه]] می‌کنم. اینکه آمده است «نور از کوه طور سیناء آمد» همان [[وحی]] خداوند است که بر موسی{{ع}} فرو فرستاد، این بخش از تورات که می‌گوید «و از [[کوه]] [[ساعیر]] بر ما درخشیدن گرفت» [[وحی]] خداونداست که بر [[عیسی]]{{ع}} نازل شد و [[تفسیر]] جمله «و از کوه [[فاران]] بر ما آشکار شد» فاران‌ کوهی است از کوه‌های [[مکه]] که یک [[روز]] راه با مکه فاصله دارد.
# مردی از [[مردم]] «[[ماوراء النهر]]» (از [[سرزمین]] بلخ) به حضور امام [[رضا]]{{ع}} رسید و گفت: «سؤالی دارم اگر آن‌گونه که می‌خواهم پاسخ بدهی [[امامت]] تو را می‌پذیرم. امام{{ع}} فرمود: در هر مورد که می‌خواهی بپرس. مرد بلخی گفت: خدای تو کی (از چه زمانی) بود؟ چگونه بوده و در امر [[آفرینش]] و دیگر کارهایش‌ بر چه چیزی متکی بوده است؟ مرا از این امور [[آگاه]] کن. امام{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَيَّنَ الْأَيْنَ بِلَا أَيْنٍ، وَ كَيَّفَ الْكَيْفَ بِلَا كَيْفٍ، وَ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَى قُدْرَتِهِ}}؛ [[خداوند]] بدون اینکه «این» (مکان) داشته باشد آن را مکان گرداند و بدون اینکه خود «کیف» (چگونگی) داشته باشد، چگونگی را آفرید و در [[آفرینش]] و دیگر امور بر [[قدرت]] خویش تکیه دارد. مرد بلخی برخاست و سر [[مبارک]] [[امام]]{{ع}} را بوسید و گفت: [[گواهی]] می‌دهم که خدایی جز [[خدای یگانه]] نیست، محمد فرستاده اوست و علی، [[وصی رسول خدا]] و پس از [[رسول خدا]]{{صل}} علی متولی کارهای او در [[ابلاغ رسالت]] و ادامه‌دهنده خط او است و شما خاندان‌، [[امامان]] راست‌گفتار هستید و تو [[جانشین]] ایشان هستی»<ref>التوحید، ص۱۳۶.</ref>.
نیز «شعیا» ی [[پیامبر]]{{صل}} - چنان‌که تو و یارانت [[تورات]] را و آنچه به آن اضافه شده [[حق]] دانسته‌اید- گفته است: «دو سوار دیده که [[زمین]] برای آنان روشن شد، یکی بر درازگوش سوار بود و دیگری بر شتر». حال بگو چه کسی بر درازگوش سوار بود و که بر شتر؟ در این‌باره چه می‌گویید؟
# از «[[حسین بن بشار]]» نقل شده است که گفت: «از [[ابو الحسن]]، [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} پرسیدم: آیا [[خداوند]] می‌داند چیزی که نبوده، در صورت شدنش چگونه خواهد بود؟ یا اینکه تا آن چیز نشود (صورت خارجی به خود نگیرد) نمی‌داند؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ كَوْنِ الْأَشْيَاءِ}}؛ [[خداوند متعال]] پیش از پدید آمدن اشیاء، به آنها [[آگاه]] است<ref>توحید، الصدوق، ص۱۳۶.</ref>.
[[رأس الجالوت]] گفت: آن دو را به من بشناسان که آنان نمی‌شناسم.
# از «[[یونس بن عبد الرحمن]]» نقل است که: «به [[ابو الحسن علی بن موسی‌ الرضا]]{{ع}} گفتم: چنین برای من [[روایت]] شده است که خداوند همه‌ [[علم]] است که [[جهل]] در او نیست، همه‌ [[حیات]] است که [[مرگ]] و نیستی‌ در او نیست و همه‌ [[نور]] است که [[تاریکی]] در او نیست. امام{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كَذَلِكَ هُوَ}}؛ او همان‌گونه که توصیف شده‌ می‌باشد<ref>توحید، صدوق، ص۱۳۸.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۴۷.</ref>
[[امام]]{{ع}} فرمود: آن‌که بر درازگوش سوار است، [[عیسی بن مریم]] است و آنکه بر شتر سوار است محمد{{صل}} است. این بیان، از تورات است. آیا منکر آن هستی؟
پاسخ داد: نه. آن را [[انکار]] نمی‌کنم.


امام{{ع}} فرمود: آیا «[[حیقوق]]» پیامبر را می‌شناسی؟
== در آستان [[رسالت]] ==
گفت: آری. او را خوب می‌شناسم.
۱. «ابن السکیت» از ابو الحسن [[رضا]]{{ع}} پرسید: «چرا خدای [[موسی بن عمران]] را با معجزه‌ عصا و ید بیضاء و ابزار ی که با [[سحر]] [[ساحران]] هماوردی می‌کرد، [[عیسی]] را با معجزه‌ طب و درمان [[بیماران]] درمان‌ناپذیر و محمد{{صل}} را با معجزه‌ بیان و خطابه فرستاد؟ امام{{ع}} فرمود: آن هنگام که خداوند، [[موسی]] را به [[پیامبری]] برانگیخت، سحر و [[جادو]] بر آن [[روزگار]] غالب و همه‌گیر بود. از این‌رو موسی از سوی خداوند ابزارهایی و معجزه‌هایی نشان داد که ساحران، از انجام آن درماندند و بدین ترتیب، سحر آنان را [[باطل]] و [[حجت]] و [[برهان]] رسالت‌ خود را [[اثبات]] کرد. زمانی که خداوند - تبارک و تعالی- عیسی{{ع}} را به پیامبری [[مبعوث]] کرد، بیمارهای مزمن و درمان‌ناپذیر همه‌گیر شده بود و [[مردم]]، نیازمند درمان بودند. این بود که عیسی{{ع}} از نزد خداوند چیزی را برای آنان آورد که بدان دست نمی‌یافتند، از جمله اینکه به [[فرمان خداوند]]، [[مردگان]] را برای آنان زنده و کوران و جذامیان ایشان را درمان کرد و با این ابزارها [[حجت]] و [[برهان]] رسالت‌ خود را [[اثبات]] نمود.
امام{{ع}} فرمود: به [[گواهی]] کتاب شما، او گفته است: «[[خداوند]] «بیان» را از ناحیه‌ [[کوه]] [[فاران]] فروفرستاد و [[آسمان‌ها]] از ذکر و [[تسبیح]] «احمد» و [[امت]] او پر شد. [[سپاه]] او همان‌گونه که در خشکی می‌تازد و [[یورش]] می‌برد بی‌پروا و شجاعانه‌ در دریا اسب‌ می‌تازد و به مصاف [[دشمن]] می‌رود. پس از ویرانی «[[بیت المقدس]]» او کتابی جدید ([[قرآن]]) می‌آورد». آیا این گفته را خوانده‌ای و آن را می‌پذیری و به آن [[ایمان]] داری؟
رأس الجالوت گفت: آری. این گفته حیقوق{{ع}} است و ما منکر آن نیستیم. امام{{ع}} فرمود: داوود در [[زبور]] گفته است: «بار خداوندا، آن کس را که پس از گذشت فترتی (روزگارانی)، [[سنت]] تو را برپا می‌دارد، [[مبعوث]] فرما». تو این مطلب را خوانده‌ای؟ به [[پرسش]] من پاسخ بده که‌ آیا غیر از محمد{{صل}} [[پیامبری]] را می‌شناسی که پس از دورانی، سنت [[خدا]] را برپا داشته و [[احیا]] کرده‌ باشد؟
رأس الجالوت گفت: این گفته داوود است آن را می‌شناسیم (خوانده‌ایم)، اما منظور داوود، [[عیسی]] بوده و [[فترت]]، همان [[روزگار]] اوست.


امام{{ع}} فرمود: ندانسته‌ای (فراموش کرده‌ای) که عیسی با [[سنت الهی]] [[مخالفت]] نکرد، بلکه تا روزی که [[خداوند]] او را بالا برد از [[سنت]] [[تورات]] [[پیروی]] می‌کرد. در [[انجیل]] آمده است: «به [[یقین]] فرزند بانوی‌ [[نیکو]] کار خواهد رفت و «[[فارقلیطا]]» پس از او خواهد آمد و هموست که بار خطاها را سبک کرده و هر چیز نادانسته‌ را برای شما [[تفسیر]] می‌کند. همان‌گونه که من به رسالت‌ او [[گواهی]] داده‌ام او نیز رسالت‌ مرا گواهی خواهد داد. من «مثل»‌ها را برای شما آورده‌ام و او «[[تأویل]]» را برای شما خواهد آورد». آیا این بشارت‌ را از او دانسته، به آن [[ایمان]] داری؟
[[روزگار]] [[حضرت محمد]]{{صل}} به‌گونه‌ای دیگر بود. آن‌هنگام که [[خداوند]]، محمد{{صل}} را به [[پیامبری]] برانگیخت، سخنوری و [[کلام ابن السکیت]] می‌گوید: و [[گمان]] می‌کنم گفت: و [[شعر]] بر [[جامعه]] [[حاکم]] بود؛ لذا او از کتاب خدای مواعظ و احکامی که از نظر شیوایی و استحکام، مانندی نداشت، برای [[مردم]] آن روزگار آورد و به وسیله آنها گفته و ادعای ایشان را [[باطل]] و حجت و برهان رسالت‌ خود را اثبات نمود.
[[رأس الجالوت]] گفت: آری. منکر آن نیستم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای رأس الجالوت، درباره پیامبرت [[موسی بن عمران]] از تو سؤال کنم؟
گفت: بپرس.
امام{{ع}} فرمود: [[حجت]] و [[برهان]] تو در [[اثبات نبوت]] [[موسی]] چیست؟
پاسخ داد: او [[نشانه]] ([[معجزه]])‌هایی آورد که [[پیامبران]] پیش از او نیاوردند.
امام{{ع}} پرسید: مثلا چه چیزی؟


او گفت: دریا را شکافت، عصای خود را به ماری (اژدهایی) خزنده مبدل کرد، بر سنگ زد و از آن چشمه‌هایی جوشیدن گرفت، دست در گریبان خود فرو برد و سپید و درخشان از گریبان بیرون آورد و نشانه‌هایی به منصه ظهور رساند که جز او کسی توان انجام آن را نداشت.
ابن السکیت خطاب به [[امام]]{{ع}} گفت: {{متن حدیث|تَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ مِثْلَكَ الْيَوْمَ قَطُّ، فَمَا الْحُجَّةُ عَلَى الْخَلْقِ الْيَوْمَ}}؛ به [[خدا]] [[سوگند]] امروزه همانند تو را هرگز ندیده‌ام. اکنون [[حجت بر خلق]] چیست؟ امام{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|الْعَقْلُ يُعْرَفُ بِهِ الصَّادِقُ عَلَى اللَّهِ فَيُصَدِّقُهُ، وَ الْكَاذِبُ عَلَى اللَّهِ فَيُكَذِّبُهُ}}؛ امروزه‌ [[عقل]] حجت است که‌ به وسیله آن می‌توان آن کس را که نسبت‌ راست به خدا می‌دهد [[شناخت]] و او را تصدیق کرد و آن کس را که بر خدا [[دروغ]] می‌بندد، شناخت و او را [[تکذیب]] نمود. ابن السکیت گفت: به خدا سوگند پاسخ درست‌ همین است»<ref>علل الشرایع، ج۱، ص۱۱۵؛ عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۷۹.</ref>.
امام{{ع}} فرمود: راست گفتی. بنابراین اگر کارهایی که از دیگران برنمی‌آید، دلیل و حجت بر [[نبوت]] و [[رسالت]] او باشد، پس هرکس که [[ادعای پیامبری]] کند و اموری را به ظهور برساند که دیگران از عهده آن برنیایند بر شما لازم و [[واجب]] است او را [[تصدیق]] کنید. آیا چنین نیست؟
رأس الجالوت گفت: نه؛ زیرا موسی [[مقرب]] [[خداوند]] بود و [[منزلت]] والایی نزد حضرتش داشت که دیگران از آن بی‌بهره بودند. ما نیز [[مکلف]] نیستیم از [[مدعی نبوت]] [[پیروی]] کرده، نبوت او را بپذیریم تا اینکه حجت والایی همانند آنچه موسی آورد، بیاورد.
امام{{ع}} فرمود: پیامبرانی که قبل از موسی{{ع}} فرستاده شدند، همانند موسی دریا را نشکافتند، با ضربه عصای خود از سنگ [[دوازده]] چشمه جوشان پدید نیاوردند، دست سپید و درخشنده از گریبان خود برنیاوردند و عصای خویش به ماری خزنده مبدل نکردند. پس چگونه و چرا رسالت و نبوت آنان را پذیرفتید؟
رأس الجالوت [[یهودی]] گفت: پیش از این گفتم که هرگاه کسانی [[ادعای پیامبری]] داشته باشند و [[نشانه]] ([[معجزه]])‌هایی که [[عامه]] [[مردم]] از ارائه آن [[ناتوان]] باشند، بیاورند - هرچند نشانه‌هایی جز نشانه‌های [[موسی]] ارائه کنند- باید آنان را [[تصدیق]] و [[تأیید]] کرد.


[[امام]]{{ع}} فرمود: ای [[رأس الجالوت]]، پس چه چیزی تو را از [[اقرار]] و اعتراف به [[رسالت]] [[عیسی بن مریم]] بازمی‌دارد؟ در حالی‌که او [[مردگان]] را زنده می‌کرد و [[کور]] و جذامی را [[شفا]] می‌داد و با گل، شکل پرنده می‌ساخت و در آن می‌دمید و آن پرنده، به [[فرمان خدا]] [[جان]] می‌گرفت.
۲. از [[امام رضا]]{{ع}} نقل شده است که فرمود: «از آن‌رو [[پیامبران]] اولو العزم به این صفت خوانده شدند که هریک دارای کتاب و شریعتی بودند، اما تمام پیامبران پس از نوح{{ع}} تا [[زمان]] [[ابراهیم خلیل]]{{ع}}، بر [[شریعت]]، روش و کتاب نوح بودند و شریعتی مستقل نداشتند. پیامبرانی که در زمان ابراهیم و پس از او بودند، از شریعت و کتاب او [[پیروی]] می‌کردند، تا اینکه روزگار [[موسی]]{{ع}} فرارسید. پیامبرانی که معاصر موسی{{ع}} بودند و آنان که پس از او آمدند شریعت، روش و کتاب موسی را پذیرفته، بدان عمل می‌کردند، تا اینکه [[عیسی]]{{ع}} به پیامبری [[مبعوث]] شد. همچنین پیامبران معاصر عیسی{{ع}} و آنان‌که پس از وی آمدند، شریعت و کتاب او را مبنای عمل خود قرار دادند، تا اینکه [[پیامبر]] ما به [[رسالت]] [[مبعوث]] شد که در این [[روزگار]] [[پیامبری]] با او معاصر نبود و پس از او نیز پیامبری مبعوث نشد. این پنج [[پیامبر]]، [[اولو العزم]] و [[برترین]] [[پیامبران]] و فرستادگان بودند و [[شریعت]] محمد{{صل}} تا [[روز قیامت]] پابرجاست و [[منسوخ]] نخواهد شد و تا آن [[زمان]] پیامبری نخواهد آمد. پس هرکسی که پس از او دعوی پیامبری کند، یا پس از [[قرآن]] کتابی آورد و آن را آسمانی بخواند خونش برای شنونده هدر است (هرکس چنین ادعایی را بشنود باید مدعی را بکشد)<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۴۹.</ref>.
[[رأس الجالوت]] گفت: گفته می‌شود که [[عیسی]] چنین می‌کرد، ولی ما خود [[شاهد]] آن نبوده‌ایم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: آیا معجزه‌های [[موسی]] را خود دیده‌ای؟ آیا نه این است که خبر این [[معجزه‌ها]] به وسیله افراد مورد [[اعتماد]] و [[یاران]] موسی به ما رسیده است؟
گفت: آری.
امام{{ع}} فرمود: به همین صورت [[اخبار متواتر]] درباره [[خرق عادت]] عیسی بن مریم به شما رسیده است. پس چگونه است که موسی و [[اعجاز]] او را [[تصدیق]]، اما عیسی و اعجاز او را رد می‌کنید و نمی‌پذیرید؟
رأس الجالوت که پاسخی نداشت، دم فروبست و خاموش شد.


آن‌گاه [[امام رضا]]{{ع}} فرمود: [[پیامبر اسلام]]، حضرت‌ محمد{{صل}} و آنچه آورد و نیز هر [[پیامبری]] که [[خداوند]] او را [[مبعوث]] فرموده، همین حالت را دارد. پیامبر اسلام [[یتیم]]، [[بینوا]] و [[چوپانی]] روزمزد بود که [[خواندن و نوشتن]] نیاموخت و در [[مکتب]] معلمی حاضر نشد، اما [[قرآن]] را آورد که داستان و ماجراهای [[پیامبران]] را بی‌هیچ کم و [[کاستی]] و نیز [[اخبار]] [[امت‌های پیشین]] و امت‌هایی که تا [[روز قیامت]] خواهند آمد نقل می‌کند و همین، [[معجزه]] و [[نشانه]] پیامبری اوست. او از [[نهان]] [[مردم]] و اینکه در [[خلوت]] [[خانه]] خود چه می‌کنند خبر می‌داد و نشانه و معجزه‌های بی‌شماری می‌نمایاند.
== در آستان [[امامت]] ==
رأس الجالوت گفت: [[درستی]] ماجرای عیسی و ماجرای محمد برای ما ثابت نشده است و بر همین اصل، نمی‌توانیم پیامبری آن دو را [[تأیید]] کنیم و به آن تن دهیم.
در این مبحث با چند مورد از [[تعریف امامت]]، [[امام]] و جایگاه او از زبان [[امام رضا]]{{ع}} آشنا می‌شویم:
امام{{ع}} فرمود: بنابر آنچه می‌گویی، [[گواه]] رسالت عیسی{{ع}} و محمد{{صل}} به ناحق [[گواهی]] داده است؟
رأس الجالوت این‌بار نیز پاسخی نداشت و دم فروبست.
سپس امام رضا{{ع}} رو به «هیربد» بزرگ کرد و فرمود: تو [[زرتشت]] را [[پیامبر]] می‌خوانی، پس [[حجت]] و دلیل خود را بر [[پیامبری]] او بیان کن.
هیربد گفت: او نشانه‌هایی با خود آورد که پیش از او کسی چنان نشانه‌هایی نیاورده است. البته‌ ما او را ندیده‌ایم، اما اخباری که از پیشینیان به ما رسیده، او چیزهایی را برای ما [[حلال]] گرداند که دیگری حلال نکرده بود؛ لذا از او [[پیروی]] کردیم.


[[امام]]{{ع}} فرمود: بنابراین، به دلیل اخباری که درباره او به شما رسید از او پیروی کردید آیا چنین است؟.
۱. از «[[عبد العزیز بن مسلم]]» نقل شده است که گفت: «با امام رضا{{ع}} در مرو بودیم. در آغاز ورودمان به این [[شهر]] در [[روز]] جمعه‌ای در [[مسجد جامع]] گرد آمدیم. حاضران موضوع امامت را مورد بحث قرار داده بودند و از بسیاری اختلاف‌نظر [[مردم]] در این باب سخن به میان آوردند. نزد امام رضا{{ع}} رفتم و او را از موضوع امامت که مردم به آن پرداخته بودند، [[آگاه]] کردم.
هیربد گفت: آری.
امام{{ع}} فرمود: امت‌های دیگر نیز براساس اخباری که درباره [[پیامبران]]، [[موسی]]، [[عیسی]] و محمد- که [[درود خدا]] بر آنان باد- به آنان رسیده بود از ایشان پیروی کردند. پس شما که به وسیله [[اخبار متواتر]] مبنی بر اینکه [[زرتشت]] کارهایی کرد که دیگری نکرده بود، او را پذیرفتید، برای تن ندادن به [[رسالت]] آنان چه بهانه و عذری دارید؟
هیربد از پاسخ بازماند.
امام{{ع}} فرمود: ای [[جماعت]] حاضر، اگر کسی از شما با [[اسلام]] [[مخالفت]] دارد و می‌خواهد در این‌باره‌ پرسشی کند، [[شرم]] و [[خجالت]] را وانهاده، هرچه بخواهد بپرسد. «[[عمران]] [[صابی]]» که سرآمد و یگانه [[متکلمان]] بود، نزد حضرت آمد و گفت:
ای عالم ترین‌ [[مردم]]، اگر تو به پرسیدن فرا نمی‌خواندی هرگز برای پرسیدن، نزد تو نمی‌آمدم. بدان که‌ [[کوفه]]، [[بصره]]، [[شام]] و ناحیه جزیره را درنوردیدم و با متکلمان دیدار و [[گفت‌وگو]] کردم، اما کسی را نیافتم که [[یگانگی خداوند]] را برای من ثابت کند. حال [[اجازه]] سؤال به من می‌دهی؟
امام{{ع}} فرمود: اگر در جمع حاضران، «عمران صابی» حضور داشته باشد، بی‌تردید تو همو هستی.


پاسخ داد: آری. من همو هستم.
امام{{ع}} [[لبخند]] زد و فرمود: ای عبد العزیز، این جماعت ندانسته و با این پندار که درست می‌اندیشند [[فریب]] خورده، [[بیراهه]] رفته‌اند. خدا زمانی پیامبر خود را نزد خویش فراخواند و [[جان]] او را ستاند که [[دین]] و [[احکام]] آن‌ را برای او کامل کرد و قرآن را که تبیین‌کننده هر چیزی است بر او فرو فرستاد؛ [[قرآنی]] که‌ [[خداوند]] [[حلال و حرام]]، حدود و احکام و هرچه را که مردم به آن نیاز دارند در آن بیان کرده فرمود: «ما هیچ چیزی را در کتاب فروگذار نکرده‌ایم<ref>{{متن قرآن|وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}} «و هیچ جنبنده‌ای در [[زمین]] نیست و نیز هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود می‌پرد، جز اینکه گروه‌هایی همچون شما هستند؛ ما در این کتاب، هیچ چیز را فرو نگذاشته‌ایم، سپس (همه) به سوی پروردگارشان گرد آورده می‌شوند» [[سوره انعام]]، [[آیه]] ۳۸.</ref>. نیز [[حضرت حق]] در [[حجة الوداع]] که روزهای واپسین [[زندگی]] [[رسول خدا]]{{صل}} بود این آیه را فرو فرستاد: «امروز [[دین]] شما را برایتان کامل و [[نعمت]] خود را بر شما تمام گردانیدم و [[اسلام]] را برای شما به‌عنوان‌ آیینی برگزیدم». و بدان که‌ امر [[امامت]] مایه‌ [[کمال دین]] است<ref>{{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} «امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم» سوره مائده، آیه ۳.</ref>.
امام{{ع}} فرمود: ای عمران، هرچه می‌خواهی بپرس، اما با شنیدن حق‌ [[انصاف]] در پیش گیر و با ردّ آن‌ راه ژاژخایی و [[بیهوده‌گویی]] و [[ستم]] را واگذار.
عمران گفت: ای سرورم، تنها یک چیز از تو می‌خواهم و آن این است‌ که چیزی را برای من ثابت کنی تا به آن چنگ اندازم و آن را وانگذارم.
امام{{ع}} فرمود: آنچه می‌خواهی بپرس.
انبوه حاضران، درهم‌فشرده، گرد او جمع شدند. عمران به امام{{ع}} گفت:
موجود نخستین کیست و چه چیزی [[آفریده]] است؟ مرا از این امر [[آگاه]] کن.
امام{{ع}} فرمود: ای عمران، حال که‌ پرسیدی پاسخم را بشنو و در آن‌ [[فهم]] کن. اما واحد، پیوسته یگانه بود و چیزی با او نبود نه «حدودی» داشت و نه «[[اعراض]]». آن‌گاه آفریده‌هایی نو و گوناگون با اعراض و حدود مختلف آفرید.


نه در چیزی آن را برپا داشت و نه در چیزی آن را اندازه کرد و محدود گرداند.
پس از آن‌که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} شاخصه و [[احکام دین]] را برای [[امت]] خود بیان کرد، راه آنان را برایشان روشن نمود، امت را در [[راه راست]] قرار داد، علی{{ع}} را به راهبری و به عنوان [[امام]] آنان معرفی و معین فرمود و تمام آنچه را که امت بدان نیاز داشت برای آنان تبیین نمود، [[دعوت حق]] را لبیک گفت و به دیدار [[دوست]] شتافت. پس هرکس بپندارد که خدایدین خود را کمال نبخشیده، [[کتاب خدا]] را رد و [[انکار]] کرده است و هرکس چنین کند بی‌تردید به [[خداوند]] [[کفر]] ورزیده است. ای عبد العزیز، آیا اینان (امت) [[مقام]] و [[جایگاه امامت]] را در میان خود می‌دانند تا با [[دانش]] و [[شناخت]] خود، بتوانند امام را [[انتخاب]] کنند؟ بدان که‌ امامت، منزلتی والاتر، مرتبه‌ای [[برتر]]، جایگاهی بالاتر، دژی‌ نفوذناپذیرتر و دریایی‌ ژرف است آن‌چنان‌ که [[مردم]] با [[خرد]] خود نمی‌توانند به کنه معرفت‌ آن برسند، با آرای خود آن را [[درک]] کنند یا اینکه به انتخاب خود، امام را برگزیند. وانگهی‌ امامت، مقامی است که خداوند پس از [[پیامبری]] و [[دوستی]]، به [[ابراهیم خلیل]]{{ع}} داد و آن را در مرتبه سوم قرار داد و او را بدان [[فضیلت]]، [[شرافت]] بخشید و نام او را با این منصب، بلندآوازه نمود، آنجا که فرمود: «من تو را [[پیشوای مردم]] قرار دادم<ref>{{متن قرآن|وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}} «و (یاد کن) آنگاه را که [[پروردگار]] ابراهیم، او را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رسانید؛ فرمود: من تو را [[پیشوای مردم]] می‌گمارم. (ابراهیم) گفت: و از فرزندانم (چه کس را)؟ فرمود: [[پیمان]] من به [[ستمکاران]] نمی‌رسد» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۱۲۴.</ref>.
بر اساس‌ چیزی آن را تقدیر نکرد و در ساختن آن‌ مانندی از پیش‌ برای آن قرار نداد. [[خلق]] را برگزیده (سره) و [[پاک]] نهاد و غیربرگزیده، مخالف یکدیگر و همدل و دارای رنگ و مزه گوناگون آفرید. حضرتش خلق را نیافرید تا نیاز خود را به وسیله آن برطرف کند یا که با این خلق، به [[برتری]] و جایگاهی رسد که جز به وسیله آن [[آفریده]] به آن دست نمی‌یافت و پیش از [[آفرینش]] نیز بدان نرسیده بود و با آفرینش خلق، خود را دستخوش [[کاستی]] یا فزونی نمی‌دید. ای [[عمران]]، به آنچه گفتم‌ پی بردی؟
عمران گفت: سرورم، به [[خدا]] [[سوگند]] آری.
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای عمران، چنانچه [[خداوند]] از سر نیاز، خلق را آفریده بود، به یقین‌ جز به اندازه رفع نیاز خود نمی‌آفرید و از همین‌رو می‌بایست چند برابر آنچه آفریده بود می‌آفرید،؛ چراکه هرچه [[یاران]]، بیشتر باشند [[سرپرست]] و بزرگ ایشان قویتر خواهد شد.
ای عمران، بدان‌که‌ نیاز، او را فرو نگیرد و آنچه از خلق آفرید، نه برای نیاز خود بود بلکه‌ پاره‌ای از آنان نیاز خود را به وسیله برخی دیگر برآورده سازند،؛ چراکه هیچ‌یک از خلق به تنهایی‌ نمی‌تواند نیاز خود را برآورده سازد. و جماعتی از ایشان را بر دسته‌ای دیگر برتری بخشید، بدون اینکه به آن کس که برتری داده، نیازی داشته باشد و بر کسی که [[خوار]] نموده، [[عیب]] و خدشه‌ای وارد کرده باشد، پس خلق را به همین جهت آفرید.


عمران گفت: ای [[سرور]] من، آیا آن، موجود نخستین‌ در نفس خودش برای خودش معلوم بود؟
ابراهیم{{ع}} از دست یافتن به چنین مقامی شادمان شده، عرضه داشت: «و از دودمانم چطور؟» و خدای - تبارک و تعالی- فرمود: «[[پیمان]] من به [[بیدادگران]] نمی‌رسد. بدین ترتیب‌ این آیه، تا [[روز واپسین]]، [[امامت]] هر [[ستمگری]] را [[باطل]] و مردود کرد و امامت تنها در [[برگزیدگان]] به ودیعت نهاده شد.
امام{{ع}} فرمود: [[علم]] به چیزی و آنچه که به واسطه آن بر آن [[استدلال]] می‌شود (صورت [[ذهنی]]) تنها برای [[نفی]] و ردّ خلاف آن است تا اینکه خود آن شی‌ء، به وسیله آنچه از آن نفی شده، موجود باشد و شی‌ء را به اندازه کردن و در حدّی پنداشتن (درآوردن) [[نفی]] کند. ای [[عمران]]، فهمیدی.
عمران گفت: آری به [[خدا]] [[سوگند]] [[سرور]] من. به من بگو آن هستی واحد (موجود نخست و یگانه) [[علم]] خود را به وسیله چه چیزی به دست آورد، با ضمیر و [[اندیشه]] (صورت [[ذهنی]] از شی‌ء) یا به وسیله چیزی دیگری؟
[[امام]]{{ع}} فرمود: به نظر تو اگر به وسیله ضمیر دانسته باشد آیا جز اینکه برای آن ضمیر، حد و اندازه‌ای قرار دهی که [[معرفت]] بدان منتهی شود، راه دیگری داری؟
[[عمران]] گفت: چاره‌ای جز این نیست.
[[امام]]{{ع}} فرمود: آن [[اندیشه]] و ضمیر چیست؟
عمران دم فروبست و پاسخی نداد.


امام{{ع}} فرمود: اشکالی ندارد. اگر از تو بخواهم که آن اندیشه (صورت [[ذهنی]]) را با اندیشه‌ای دیگر بشناسانی می‌توانی چنین کنی‌؟
آن‌گاه حضرت [[احدیت]]، ابراهیم را بزرگی داده، امامت را در میان برگزیدگان و [[پاکان]] از [[فرزندان]] او قرار داده، فرمود: «و اسحاق و [[یعقوب]] را به‌عنوان نعمتی‌ افزون به او بخشودیم و همه را از شایستگان قرار دادیم. و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به [[فرمان]] ما [[هدایت]] کردند، و به ایشان انجام دادن [[کارهای نیک]] و برپا داشتن [[نماز]] و دادن [[زکات]] را [[وحی]] کردیم و آنان پرستنده ما بودند<ref>{{متن قرآن|وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}} «و اسحاق را و افزون بر آن (نوه‌اش) یعقوب را به او بخشیدیم و همه را (مردمی) شایسته کردیم * و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۲-۷۳.</ref>.
سپس فرمود: ای عمران، با این سخن‌ ادعای خود را [[باطل]] و تباه کردی.
بهتر است بدانی که «واحد» با اندیشه (صورت ذهنی) وصف نمی‌شود و به او بیشتر از «فعل»، «عمل» و «صنع» گفته نمی‌شود و نباید او را همچون [[مخلوقات]]، گوناگون و جزء جزء دانست که چنین پنداری از او توهم است. این مطلب را [[درک]] کن و آنچه را که درست می‌پنداری بر آن بنیان گذار.
عمران گفت: [[سرور]] من، حدود آفریده‌های او چه مقدار است؟ چگونه است؟ معنای آن چیست؟ و چند گونه [[آفریده]] شده است؟ مرا از اینها [[آگاه]] کن.
امام{{ع}} فرمود: پرسیدی، پس [[فهم]] کن و بدان‌ که حدود و ماهیت و اندازه‌ [[آفریدگان]] شش‌گونه است: ملموس (سودنی)، موزون (سنجیدنی)، آنچه به دیده آید و در آن نگریسته شود، آنچه وزن ندارد که همان [[روح]] است و از جمله آنها نیز دیدنی‌هاست که وزن ندارد، ملموس و محسوس نیست، رنگ و مزه ندارد، تقدیر (اندازه نگاه داشتن)، أعراض، صورت‌ها و عرض و طول (اندازه) می‌باشد.
نیز از آن جمله است: عمل، حرکاتی که اشیاء را می‌سازد و آن را از حالی به حالی دیگر درآورده، آنها را دستخوش فزونی و کاهش می‌کند. [[اعمال]] و حرکات در [[حرکت]] هستند،؛ چراکه به اندازه‌ای که بدان‌ها نیاز است [[وقت]] و [[فرصت]] دارند و چون از شی‌ء [[فراغت]] حاصل شود، حرکت می‌رود و اثر آن می‌ماند و این‌ جاری مجرای سخنی است که می‌رود، اما اثرش می‌ماند.
عمران گفت: سرور من، از آن [[آفریدگاری]] مرا خبر ده که آیا پس از آن‌که‌ واحد بود و چیزی با او نبود حال که آفرید، [[تغییر]] کرده یا نه؟
امام{{ع}} فرمود: خدای‌ با [[آفریدن]] [[خلق]] [[تغییر]] نمی‌کند، بلکه خلق با تغییری که [[خداوند]] در آن به‌وجود می‌آورد، تغییر می‌کند.
[[عمران]] گفت: پس به چیزی (وسیله‌ای) او را شناخته‌ایم؟
[[امام]]{{ع}} فرمود: با غیر او او را شناخته‌ایم‌.


عمران گفت: غیر او چیست؟
امامت همچنان در نسل ابراهیم{{ع}} بود و به یکدیگر به [[ارث]] می‌دادند تا اینکه [[خداوند]]، آن را [[میراث]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} گردانده، فرمود: «در [[حقیقت]]، نزدیک‌ترین [[مردم]] به ابراهیم، همان کسانی هستند که او را [[پیروی]] کردند، و نیز این [[پیامبر]] و کسانی که به [[آیین]] او [[ایمان]] آورده‌اند، و [[خدا]] [[سرور]] و [[سرپرست مؤمنان]] است.
امام{{ع}} فرمود: با «[[مشیت]]»، «اسم»، «صفت» و مانند آنها او را شناختیم و تمام اینها حادث و [[آفریده]] شده، و به [[فرمان]] او [[تدبیر]] می‌شوند.
[[عمران]] گفت: سرورم، پس او چیست؟
[[امام]]{{ع}} فرمود: او «[[نور]]» است، بدین معنا که ساکنان [[آسمان]] و [[زمین]] را [[هدایت]] می‌کند و بیش از اینکه او را یگانه بخوانم، از من مخواه.
عمران گفت: [[سرور]] من، می‌گویم: [[خداوند]] پیش از [[آفرینش]] ساکت و خموش بود و پس از آفرینش سخن گفت. آیا این‌چنین نیست؟
امام{{ع}} فرمود: [[خاموشی]] زمانی مفهوم دارد که پیش از آن سخنی وجود داشته باشد، مثلا گفته نمی‌شود: چراغ خاموش است و سخن نمی‌گوید. نیز گفته نمی‌شود: چراغ از آن‌رو روشن می‌شود و نور می‌افشاند تا آنچه می‌خواهد با ما بکند پاسخ ما این است که‌ نور چراغ، فعل و هستی او نیست، بلکه چیزی جز چراغ نیست و چون به ما روشنی دهد می‌گویم: چراغ، نور افشاند تا ما به وسیله آن روشنی یافتیم. پس ای عمران، با این مطلب در کار خود [[بینا]] شده راه می‌یابی‌.


عمران گفت: آقای من، پیش‌تر بر آن بودم که هستی اول، با [[آفریدن]] [[خلق]]، از حالی‌که در آن بود متغیر شد.
از این‌رو امامت ویژه پیامبر{{صل}} شد و او به فرمان حضرت [[حق‌تعالی]]، بار سنگین‌ امامت را بر دوش علی{{ع}} نهاد که پس از او در نسل برگزیده او که خداوند، [[علم]] و ایمان بدان‌ها داده، قرار گرفته است، چنان‌که در کتاب خود فرموده است: «و کسانی که [[دانش]] و [[ایمان]] یافته‌اند، می‌گویند: قطعا شما به موجب آنچه‌ در [[کتاب خدا]] ست‌ تا [[روز رستاخیز]] مانده‌اید». پس [[مقام]] امامت تا [[روز قیامت]] ویژه [[فرزندان علی]]{{ع}} است،؛ چراکه پس از محمد{{صل}} [[پیامبری]] نخواهد بود. بنابراین، این [[جاهلان]] و [[نادانان]] از کجا و چگونه برای خود [[امام]] برگزینند. بدان که‌ [[امامت]] جایگاه [[پیامبران]] و [[میراث]] [[جانشینان]] آنان است. امامت، [[خلافت خداوند]] و [[خلافت پیامبر]] او، منصب [[امیر المؤمنین]] و میراث حسن و حسین{{عم}} است.
امام{{ع}} فرمود: ای عمران، اینکه می‌گویی: «هستی اول به‌گونه‌ای و به طریقی متغیر می‌شود تا آن‌که آنچه او را [[تغییر]] می‌دهد به ذات او برسد» سخنی [[بیهوده]] و امری‌ محال و ناممکن است. ای عمران، آیا [[آتش]]، خود را تغییر می‌دهد؟ [[گرما]] ی سوزان‌ خود را می‌سوزاند؟ یا اینکه دیده‌ای یا شنیده‌ای‌ فردی بینا، دیده خود را ببیند؟
عمران گفت: چنین چیزی ندیده و نشنیده‌ ام. آیا هستی اول در آفریده است یا آفریده در اوست؟
امام{{ع}} فرمود: ای عمران، او بالاتر [[و]] والاتر از این پندارها است. نه او در خلق است و نه خلق در اوست و او از چنین چیزی [[منزه]] است و [[قدرت]] و توانی جز از سوی خداوند میسر و ممکن‌ نیست. حال ای عمران، تو از آینه بگو و مرا [[آگاه]] کن که آیا تو در آینه‌ای یا آینه در توست؟ و هرگاه آینه در تو نباشد و تو در آینه نباشی، با چه چیزی به وسیله آن آینه، به وجود خود [[استدلال]] می‌کنی؟
[[عمران]] گفت: به [[نور]] و روشنی که واسطه‌ میان من و آینه است.
[[امام]]{{ع}} فرمود: آیا از آن نور و [[روشنایی]] موجود در آینه، بیشتر از آنچه در چشم خود می‌نگری، می‌بینی؟
عمران گفت: آری.
[[امام]]{{ع}} فرمود: آن [[نور]] بیشتر را به ما نشان بده.
[[عمران]] پاسخی برای گفتن نداشت.


[[امام]]{{ع}} فرمود: من نور را فقط چیزی می‌بینم که تو و آینه را به وجود خودتان [[راهنمایی]] کرده است، بدون اینکه یکی از شما در دیگری باشد. برای این امر مثال‌های دیگری نیز وجود دارد که [[نادان]] نمی‌تواند در باره‌ آن سخن بگوید و مثل‌ها و نمونه‌های بالاتر، از آن خداست.
به [[یقین]]، امامت زمام دین و موجب به سامان رسیدن و [[نظام مسلمانان]] و صلاح [[دنیا]] و [[عزت مؤمنان]] است. امامت بن و اساس بالنده و شاخه متعالی [[اسلام]] است. [[نماز]]، [[زکات]]، [[روزه]]، [[حج]] و [[جهاد]] باوجود امام کمال می‌یابد و مقبول حضرت [[معبود]] می‌شود، غنیمت‌ها و صدقه‌ها فزونی می‌گیرد، حدود و [[احکام]] اجرا می‌شود و مرزها [[حفظ]] شده، ایمن می‌گردد. امام [[حلال]] [[خدا]] را [[حلال و حرام]] او را [[حرام]] می‌کند، حدود خدا را برپا می‌دارد، از [[دین خدا]] [[دفاع]] می‌کند، با گفتار [[حکیمانه]]، پنددهی [[نیکو]] و [[حجت]] رسا، به راه [[خداوند]] فرا می‌خواند. امام همانند [[خورشید]] برآمده و شکوه‌بخش [[جهان]] است، در حالی‌که خود در افق دوردست‌ قرار دارد و کسی را یارای دست یافتن به آن و نگریستن در آن نباشد.
آن‌گاه [[امام رضا]]{{ع}} رو به [[مأمون]] کرده و فرمود: هنگام [[نماز]] فرارسیده است.
عمران گفت: [[سرور]] من، مانع پرسش‌هایم مشو که قلبم نرم شده است.
امام{{ع}} فرمود: نماز می‌گزاریم و بازمی‌گردیم. سپس امام و مأمون برخاستند، امام{{ع}} در درون نماز گزارد و [[مردم]] بیرون به [[امامت]] «[[جعفر بن محمد]]» نماز گزاردند. پس از پایان نماز، امام رضا{{ع}} به مجلس خویش بازگشت و عمران را فراخواند و فرمود: ای عمران؛ بپرس.
عمران گفت: سرورم، [[خداوند]] به «[[حقیقت]]» به [[یگانگی]] خوانده می‌شود یا به «وصف»؟ مرا از این امر [[آگاه]] کن.
امام{{ع}} فرمود: خداوند، [[آفریدگار]] یگانه و موجود اول است که پیوسته واحد و یگانه بود و چیزی با او نبوده و [[تنهایی]] بوده که دومی ندارد. حقیقت او نه معلوم است و نه مجهول و ناشناخته، نه محکم است و نه [[متشابه]] و نه مذکور است و نه فراموش شده. چیزی نیست که اسم غیر او بر او درست بیاید و واقع شود. نه از وقتی (آغازی) وجود داشته و نه تا وقتی (پایانی) وجود خواهد داشت، بلکه [[ازلی]] و [[ابدی]] است‌. [[قائم]] به چیزی نبوده و چنین نیز نخواهد بود و بر چیزی تکیه نکرده و در چیزی (جایی) ساکن نبوده و قرار نداشته است.
تمام اینها پیش از [[آفرینش]] [[خلق]] بوده،؛ چراکه چیزی با او نبوده و تمام اینها که گفته شد صفاتی است حادث که محدثی آن را پدید آورده است و بیان و شرحی است که هرکس [[فهم]] و درکی داشته باشد، آن را می‌فهمد.


ای عمران، بدان که «[[ابداع]]»، «[[مشیت]]» و «[[اراده]]» سه اسم هستند، دارای یک معنا و اولین چیزی‌که آفریننده‌ [[ابداع]] و اراده و مشیت کرد، حروفی بود که آنها را اصل هرچیز، راهنمای برای هرچیز قابل [[ادراک]] و جداکننده هر مشکلی قرار داد. به سبب آن حروف، [[حق و باطل]]، فاعل و مفعول و معنا از غیر معنا بازشناخته می‌شوند و همه امور بر آن حروف (در چارچوب آن) جمع شده است. [[خداوند]] در [[ابداع]] و [[آفرینش]] حروف، جز خود آنها هیچ معنایی برای آنها قرار نداد و آنها دارای وجود و مفهومی مستقل‌ نیستند و در همین حد به پایان می‌رسند؛ زیرا آنها معلول ابداع و پدید آمده آن هستند.
امام، ماه تابنده، چراغ فروغ‌بخش، فروغ درخشان، [[ستاره]] [[راهنما]] در [[تاریکی]] شب و گذرگاه‌ها، بیابان‌ها و گرداب‌های دریاهاست. امام آب نوشین و گوارا به گاه [[تشنگی]]، راهنمای به راه هدایت و رهایی‌بخش از هلاکت است. امام شعله نوربخش بر فراز پشته‌ها، گرمی‌بخش سرمازدگان و راهنمای گرفتار شدگان در [[وادی]] هلاکت است. پس هرکه از او جدا شود و دوری جوید بی‌تردید هلاک خواهد شد. امام، [[ابر پرباران]]، بارانی سیل‌آسا و فراوان‌، خورشیدی فروزان، آسمانی سایه‌ساز، زمینی گسترده، چشمه‌ای جوشنده و برکه و بوستان است.
اما [[نور]] در این جایگاه، نخستین [[فعل خداوند]] است که او نور [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] است و حروف مفعول و ابداع‌شده‌ای‌ است که [[کلام]] بر آن [[استوار]] است و با بودن حروف شکل می‌گیرد و عبارت‌ها همگی از جانب خداوند هستند که او به [[آفریده]] آموخت. این حروف ۳۳ حرف بوده، که ۲۸ حرف آن بر [[زبان عربی]] دلالت دارد و از این ۲۸ حرف، ۲۲ حرف بر [[زبان سریانی]] و [[عبری]] دلالت دارد و پنج حرف از ۲۸ حرف در دیگر زبان‌ها به کار رفته، دگرگون شده است که در مجموع ۳۳ حرف است. اما آن پنج حرف اختلافی باید پنهان بماند، که بیش از آنچه درباره آنها گفتم، گفتن چیزی روا نباشد.
آن‌گاه حضرتش پس از شماره و استوار کردن آن، آن را فعلی از خود قرار داد، مانند اینکه فرمود: {{متن قرآن|كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«باش! بی‌درنگ خواهد بود» سوره بقره، آیه ۱۱۷.</ref>؛ «چون به کاری [[اراده]] فرماید، فقط می‌گوید: موجود باش، پس فورا موجود می‌شود». بنابراین‌ «کن» از سوی خداوند «صنع» (آفرینش) و هرچه با این [[فرمان]] پدید می‌آید «مصنوع» است.
پس آفریده نخست خداوند، ابداع بود که وزن، [[جنبش]]، شنوایی، رنگ و [[حسّی]] نداشت.


آفریده دوم، حروف بود که وزن و رنگ نداشت، مسموع (قابل شنیده شدن) و وصف شدنی بود، اما بدان نگریسته نمی‌شد.
امام، همدمی [[مهربان]]، پدری [[مشفق]]، [[برادری]] [[دوست]]، چونان‌ مادری نسبت به فرزند خردسال خود دلسوز و به گاه گرفتاری‌های طاقت‌سوز، پناه [[مردم]] است. امام، [[امین خدا]] در میان [[خلق]]، حجت حضرتش بر [[بندگان]]، [[جانشین]] او در [[زمین]] [[خدا]]، فرا خواننده به سوی او و مدافع از حدود حریم ([[دین]]) اوست. [[امام]]، از [[گناهان]] [[پاک]] شده و از [[عیوب]] و کژی‌ [[وارسته]] است. او به [[دانش]] اختصاص یافته و به نشان [[بردباری]] آراسته شده است. دین به وجود او [[نظام]] یافته و [[عزت]] [[مسلمانان]]، [[خشم]] [[منافقان]] و نابودی [[کافران]] را هم‌ سبب است»<ref>تمام این حدیث را نک: من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۰۰؛ الخصال، ص۵۲۷؛ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۱۲.</ref>.
آفریده سوم، همه محسوس‌ها، ملموس‌ها، چشیدنی‌ها را که بدان نگریسته می‌شد دربر می‌گرفت و بدان ای [[عمران]]، که‌ خداوند بر حروف پیشی دارد و حروف جز بر خود بر چیزی دیگری دلالت نمی‌کند.
[[مأمون]] گفت: حروف چگونه بر غیر خود دلالت نمی‌کند؟
[[امام]]{{ع}} فرمود: زیرا خداوند - تبارک و تعالی- هرگز از آنها چیزی را برای غیرمعنا یی‌ جمع نمی‌کند. پس هرگاه چهار، پنج، شش یا بیشتر یا کمتر جمع کرد بدان که‌ بی‌معنا جمع نکرده، بلکه آن را برای معنایی حادث که پیش از آن نبوده جمع کرده است.
[[عمران]] گفت: چگونه می‌توانیم آن را بشناسیم؟
[[امام]]{{ع}} فرمود: وجه [[شناخت]] آن بدین‌گونه است که هرگاه معنایی غیر از حروف را از آنها [[اراده]] نکنی، حرف‌حرف برشمرده، می‌گویید: ا، ب، ت، ث، ج، ح، خ، تا آخر و تنها معنایی که از آن می‌یابی معنای خود آنهاست، اما اگر برای آنچه خواسته‌ای، حروف را جمع کنی و آنها را اسم و صفتی برای معنای آنچه خواسته‌ای قرار دهی، آن حروف بر معانی آن چیز دلالت خواهند داشت و توجه‌دهنده به سوی موصوف آن حروف خواهند بود. ای [[عمران]]، آیا فهمیدی؟


عمران پاسخ داد: آری.
۲. «[[حسین بن خالد]]» از [[ابو الحسن]]، [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} و او از پدرش و آنان از پدرانش نقل کرده‌اند که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: هرکس [[دوست]] داشته باشد، بر [[کشتی نجات]] سوار شده، به دستاویزی [[استوار]] و ناگسستنی چنگ اندازد و به ریسمان محکم [[خداوند]] درآویزد، باید پس از من علی را به‌عنوان‌ دوست و امام‌ خود برگزیند و با [[دشمن]] او [[دشمنی]] کند و از [[امامان]] [[هدایتگر]]، از [[فرزندان]] او [[پیروی]] کند،؛ چراکه پس از من آنان [[جانشینان]] و [[وصی]] من، [[حجت‌های خدا]] بر [[خلق]] و سروران [[امت]] من بوده، هادیان [[پرهیزگاران]] به سوی [[بهشت]] هستند. [[حزب]] (جماعت) آنان حزب من و حزب من حزب خداست و حزب [[دشمنان]] آنان، حزب شیطان است<ref>صدوق، امالی، ص۱۳.</ref>.
[[امام رضا]]{{ع}} فرمود: ای عمران، [[آگاه]] باش که هیچ صفتی برای غیر موصوف و هیچ اسمی برای غیرمعنا و هیچ حدی برای نامحدود وجود ندارد و همه صفات و [[اسماء]] بر کمال و وجود دلالت می‌کنند و بر احاطه دلالت نمی‌کنند، چنان‌که حدود، بر ابعاد، مانند: مربع، مثلث و مسدس (شش ضلعی) دلالت دارند. وانگهی‌ [[خداوند]] با صفات و اسماء شناخته می‌شود، نه با طول و عرض، کمی یا زیادی، رنگ و وزن و مانند آن و بدان که‌ چیزی از اینها در خداوند [[حلول]] نمی‌کند. خداوند از این اوصاف دور و [[منزه]] است و زمانی‌ [[خلق]] به [[معرفت]] او پی خواهند برد که خویش را بشناسند آن‌گاه است که می‌توانند مبدأ [[آفرینش]] را بشناسند، چرا که‌ [[ضرورت]] این [[شناخت]] را ذکر کردیم.
[[صفات خداوند]]، راهنمای به شناخت‌ خدای است و با نام‌هایش [[درک]] و با آفریده‌هایش بر وجود او [[استدلال]] می‌شود، تا اینکه جوینده او به چنان [[یقینی]] برسد که‌ به دیدن با چشم، شنیدن با گوش، لمس با دست و احاطه [[قلبی]] نیاز نداشته باشد.
پس اگر صفات خداوند بر او دلالت نکند، اسمایش بدو نخوانند و «معلمه» (صورت [[ذهنی]]) از [[آفریده]] (که با آن بر او استدلال می‌کند) او را به وسیله معنی‌اش درک نکند، عبادتی که [[آفریدگان]] انجام می‌دهند برای [[اسماء و صفات]] خواهد بود، نه معنا. پس اگر غیر از این می‌بود، هر آینه معبودی که به [[یگانگی]] پرستیده می‌شد غیر [[خدا]] بود؛ زیرا صفات و اسماء خداوند، غیر اوست. آیا فهمیدی؟
[[عمران]] گفت: آری [[سرور]] من. مطالب بیشتری بگویید.
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای عمران، از [[پیروی]] و تکرار گفته [[نادانان]] [[گمراه]] بپرهیز؛ همان‌هایی که [[گمان]] می‌کنند [[خداوند]] در [[آخرت]] برای [[حسابرسی]] [[پاداش]] و [[کیفر]] دادن‌ وجود دارد، ولی در [[دنیا]] برای [[اطاعت]] شدن و [[دل]] به‌ [[امید]] او بستن حاضر نیست. اگر آن‌گونه که آن [[گمراهان]] می‌پندارند در [[خداوند]] [[نقص]] و شکستی بود هرگز در [[آخرت]] نیز موجود نمی‌شد، اما [[مردم]] از جایی که نمی‌دانند و با قرار گرفتن در بیراهه‌ای که آن را شاهراه می‌دانند از راه [[حق]] بیرون شده، به کوره راه تاریکی‌های [[نادانی]] گام نهاده، [[گمراه]] شده، حق را نمی‌بینند و نمی‌شنوند.
خداوند در این‌باره فرموده است: {{متن قرآن|وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا}}<ref>«و به راستی هر که در این جهان کور (دل) باشد همو در جهان واپسین (نیز) کور (دل) و گمراه‌تر خواهد بود» سوره اسراء، آیه ۷۲.</ref>. طبق [[آیه]] قرآن‌ چنین شخصی [[حقایق]] موجود را به دلیل کوردلی‌ نمی‌بیند.


[[خردمندان]] دانسته‌اند که [[استدلال]] بر آنچه در آنجا ([[روز واپسین]]) وجود دارد، تنها با استدلال به آنچه در اینجا ([[دنیا]]) وجود دارد ممکن است و هر کس [[علم]] آن را ([[خداشناسی]] یا [[معاد]]) از پیش خود و بنا به [[درک]] خود گرفته و وجود و [[ادراک]] او را از خویش خواسته باشد، نه از جایگاه آنکه [[امامان]] هستند، بی‌تردید این علم، بر دوری او از خداوند و [[شناخت]] او می‌افزاید؛ زیرا خداوند این علم را به خاصانی سپرده که [[تعقل]] می‌کند، می‌دانند و می‌فهمند.
۳. نیز حسین بن خالد با همان اسناد از پیامبر اکرم{{صل}} نقل کرده است که فرمود: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ! أَنْتَ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ صَاحِبُ لِوَائِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، وَ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِي، مَنْ أَحَبَّكَ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَبْغَضَنِي}}<ref>صدوق، امالی، ص۳۷.</ref>؛ یا علی، تو در دو [[جهان]] [[برادر]]، [[وزیر]]، [[پرچمدار]] و صاحب حوض منی. هرکس تو را دوست بدارد مرا دوست داشته و هرکس با تو دشمنی ورزد با من دشمنی کرده است<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۵۱.</ref>.
[[عمران]] گفت: سرورم من، «[[ابداع]]» [[آفریده]] شده است یا نه؟ مرا از این امر [[آگاه]] کن.
[[امام]]{{ع}} فرمود: ای عمران، ابداع، آفریده‌ای ساکن است که با سکون درک نمی‌شد و خدایش آفرید که در این صورت‌ حادث و آفریده‌ای از [[آفریدگان]] خداوند شده است. این را بی‌تردید بدان که‌ در آن‌هنگام تنها خداوند بود و آفریده‌اش، که سومی در میان ایشان و غیر ایشان نبود. پس آنچه خدای آفرید جز این نیست که آفریده اوست. گاهی آفریده ساکن، متحرک، مختلف (ناموافق)، مؤتلف (موافق)، معلوم و [[متشابه]] است و هرچه دارای حدّ و اندازه باشد آفریده خداوند است»<ref>مسند الامام الرضا، ج۲، ص۸۸- ۹۰.</ref>.
«و بدان که هر آنچه حواس تو را توانا کند، معنایی است که به وسیله آن، حواس [[درک]] می‌شود و هر [[حسی]] بر آن چیزی دلالت می‌کند که [[خداوند]] در [[ادراک]] آن شی‌ء قرار داده است و [[قلب]]، همه اینها را درک می‌کند.
ای [[عمران]]، بدان یگانه‌ای که بدون تقدیر و تحدید برپاست، خلقی را آفرید که در حد و اندازه محدود است و آنچه آفرید در واقع‌ دو [[آفریده]] است:
«تقدیر» و «مقدّر» و هیچ‌یک از این دو رنگی، طعمی و وزنی نداشت.
حضرتش چنین مقرر فرمود که هریک از آنها به وسیله‌ دیگری و هردو به وجود خودشان [[درک]] می‌شوند. [[خداوند]] هیچ چیزی را تنها و [[قائم]] به خود و بدون اتکای به دیگری نیافرید تا اینکه بر حسب اراده‌اش، آن آفریده، بر وجود خداوند دلالت کند. پس خداوند یگانه واحدی است که دومی ندارد تا او را برپا دارد، [[یاری]] کند و نگاه دارد، در حالی‌که‌ آفریده‌ها - به [[اذن]] و [[مشیت خداوند]]- یکدیگر را نگاه می‌دارند.


این همان چیزی است که‌ [[مردم]] درباره آن دچار [[اختلاف]] شده و در [[وادی]] [[گمراهی]] و [[سرگردانی]]، گرفتار شدند و از [[تاریکی]]، درخواست [[رهایی]] از تاریکی می‌کنند،؛ چراکه خداوند را به اوصافی می‌خواندند و توصیف می‌کردند که خود بدان موصوف بودند. از همین‌رو از [[حق]] بیشتر و بیشتر فاصله می‌گرفتند.
== در آستان [[غدیر]] ==
اما اگر خدای با اوصافش و [[آفریدگان]] را با اوصافشان توصیف می‌کردند، توصیفی به‌جا می‌کردند و سخن از سر [[فهم]] و [[یقین]] می‌گفتند و گرفتار اختلاف و پراکنده‌گویی‌ نمی‌شدند، ولی چیزی را در این باب‌ می‌جستند که به وسیله آن‌ دستخوش سرگردانی و سردرگمی شدند و {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«و خداوند هر که را بخواهد به راه راست رهنمایی می‌کند» سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref> و خداوند هرکه را بخواهد به [[راه راست]] [[هدایت]] می‌کند».
از ابو الحسن{{ع}}، علی بن موسی الرضا{{ع}} [[روایت]] شده است که درباره «[[روز غدیر]]» فرمود: «این [[روز]]، روز شادباش‌گویی است که باید در آن‌ به یکدیگر تبریک و تهنیت گویید. پس هرگاه مؤمنی برادر [[مؤمن]] خود را ببیند، بگوید: {{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوَلَايَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَئِمَّةِ{{عم}}}}؛ [[ستایش]] خدای را که ما را در شمار کسانی قرار داد که به [[ولایت امیر المؤمنین]] و [[امامان]] معصوم‌ چنگ انداخته، بدان پایبند هستند. این [[روز]]، روز [[لبخند]] زدن در چهره [[مؤمنان]] است. پس هرکس در [[روز غدیر]] در چهره [[برادر]] دینی‌ خود لبخند بزند، خدایدر [[روز قیامت]] با [[مهربانی]] در او می‌نگرد، هزار [[حاجت]] او را برآورده می‌کند، هزار کاخ از مروارید سفید برای او در [[بهشت]] می‌سازد و چهره او را شاداب می‌گرداند. روز غدیر، روز [[زینت]] و [[آراستن]] است. هرکس خود را در این روز و برای این روز بیاراید، [[خداوند]] [[گناهان]] کوچک و بزرگ او را می‌آمرزد، فرشتگانی را فرو می‌فرستد تا برای او [[کارهای نیک]] ثبت کنند و تا روز غدیر [[آینده]]، بر درجات او می‌افزایند. اگر در چنین روزی‌ بمیرد، [[شهید]] خواهد بود و اگر زنده بماند در شمار نیک‌بختان قرار خواهد داشت. هرکس در این روز [[بینوایی]] را [[اطعام]] کند، چنان است که تمام [[پیامبران]] و صدیقان ([[راستگویان]]) را اطعام کرده باشد. هرکس در این روز به دیدار مؤمنی برود، خداوند هفتاد [[نور]] به [[قبر]] او می‌فرستد، قبر او را وسعت می‌بخشد و هرروز هفتاد هزار [[فرشته]] قبر او را [[زیارت]] کرده، او را مژده بهشت می‌دهند.
[[عمران]] گفت: [[سرور]] من، [[گواهی]] می‌دهم او همان‌گونه است که توصیف کردی، اما مسأله‌ای مانده است که می‌خواهم بپرسم.
[[امام]]{{ع}} فرمود: هرچه می‌خواهی بپرس.
عمران گفت: درباره [[خداوند حکیم]] می‌پرسم. او در چه چیز است؟ چیزی بر او احاطه دارد؟ از چیزی به چیز دیگری متحول می‌شود؟ یا اینکه به چیزی نیاز پیدا می‌کند؟
امام{{ع}} فرمود: ای عمران، پاسخ تو را می‌دهم، پس به [[درستی]] پاسخ را درک کن؛ زیرا این، از مشکل‌ترین سؤال‌هایی است که برای [[مردم]] پیش می‌آید که جماعت‌ [[عقل]] از دست‌دادگان و آنان که بهره‌ای از [[دانش]] ندارند، آن را [[درک]] نمی‌کنند و تنها [[خردمندان]] منصف، [[توانایی]] درک و [[فهم]] آن را دارند.


اما اول آن، پس اگر [[خدا]] آنچه را که [[آفریده]]، به جهت نیاز خود آفریده باشد در این صورت‌ به جاست که گفته شود: [[خداوند]] به جهت نیازی که به آفریده دارد به آن چیز متحول و منتقل می‌شود، ولی خدای به جهت نیاز چیزی نیافریده و پیوسته ثابت است، ولی‌ نه در چیزی و نه بر چیزی دیگر، اما [[خلق]] به یکدیگر نیازمند هستند. برخی از آنان برخی دیگر را نگاه می‌دارند، پاره‌ای از ایشان در پاره‌ای دیگر درون و بیرون می‌شوند و در تمام این احوال‌ خداوندبه [[قدرت]] خویش تمام این [[آفریدگان]] را نگاه می‌دارد، اما خود در چیزی داخل یا خارج نمی‌شود، نگهداری خلق، او را خسته نمی‌کند و از نگاه داشتن آن درنمی‌ماند و جز خدای [[پیامبران]] و رازداران او، نگاهبان امر او خزانه‌داران [[علم]] او که [[شریعت]] او را به پا می‌دارند، کسی از آفریدگان نمی‌داند که این کار (امر اداره خلق) چگونه است.
در روز غدیر خداوند «[[ولایت]]» را بر ساکنان هفت آسمان عرضه نمود. ساکنان [[آسمان]] هفتم در پذیرش آن پیشی گرفتند و حضرتش [[عرش]] را به آن آراست. سپس ساکنان آسمان چهارم برای پذیرش آن شتافتند، خداوند آن را با «[[بیت المعمور]]» بیاراست. پس از آن، ساکنان آسمان [[دنیا]] برای پذیرش آن شتافتند و خداوند، آن را با [[ستارگان]] آراست. آن‌گاه خداوند، ولایت را بر [[زمین]] عرضه فرمود. [[مکه]]، در پذیرش آن، بر سایر نقاط پیشی گرفت و خداوند آن را به [[زیور]] وجود [[کعبه]] آراست، پس از آن، [[مدینه]] آن را پذیرفت و [[حضرت حق]]، آن را به وجود برگزیده اش‌ محمد{{صل}} آراست. پس از مدینه، [[کوفه]] آن را پذیرفت و [[خداوند]] آن را به وجود [[امیر المؤمنین]] بیاراست. سپس [[ولایت]] را بر [[کوه‌ها]] عرضه فرمود و سه [[کوه]] بر دیگر کوه‌ها پیشی گرفته، ولایت را پذیرفتند که: کوه‌ [[عقیق]]، کوه فیروزه و کوه یاقوت بودند. به [[برکت]] پذیرش ولایت‌، این سه [[کوه]] [[معدن]] این‌ گوهرها و این گوهرها [[برترین]] گوهرها شدند»<ref>سید ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۲۶۲؛ مسند الامام الرضا، ج۲، ص۱۹.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۵۶.</ref>
و بدان که‌ امر ([[فرمان]]) خداوند مانند چشم بر هم زدنی یا نزدیکتر است و هرگاه چیزی را بخواهد به او می‌گوید: باش، به [[مشیت]] و [[اراده]] او موجود می‌شود. هیچ‌یک از آفریدگانش نسبت به آفریده‌ای دیگر به او نزدیک‌تر یا دورتر نیستند. ای [[عمران]]، آنچه را که گفتم‌ فهمیدی؟
عمران گفت: آری ای [[سرور]] من، فهمیدم و [[گواهی]] می‌دهم خداوند همان‌گونه‌ای که توصیف کردی و به یگانگی‌اش یاد نمودی و اینکه محمد، [[بنده]] و فرستاده اوست تا [[مردم]] را به [[دین حق]] [[هدایت]] کند. آن‌گاه عمران رو به [[قبله]] کرد و سر به [[سجده]] گذارد و [[اسلام]] آورد».


[[حسن بن محمد نوفلی]] می‌گویم: «چون [[متکلمان]] گفته عمران [[صابی]] را شنیده، [[تسلیم]] شدن‌ او را دیدند، به [[امام رضا]]{{ع}} نزدیک نشدند و چیزی از او نپرسیدند،؛ چراکه عمران در [[جدل]] و [[مناظره]] آن‌چنان چیره بود که کسی نتوانسته بود او را وادار به تسلیم کند، اما اینک در برابر [[امام]]{{ع}} تسلیم شده بود. شب فرارسید و [[مأمون]] و امام رضا{{ع}} برخاسته داخل سرا شدند و [[مردم]] آنجا را ترک کردند. من با جمعی از [[یاران]] خود بودم که پیک «[[محمد بن جعفر]]» مرا به حضور او خواند و من روانه جایگاه او شدم. محمد بن جعفر به من گفت:
== در آستان [[فقه]] [[امام رضا]]{{ع}} ==
«دیدی دوستت چه [[شگفتی]] آفرید و چگونه با [[عمران]] هماوردی کرد؟ به [[خدا]] [[سوگند]]، نمی‌پنداشتم که [[علی بن موسی]] هرگز در این زمینه ([[کلام]]) [[توانمندی]] داشته باشد و ندیده بودم که در [[مدینه]] با [[متکلمان]] [[گفت‌وگو]] کند یا ایشان نزد او برای گفت‌وگو، گرد آیند.
[[میراث فقهی]] امام رضا{{ع}} در قالب «[[مسند]]» و با موضوع‌های زیر به دست ما رسیده است:
گفتم: [[حاجیان]] نزد او می‌رفتند و از [[احکام]] [[حلال و حرام]] محل ابتلای‌ خود از او می‌پرسیدند و او پاسخ می‌داد و هرکس برای نیاز خود نزد او می‌رفت با وی همزبان می‌شد و تن به گفته او می‌داد.
# [[عبادات]]، مانند: [[طهارت]]، [[نماز]]، [[روزه]]، [[زکات]]، [[حج]] و [[زیارت]]، ۴۳۷ [[نص]]؛
[[محمد بن جعفر]] گفت: ای [[ابو محمد]]، [[بیم]] آن دارم که این مرد مأمون‌ بر او ر[[شک]] برده، او را [[مسموم]] کند یا صدمه‌ای بر او وارد کند. از او بخواه تا از این چیزها (مناظره‌ها) خودداری کند.
# [[نکاح]] و [[طلاق]]، ۱۶۲ نص؛
# امور [[معیشت]] ([[اقتصاد]] و [[رفتار اجتماعی]])، [[عید]]، خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها، ۲۵۵ نص؛
# [[آراستگی]] و [[زیبایی]]، ۸۲ نص؛
# [[جهاد]]، ۱۲ نص؛
# حدود، [[دیات]]، [[قضا]] و [[شهادت]]، ۳۹ نص؛
# [[سوگند]]، نذرها، [[وصیت]]، احکام‌ [[مردگان]] و [[میراث]]، ۶۲ نص.


گفتم: او این پیشنهاد را از من نخواهد پذیرفت. وانگهی او ([[مأمون]]) می‌خواست [[امام]]{{ع}} را بیازماید و ببیند که از [[دانش]] پدرانش بهره‌ای دارد؟
مجموع [[نصوص]] [[فقهی]] که بدان‌ها اشاره شد، به ۱۰۴۹ مورد می‌رسد که شامل بیش از نیمی از ۲۰۳۳ نصی است که از آن حضرت به ما رسیده است. با [[تأمل]] در [[میراث امام]] [[رضا]]{{ع}}، درمی‌یابیم که آن [[بزرگوار]] چه خستگی‌ناپذیر و با تلاش فراوان در قوام بخشیدن به پایه‌ها و مبانی دانشگاه فقهی [[اهل‌بیت]]{{عم}} کوشید و در این راه دمی از پای ننشست<ref>ر.ک: مسند الامام الرضا، ج۲، ص۱۵۵.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۵۸.</ref>
محمد بن جعفر گفت: به او بگو: عمویت به چند دلیل از این موضوع ناخرسند است و [[دوست]] می‌دارد دست از این مباحثه‌ها بداری».
به سرای [[امام رضا]]{{ع}} رفتم و آنچه میان من و محمد بن جعفر گذشته بود با او در میان گذاشتم. امام{{ع}} لبخندی زد و فرمود: خدای عمویم را به [[سلامت]] دارد. او را خوب می‌شناسم و می‌دانم چرا از این مجلس‌‌ها ناخرسند است.
آن‌گاه خطاب به [[غلام]] خود فرمود: ای غلام، نزد [[عمران]] [[صابی]] برو و او را نزد من بیاور.
گفتم: فدایت گردم من جای او را می‌دانم. او نزد یکی از [[برادران]] [[شیعی]] ماست.
امام{{ع}} فرمود: باکی نیست. چهارپایی برای او ببرید.
نزد عمران رفته، او را به حضور [[حضرت رضا]]{{ع}} آوردم و امام از او استقبال شایانی نمود و تن‌پوشی خواست و آن را به‌عنوان خلعت به عمران داد، سپس ده هزار درهم خواست و آن را به او [[صله]] داد.


گفتم: فدایت شوم، همان کاری را کردی که جدت [[امیر المؤمنین]]{{ع}} کرد.
== در آستان موعظه‌ها و [[کلمات قصار]] امام رضا{{ع}} ==
امام{{ع}} فرمود: ما این‌گونه دوست داریم. آن‌گاه حضرت [[شام]] خواست و مرا در سمت راست خود و عمران را در سمت چپ خویش نشاند. چون از خوردن شام دست کشیدیم، [[امام]]{{ع}} به [[عمران]] فرمود: اکنون با همراه برو و فردا نزد ما بیا تا از [[خوراک]] [[مدینه]] تو را بخورانیم.
جمله‌های کوتاه که در ادبیات [[روایی]] «کلمات قصار» خوانده می‌شود، به دلیل اختصار، آسان در ذهن جای می‌گیرد. از همین‌رو و به [[یقین]] می‌توان آن را عاملی مؤثر در [[هدایت]] [[افکار]] و افراد دانست. [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و [[امامان]]{{عم}} از این ابزار در ساختن فرهنگ مادی، [[معنوی]] و [[اجتماعی]] [[جامعه]] بهترین بهره‌ها را بردند. در این بخش برخی از کلمات قصار امام رضا{{ع}} را نقل می‌کنیم، باشد که این مختصر، اما گزیده، روشنی‌بخش راه جرعه‌نوشان زلال [[معرفت]] اهل‌بیت{{عم}} باشد:
از آن پس هرگاه [[متکلمان]] دیگر مکاتب نزد عمران جمع شده، باب گفت و گو را با وی باز می‌کردند، او با دانشی که از [[امام رضا]]{{ع}} کسب کرده بود [[حجت]] و [[برهان]] ایشان را [[باطل]] و مردود می‌کرد و کار او چنان بالا گرفت که [[متکلمان]] از او دوری می‌جستند. [[عمران]] مورد [[اکرام]] [[مأمون]]، فضل و [[امام رضا]]{{ع}} قرار گرفت، مأمون ده هزار درهم به او [[صله]] داد و فضل [[اموال]] فراوانی به او داد.
# {{متن حدیث|لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى تَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِيِّهِ{{صل}} وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلِيِّهِ{{ع}}. فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَكِتْمَانُ السِّرِّ، وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِيِّهِ{{صل}} فَمُدَارَاةُ النَّاسِ، وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ وَلِيِّهِ{{ع}} فَالصَّبْرُ فِي الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ}}؛ زمانی [[مؤمن]] به کمال [[ایمان]] دست‌یافته، مؤمن خوانده می‌شود که سه خصلت داشته باشد: خصلتی از [[خداوند]]، خصلتی از [[پیامبر خدا]] و خصلتی از [[ولی خدا]]. پس با داشتن‌ خصلت خداوندی کارهای خود را از [[مردم]] پنهان دارد و با داشتن‌ خصلت [[پیامبر]]{{صل}} با مردم [[مدارا]] کند و با داشتن‌ خصلت ولی خدا در [[سختی‌ها]] و [[گرفتاری‌ها]] [[شکیبایی]] ورزد که چنین کسی مؤمن است‌.
امام رضا{{ع}} نیز گردآوری [[صدقات]] بلخ را به او سپرد و او به خواسته‌هایش رسید»<ref>توحید، ص۴۱۷- ۴۴۱؛ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۵۰.</ref>
# {{متن حدیث|صَاحِبُ النِّعْمَةِ يَجِبُ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ}}؛ آن‌که از [[نعمت]] فراوان برخوردار است باید افراد عائله خود را از آن بهره‌مند کرده، بر ایشان وسعت دهد.
# {{متن حدیث|مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ التَّنَظُّفُ}}؛ خویش را [[پاکیزه]] کردن و آراستن‌ از [[اخلاق]] و شیوه [[پیامبران]] است.
# {{متن حدیث|لَمْ يَخُنْكَ الْأَمِينُ، وَ لَكِنِ ائْتَمَنْتَ الْخَائِنَ}}؛ هرگز، [[امین]] به تو [[خیانت]] نمی‌کند، ولی اگر چنین شد بدان که به [[خطا]] [[خائن]] را امین پنداشته‌ای.
# {{متن حدیث|إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْراً سَلَبَ الْعِبَادَ عُقُولَهُمْ، فَأَنْفَذَ أَمْرَهُ وَ تَمَّتْ إِرَادَتُهُ، فَإِذَا أَنْفَذَ أَمْرَهُ رَدَّ إِلَى كُلِّ ذِي عَقْلٍ عَقْلَهُ، فَيَقُولُ: كَيْفَ ذَا وَ مِنْ أَيْنَ ذَا؟}}؛ چون خداوند [[اراده]] کاری کند، [[خرد]] [[بندگان]] را از آنان برباید و آن‌گاه اراده خود را عملی کند، سپس خرد ایشان را به آنان بازمی‌گرداند. در این حال‌ آنان می‌گویند: این، چگونه رخ داد و از کجا آمد؟
# {{متن حدیث|الصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ، إِنَّ الصَّمْتَ يَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ، إِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ}}؛ خموشی یکی از دروازه‌های [[حکمت]] است. خموشی، [[محبت]] را جلب می‌کند و [[راهنمایی]] است به سوی هر [[خیر و خوبی]].
# {{متن حدیث|التَّوَدُّدُ إِلَى النَّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ}}؛ با مردم محبت و [[مهربانی]] ورزیدن، نیمی از خرد است.
# {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْقِيلَ وَ الْقَالَ وَ إِضَاعَةَ الْمَالِ وَ كَثْرَةَ السُّؤَالِ}}؛ خداوند قیل‌وقال (گفت‌وگو و هیاهوی [[بیهوده]])، تباه کردن [[مال]] و [[پرسش]] بیهوده‌ فراوان را [[دشمن]] می‌دارد.
# از [[امام رضا]]{{ع}} درباره [[بندگان]] [[نیک]] پرسیدند، حضرت فرمود: {{متن حدیث|الَّذِينَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا، وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا، وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا، وَ إِذَا غَضِبُوا عَفَوْا}}؛ بندگان نیک کسانی هستند که‌ چون کاری نیک کنند شادمان شوند، چون بد کنند [[استغفار]] نمایند، چون بدان‌ها چیزی‌ داده شود [[سپاس]] گویند، چون در دام [[سختی‌ها]] گرفتار شوند و مورد [[آزمون]] قرار گیرند، [[صبوری]] ورزند و هرگاه که [[خشم]] گیرند، [[بخشش]] و [[عفو]] در پیش گیرند.
# آن‌گاه که از [[امام]]{{ع}} درباره [[توکل]] و حدّ آن پرسیدند، فرمود: {{متن حدیث|أَنْ لَا تَخَافَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ}}؛ حد توکل آن است که‌ جز از [[خداوند]] از کسی [[ترس]] نداشته باشی.
# {{متن حدیث|مِنَ السُّنَّةِ إِطْعَامُ الطَّعَامِ عِنْدَ التَّزْوِيجِ}}؛ خوان گستردن و [[اطعام]] کردن به هنگام [[ازدواج]] از [[سنت]] است.
# {{متن حدیث|الْإِيمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ: التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ، وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ، وَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَ التَّفْوِيضُ إِلَى اللَّهِ، قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ: {{متن قرآن|وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ... * فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا}}<ref>«و کار خود را به خداوند وا می‌گذارم...  آنگاه خداوند او را از گزند نیرنگ‌هایی که می‌ورزیدند نگاه داشت» سوره غافر، آیه ۴۴-۴۵.</ref>}}؛ [[ایمان]] بر چهار رکن [[استوار]] است: [[توکل بر خدا]]، تن دادن و [[راضی]] بودن به [[قضای خدا]]، [[تسلیم شدن]] به [[امر خدا]] و واگذاردن کارها به [[خدا]]. خداوند از زبان‌ «[[عبد صالح]]» ([[مؤمن آل فرعون]]) نقل می‌کند که گفت: «و کارم را به خدا می‌سپارم. پس خدا او را از عواقب بد آنچه [[نیرنگ]] می‌کردند، حمایت فرمود».
# {{متن حدیث|صِلْ رَحِمَكَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ. وَ أَفْضَلُ مَا تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الْأَذَى عَنْهَا، وَ قَالَ اللَّهُ: {{متن قرآن|لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى}}<ref>«صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید» سوره بقره، آیه ۲۶۴.</ref>}}؛ با [[خویشاوندان]] خود بپیوند و در [[حق]] آنان [[نیکی]] کن‌، اگرچه به دادن‌ جرعه‌ای آب باشد. بهترین چیزی‌که با آن به [[خویشاوندان]] [[نیکی]] می‌شود، بازداشتن [[آزار]] از آنان است. [[خداوند]] فرموده است: «[[صدقه]] خود را با [[منت]] و آزار، [[باطل]] مکنید» (چون در [[حق]] ایشان نیکی کردید با منت، آن را تباه نکنید).
# {{متن حدیث|إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ: الْحِلْمَ وَ الْعِلْمَ، وَ الصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ، إِنَّ الصَّمْتَ يَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ، إِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ}}؛ [[بردباری]] و [[علم]] نشانه [[دانش]] است و بدان که‌ خموشی یکی از دروازه‌های [[حکمت]] است. خموشی، [[محبت]] را جلب می‌کند و [[راهنمایی]] است به سوی هر [[خیر و خوبی]].
# {{متن حدیث|إِنَّ الَّذِي يَطْلُبُ مِنْ فَضْلٍ يَكُفُّ بِهِ عِيَالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}؛ آن کس که درصدد به دست آوردن مال حلال‌ بیشتری است تا [[زندگی]] عائله خود را تأمین کند پاداشی سترگ‌تر از [[پاداش]] [[مجاهد در راه خدا]] دارد.
# از [[امام رضا]]{{ع}} پرسیدند: چگونه صبح کرده‌ای؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|أَصْبَحْتُ بِأَجَلٍ مَنْقُوصٍ، وَ عَمَلٍ مَحْفُوظٍ، وَ الْمَوْتُ فِي رِقَابِنَا، وَ النَّارُ مِنْ وَرَائِنَا، وَ لَا نَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِنَا}}؛ در حالی صبح کرده‌ام که از عمر م‌ کاسته، [[کردار]] م‌ ثبت گردیده، ریسمان‌ [[مرگ]] بر گردنمان افکنده شده است، [[آتش]] دوزخ‌ را پشت سر داریم و نمی‌دانیم با ما چه خواهند کرد<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۵۹.</ref>.


== منابع ==
== منابع ==

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۰

این مدخل زیرشاخهٔ بحث امام رضا است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

حضرت علی بن موسی الرضا(ع) اندوخته سترگ علمی برای جامعه بشری به‌طور عام و پیروان اهل‌بیت(ع) و مسلمانان به‌طور خاص بر جای گذاشت. این میراث گران‌بها شامل علومی بود، چون: فلسفه، کلام، علم طب، فقه، تفسیر، تاریخ، ادب، پرورش، سیاست و جامعه‌شناسی. مأمون نیز ناخواسته، زمینه نشر این اندوخته علمی را فراهم کرد. دانستن این امر ضروری است که مأمون هرگز درصدد تقویت پایگاه علمی امام رضا(ع) نبود، بلکه بر آن بود تا با تشکیل مجالس بحث و مناظره و فراخوان عالمان دیگر دیانت‌ها و فرقه‌ها، امام رضا(ع) را در میدان مبارزه با آنان حتی اگر یک بار هم که باشد درمانده ببیند که در این صورت می‌توانست به اهداف شوم خود که همانا کاستن از منزلت و جایگاه علمی امام(ع) در میان مردم بود برسد.

از آنجا که بیان امامان معصوم با بیان حضرت حق همسو می‌باشد و کلام حضرت حق «کلمه علیا» است و در ضمیر جویندگان حقیقت می‌نشیند، به دست مأمون فرصتی طلایی فراهم شد تا امام(ع) دانش خود را در تمام عرصه‌ها بروز دهد، در جامعه چهره کند و با تمام کسانی که می‌پنداشتند می‌توانند با دانش خود امام(ع) را از میدان هماوردی علمی به در ببرند، هماوردی کند و پیروز میدان باشد. پیش از این خواندیم که عالمان فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، برای چالش علمی با امام رضا(ع) و مطرح کردن مسائلی پیچیده، دعوت مأمون را پذیرفتند تا خواسته‌های او را برآورده کنند و آنچه از نظر آنان پیچیدگی داشت از حضرت پرسیدند. بنا به نقل مورخان، بیش از بیست هزار مسأله در عرصه‌های گوناگون دانش مطرح شد و امام(ع) به تمام آنها پاسخ قاطع داد و بدین ترتیب در برابر جبروت مأمون و عباسیان به‌طور خاص و کسانی که فضل و برتری اهل‌بیت(ع) را نمی‌شناختند و درباره آنان پندارهای نادرستی داشتند به‌طور عام مردانه و عالمانه قد برافراشت و هرگز از حضور در هیچ‌یک از مناظره‌ها سرباز نزد.

جدای از این مناظره‌ها و احتجاج‌ها مجموعه نص‌هایی که مورد توجه ترجمه‌نگاران بوده، از امام رضا(ع) نقل شده است که به «رضویات» شناخته می‌شود، مانند: «طب الامام الرضا(ع)»، «مسند الامام الرضا(ع)»[۱]، «صحیفة الامام الرضا(ع)» (یا صحیفه اهل‌بیت) و رساله «جوامع الشریعه» و کتابی با موضوع فقه که به «فقه الرضا(ع)»[۲] معروف است به آن حضرت نسبت داده شده، از آن جمله است.

از امام رضا(ع) حدیث «سلسلة الذهب» روایت شده که آن حضرت، آن را از پدران پاک خود روایت کرده و آنان، از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده‌اند و او از جبرئیل و جبرئیل از خدای صاحب عزّت نقل کرده است که فرمود: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِي وَ مَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي»؛ کلمه‌ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ مستحکم‌ من است. هرکس آن را بر زبان آورد، وارد دژ من شده است و هرکس وارد دژ من شود، از کیفر من ایمن باشد.

«احمد بن حنبل» درباره سند این حدیث گفته است: وَ هذَا إِسنَادٌ لَو قُرِئَ عَلَی المَجنُونِ لَأَفَاقَ[۳]؛ این سلسله سند آن‌چنان درست و بابرکت است که‌ اگر بر دیوانه خوانده شود به یقین شفا خواهد یافت.

وانگهی «مسند الامام الرضا(ع)» بیش از دو هزار متن در خود دارد که شامل مباحث: اعتقادات، فقه، اخلاق، تفسیر، تاریخ و احتجاجات است که این بخش از کتاب، مهمترین و اصلیترین موضوعی است که «مسند» را تشکیل می‌دهد. مباحث دانش و شناخت که جایگاهی اصیل در نصوص امام(ع) دارد آن‌چنان گسترده و پردامنه است که در این ابواب نمی‌گنجد. البته نصوصی که به اصول اعتقادات، شریعت و موضوع امامت می‌پردازد، گسترده و مفصل است و از توجه خاص امام(ع) برخوردار بوده است. امام رضا(ع) با این نصوص، به‌ویژه موضوع امامت[۴]، با مردود خواندن و ابطال منطقی مذاهب و فرقه‌هایی که به نحوی از مذهب اهل‌بیت(ع) جدا شده بودند، تمام راه‌های نفوذ و رخنه آنان را بست.

با تأملی در احتجاجات امام رضا(ع) صراحت و اعتراض را در آن می‌بینیم که «تقیه» و بیان گزینشی حقایق تاریخی در آنها جایی ندارد، بلکه امام رضا(ع) با این آگاهی که کشته شدن در راه عقیده پایان کار او را رقم می‌زند، با تمام توان به میدان مباحث اعتقادی مذهب، گام می‌نهاد. امام رضا(ع) از آن‌رو وارد این میدان گسترده‌دامن شد تا حقیقت مذهب اهل‌بیت(ع) و فلسفه وجودی آن را اثبات کند و به همگان بفهماند که مذهب اهل‌بیت(ع)، امتداد خط پیامبر خداست و تنها خطی است که آینه رسالت الهی در زمین است. در اینجا گزیده‌ای از تراث امام رضا(ع) را باهم می‌خوانیم تا به عظمت و گوناگونی تراث آن بزرگ پی ببریم:

در آستان عقل، علم و شناخت

  1. «الْعَقْلُ حِبَاءٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْأَدَبُ كُلْفَةٌ، فَمَنْ تَكَلَّفَ الْأَدَبَ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَ مَنْ تَكَلَّفَ الْعَقْلَ لَمْ يَزْدَدْ بِذَلِكَ إِلَّا جَهْلًا»[۵]؛ عقل موهبتی است از سوی خداوند و دانش‌اندوزی آمیخته به‌ سختی است. هرکس سختی دانش‌اندوزی را بر خود هموار کند، به آن می‌رسد و هرکس خویش را خردمند وانمود کند تنها بر نادانی‌اش افزوده می‌شود.
  2. «لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»[۶]؛ عبادت به زیادی نماز و روزه نیست، بلکه عبادت اندیشه و تفکر در امر آفرینش‌ خداوند است.
  3. «مَا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ عَبْداً عَقْلًا إِلَّا اسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْماً»[۷]؛ هرگاه خداوند به بنده‌ای عقل دهد، بی‌گمان روزی به وسیله همان عقل او را نجات می‌دهد[۸].

در آستان قرآن کریم

  1. از «حسین بن خالد» نقل شده است که: «به علی بن موسی الرضا(ع) گفتم: ای پسر رسول خدا، درباره قرآن به من بگو. آیا قرآن خالق است یا مخلوق؟ امام(ع) فرمود: «لَيْسَ بِخَالِقٍ وَ لَا مَخْلُوقٍ، وَ لَكِنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ قرآن نه خالق است و نه مخلوق، بلکه سخن خدایاست[۹].
  2. از «ریان بن صلت» آمده است که: «به امام‌ رضا(ع) گفتم: درباره قرآن چه می‌گویی؟ فرمود: «كَلَامُ اللَّهِ لَا تَتَجَاوَزُوهُ، وَ لَا تَطْلُبُوا الْهُدَى فِي غَيْرِهِ فَتَضِلُّوا»؛ قرآن‌ کلام خداست، از حدود آن نگذرید و فرمان آن را نادیده نگیرید و جز از آن هدایت نخواهید که گمراه می‌شوید»[۱۰].
  3. از «ابو حیون» مولای امام رضا(ع) از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «مَنْ رَدَّ مُتَشَابِهَ الْقُرْآنِ إِلَى مُحْكَمِهِ هُدِيَ إِلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ»؛ هرکسی آیات‌ «متشابه» قرآن را با محک‌ «محکم» آن بسنجد، به راه راست راه یافته است. سپس فرمود: «إِنَّ فِي أَخْبَارِنَا مُتَشَابِهاً كَمُتَشَابِهِ الْقُرْآنِ، وَ مُحْكَماً كَمُحْكَمِ الْقُرْآنِ، فَرُدُّوا مُتَشَابِهَهَا إِلَى مُحْكَمِهَا وَ لَا تَتَّبِعُوا مُتَشَابِهَهَا دُونَ مُحْكَمِهَا فَتَضِلُّوا»؛ بدانید که‌ در اخبار (روایات) ما نیز همانند قرآن، «متشابه» وجود دارد و «محکم»، پس متشابه آن را با محکم آن بسنجید. مبادا متشابه آن را گرفته، محکم آن واگذارید که در این صورت‌ از راه راست به بیراهه خواهید رفت»[۱۱].
  4. روزی امام رضا(ع) از قرآن یاد کرده، حجت‌ها و برهان آن را بزرگ شمرد و نظم و انسجام آن را معجزه‌ای سترگ خواند و فرمود: «هُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِينُ، وَ عُرْوَتُهُ الْوُثْقَى وَ طَرِيقَتُهُ الْمُثْلَى، الْمُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ، وَ الْمُنْجِي مِنَ النَّارِ، لَا يَخْلُقُ عَلَى الْأَزْمِنَةِ وَ لَا يَغِثُّ عَلَى الْأَلْسِنَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُجْعَلْ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، بَلْ جُعِلَ دَلِيلَ الْبُرْهَانِ وَ الْحُجَّةَ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ ﴿لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ﴾[۱۲]»؛ آن قرآن، ریسمان سترگ الهی، دستاویز استوار او و راه آرمانی و کامل او است که به بهشت می‌انجامد و از دوزخ وامی‌رهاند. با گذشت روزگار کهنه نشده و بر زبان‌ها سنگین و ملالت‌بار نمی‌شود؛ زیرا برای روزگاری خاص و دورانی محدود فرستاده نشده، بلکه راهنما و حجت و برهان هر انسانی قرار داده شده است که «از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی‌آید، وحی (نامه) ای است از سوی حکیمی ستوده صفات‌[۱۳].[۱۴]

در آستان توحید

  1. مردی از امام رضا(ع) دلیلی بر حدوث جهان خواست، امام(ع) فرمود: «إِنَّكَ لَمْ تَكُنْ ثُمَّ كُنْتَ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّكَ لَمْ تُكَوِّنْ نَفْسَكَ وَ لَا كَوَّنَكَ مَنْ هُوَ مِثْلُكَ»[۱۵]؛ تو وجود نداشتی، سپس به وجود آمدی و دانستی که تو خود را به وجود نیاوردی و کسی چون تو نیز تو را به وجود نیاورده است، پس همین دلیل محکم بر حدوث جهان است‌.
  2. مردی از مردم «ماوراء النهر» (از سرزمین بلخ) به حضور امام رضا(ع) رسید و گفت: «سؤالی دارم اگر آن‌گونه که می‌خواهم پاسخ بدهی امامت تو را می‌پذیرم. امام(ع) فرمود: در هر مورد که می‌خواهی بپرس. مرد بلخی گفت: خدای تو کی (از چه زمانی) بود؟ چگونه بوده و در امر آفرینش و دیگر کارهایش‌ بر چه چیزی متکی بوده است؟ مرا از این امور آگاه کن. امام(ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَيَّنَ الْأَيْنَ بِلَا أَيْنٍ، وَ كَيَّفَ الْكَيْفَ بِلَا كَيْفٍ، وَ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَى قُدْرَتِهِ»؛ خداوند بدون اینکه «این» (مکان) داشته باشد آن را مکان گرداند و بدون اینکه خود «کیف» (چگونگی) داشته باشد، چگونگی را آفرید و در آفرینش و دیگر امور بر قدرت خویش تکیه دارد. مرد بلخی برخاست و سر مبارک امام(ع) را بوسید و گفت: گواهی می‌دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست، محمد فرستاده اوست و علی، وصی رسول خدا و پس از رسول خدا(ص) علی متولی کارهای او در ابلاغ رسالت و ادامه‌دهنده خط او است و شما خاندان‌، امامان راست‌گفتار هستید و تو جانشین ایشان هستی»[۱۶].
  3. از «حسین بن بشار» نقل شده است که گفت: «از ابو الحسن، علی بن موسی الرضا(ع) پرسیدم: آیا خداوند می‌داند چیزی که نبوده، در صورت شدنش چگونه خواهد بود؟ یا اینکه تا آن چیز نشود (صورت خارجی به خود نگیرد) نمی‌داند؟ امام(ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ كَوْنِ الْأَشْيَاءِ»؛ خداوند متعال پیش از پدید آمدن اشیاء، به آنها آگاه است[۱۷].
  4. از «یونس بن عبد الرحمن» نقل است که: «به ابو الحسن علی بن موسی‌ الرضا(ع) گفتم: چنین برای من روایت شده است که خداوند همه‌ علم است که جهل در او نیست، همه‌ حیات است که مرگ و نیستی‌ در او نیست و همه‌ نور است که تاریکی در او نیست. امام(ع) فرمود: «كَذَلِكَ هُوَ»؛ او همان‌گونه که توصیف شده‌ می‌باشد[۱۸].[۱۹]

در آستان رسالت

۱. «ابن السکیت» از ابو الحسن رضا(ع) پرسید: «چرا خدای موسی بن عمران را با معجزه‌ عصا و ید بیضاء و ابزار ی که با سحر ساحران هماوردی می‌کرد، عیسی را با معجزه‌ طب و درمان بیماران درمان‌ناپذیر و محمد(ص) را با معجزه‌ بیان و خطابه فرستاد؟ امام(ع) فرمود: آن هنگام که خداوند، موسی را به پیامبری برانگیخت، سحر و جادو بر آن روزگار غالب و همه‌گیر بود. از این‌رو موسی از سوی خداوند ابزارهایی و معجزه‌هایی نشان داد که ساحران، از انجام آن درماندند و بدین ترتیب، سحر آنان را باطل و حجت و برهان رسالت‌ خود را اثبات کرد. زمانی که خداوند - تبارک و تعالی- عیسی(ع) را به پیامبری مبعوث کرد، بیمارهای مزمن و درمان‌ناپذیر همه‌گیر شده بود و مردم، نیازمند درمان بودند. این بود که عیسی(ع) از نزد خداوند چیزی را برای آنان آورد که بدان دست نمی‌یافتند، از جمله اینکه به فرمان خداوند، مردگان را برای آنان زنده و کوران و جذامیان ایشان را درمان کرد و با این ابزارها حجت و برهان رسالت‌ خود را اثبات نمود.

روزگار حضرت محمد(ص) به‌گونه‌ای دیگر بود. آن‌هنگام که خداوند، محمد(ص) را به پیامبری برانگیخت، سخنوری و کلام ابن السکیت می‌گوید: و گمان می‌کنم گفت: و شعر بر جامعه حاکم بود؛ لذا او از کتاب خدای مواعظ و احکامی که از نظر شیوایی و استحکام، مانندی نداشت، برای مردم آن روزگار آورد و به وسیله آنها گفته و ادعای ایشان را باطل و حجت و برهان رسالت‌ خود را اثبات نمود.

ابن السکیت خطاب به امام(ع) گفت: «تَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ مِثْلَكَ الْيَوْمَ قَطُّ، فَمَا الْحُجَّةُ عَلَى الْخَلْقِ الْيَوْمَ»؛ به خدا سوگند امروزه همانند تو را هرگز ندیده‌ام. اکنون حجت بر خلق چیست؟ امام(ع) فرمود: «الْعَقْلُ يُعْرَفُ بِهِ الصَّادِقُ عَلَى اللَّهِ فَيُصَدِّقُهُ، وَ الْكَاذِبُ عَلَى اللَّهِ فَيُكَذِّبُهُ»؛ امروزه‌ عقل حجت است که‌ به وسیله آن می‌توان آن کس را که نسبت‌ راست به خدا می‌دهد شناخت و او را تصدیق کرد و آن کس را که بر خدا دروغ می‌بندد، شناخت و او را تکذیب نمود. ابن السکیت گفت: به خدا سوگند پاسخ درست‌ همین است»[۲۰].

۲. از امام رضا(ع) نقل شده است که فرمود: «از آن‌رو پیامبران اولو العزم به این صفت خوانده شدند که هریک دارای کتاب و شریعتی بودند، اما تمام پیامبران پس از نوح(ع) تا زمان ابراهیم خلیل(ع)، بر شریعت، روش و کتاب نوح بودند و شریعتی مستقل نداشتند. پیامبرانی که در زمان ابراهیم و پس از او بودند، از شریعت و کتاب او پیروی می‌کردند، تا اینکه روزگار موسی(ع) فرارسید. پیامبرانی که معاصر موسی(ع) بودند و آنان که پس از او آمدند شریعت، روش و کتاب موسی را پذیرفته، بدان عمل می‌کردند، تا اینکه عیسی(ع) به پیامبری مبعوث شد. همچنین پیامبران معاصر عیسی(ع) و آنان‌که پس از وی آمدند، شریعت و کتاب او را مبنای عمل خود قرار دادند، تا اینکه پیامبر ما به رسالت مبعوث شد که در این روزگار پیامبری با او معاصر نبود و پس از او نیز پیامبری مبعوث نشد. این پنج پیامبر، اولو العزم و برترین پیامبران و فرستادگان بودند و شریعت محمد(ص) تا روز قیامت پابرجاست و منسوخ نخواهد شد و تا آن زمان پیامبری نخواهد آمد. پس هرکسی که پس از او دعوی پیامبری کند، یا پس از قرآن کتابی آورد و آن را آسمانی بخواند خونش برای شنونده هدر است (هرکس چنین ادعایی را بشنود باید مدعی را بکشد)[۲۱].

در آستان امامت

در این مبحث با چند مورد از تعریف امامت، امام و جایگاه او از زبان امام رضا(ع) آشنا می‌شویم:

۱. از «عبد العزیز بن مسلم» نقل شده است که گفت: «با امام رضا(ع) در مرو بودیم. در آغاز ورودمان به این شهر در روز جمعه‌ای در مسجد جامع گرد آمدیم. حاضران موضوع امامت را مورد بحث قرار داده بودند و از بسیاری اختلاف‌نظر مردم در این باب سخن به میان آوردند. نزد امام رضا(ع) رفتم و او را از موضوع امامت که مردم به آن پرداخته بودند، آگاه کردم.

امام(ع) لبخند زد و فرمود: ای عبد العزیز، این جماعت ندانسته و با این پندار که درست می‌اندیشند فریب خورده، بیراهه رفته‌اند. خدا زمانی پیامبر خود را نزد خویش فراخواند و جان او را ستاند که دین و احکام آن‌ را برای او کامل کرد و قرآن را که تبیین‌کننده هر چیزی است بر او فرو فرستاد؛ قرآنی که‌ خداوند حلال و حرام، حدود و احکام و هرچه را که مردم به آن نیاز دارند در آن بیان کرده فرمود: «ما هیچ چیزی را در کتاب فروگذار نکرده‌ایم[۲۲]. نیز حضرت حق در حجة الوداع که روزهای واپسین زندگی رسول خدا(ص) بود این آیه را فرو فرستاد: «امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما به‌عنوان‌ آیینی برگزیدم». و بدان که‌ امر امامت مایه‌ کمال دین است[۲۳].

پس از آن‌که پیامبر اکرم(ص) شاخصه و احکام دین را برای امت خود بیان کرد، راه آنان را برایشان روشن نمود، امت را در راه راست قرار داد، علی(ع) را به راهبری و به عنوان امام آنان معرفی و معین فرمود و تمام آنچه را که امت بدان نیاز داشت برای آنان تبیین نمود، دعوت حق را لبیک گفت و به دیدار دوست شتافت. پس هرکس بپندارد که خدایدین خود را کمال نبخشیده، کتاب خدا را رد و انکار کرده است و هرکس چنین کند بی‌تردید به خداوند کفر ورزیده است. ای عبد العزیز، آیا اینان (امت) مقام و جایگاه امامت را در میان خود می‌دانند تا با دانش و شناخت خود، بتوانند امام را انتخاب کنند؟ بدان که‌ امامت، منزلتی والاتر، مرتبه‌ای برتر، جایگاهی بالاتر، دژی‌ نفوذناپذیرتر و دریایی‌ ژرف است آن‌چنان‌ که مردم با خرد خود نمی‌توانند به کنه معرفت‌ آن برسند، با آرای خود آن را درک کنند یا اینکه به انتخاب خود، امام را برگزیند. وانگهی‌ امامت، مقامی است که خداوند پس از پیامبری و دوستی، به ابراهیم خلیل(ع) داد و آن را در مرتبه سوم قرار داد و او را بدان فضیلت، شرافت بخشید و نام او را با این منصب، بلندآوازه نمود، آنجا که فرمود: «من تو را پیشوای مردم قرار دادم[۲۴].

ابراهیم(ع) از دست یافتن به چنین مقامی شادمان شده، عرضه داشت: «و از دودمانم چطور؟» و خدای - تبارک و تعالی- فرمود: «پیمان من به بیدادگران نمی‌رسد. بدین ترتیب‌ این آیه، تا روز واپسین، امامت هر ستمگری را باطل و مردود کرد و امامت تنها در برگزیدگان به ودیعت نهاده شد.

آن‌گاه حضرت احدیت، ابراهیم را بزرگی داده، امامت را در میان برگزیدگان و پاکان از فرزندان او قرار داده، فرمود: «و اسحاق و یعقوب را به‌عنوان نعمتی‌ افزون به او بخشودیم و همه را از شایستگان قرار دادیم. و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کردند، و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند[۲۵].

امامت همچنان در نسل ابراهیم(ع) بود و به یکدیگر به ارث می‌دادند تا اینکه خداوند، آن را میراث پیامبر اسلام(ص) گردانده، فرمود: «در حقیقت، نزدیک‌ترین مردم به ابراهیم، همان کسانی هستند که او را پیروی کردند، و نیز این پیامبر و کسانی که به آیین او ایمان آورده‌اند، و خدا سرور و سرپرست مؤمنان است.

از این‌رو امامت ویژه پیامبر(ص) شد و او به فرمان حضرت حق‌تعالی، بار سنگین‌ امامت را بر دوش علی(ع) نهاد که پس از او در نسل برگزیده او که خداوند، علم و ایمان بدان‌ها داده، قرار گرفته است، چنان‌که در کتاب خود فرموده است: «و کسانی که دانش و ایمان یافته‌اند، می‌گویند: قطعا شما به موجب آنچه‌ در کتاب خدا ست‌ تا روز رستاخیز مانده‌اید». پس مقام امامت تا روز قیامت ویژه فرزندان علی(ع) است،؛ چراکه پس از محمد(ص) پیامبری نخواهد بود. بنابراین، این جاهلان و نادانان از کجا و چگونه برای خود امام برگزینند. بدان که‌ امامت جایگاه پیامبران و میراث جانشینان آنان است. امامت، خلافت خداوند و خلافت پیامبر او، منصب امیر المؤمنین و میراث حسن و حسین(ع) است.

به یقین، امامت زمام دین و موجب به سامان رسیدن و نظام مسلمانان و صلاح دنیا و عزت مؤمنان است. امامت بن و اساس بالنده و شاخه متعالی اسلام است. نماز، زکات، روزه، حج و جهاد باوجود امام کمال می‌یابد و مقبول حضرت معبود می‌شود، غنیمت‌ها و صدقه‌ها فزونی می‌گیرد، حدود و احکام اجرا می‌شود و مرزها حفظ شده، ایمن می‌گردد. امام حلال خدا را حلال و حرام او را حرام می‌کند، حدود خدا را برپا می‌دارد، از دین خدا دفاع می‌کند، با گفتار حکیمانه، پنددهی نیکو و حجت رسا، به راه خداوند فرا می‌خواند. امام همانند خورشید برآمده و شکوه‌بخش جهان است، در حالی‌که خود در افق دوردست‌ قرار دارد و کسی را یارای دست یافتن به آن و نگریستن در آن نباشد.

امام، ماه تابنده، چراغ فروغ‌بخش، فروغ درخشان، ستاره راهنما در تاریکی شب و گذرگاه‌ها، بیابان‌ها و گرداب‌های دریاهاست. امام آب نوشین و گوارا به گاه تشنگی، راهنمای به راه هدایت و رهایی‌بخش از هلاکت است. امام شعله نوربخش بر فراز پشته‌ها، گرمی‌بخش سرمازدگان و راهنمای گرفتار شدگان در وادی هلاکت است. پس هرکه از او جدا شود و دوری جوید بی‌تردید هلاک خواهد شد. امام، ابر پرباران، بارانی سیل‌آسا و فراوان‌، خورشیدی فروزان، آسمانی سایه‌ساز، زمینی گسترده، چشمه‌ای جوشنده و برکه و بوستان است.

امام، همدمی مهربان، پدری مشفق، برادری دوست، چونان‌ مادری نسبت به فرزند خردسال خود دلسوز و به گاه گرفتاری‌های طاقت‌سوز، پناه مردم است. امام، امین خدا در میان خلق، حجت حضرتش بر بندگان، جانشین او در زمین خدا، فرا خواننده به سوی او و مدافع از حدود حریم (دین) اوست. امام، از گناهان پاک شده و از عیوب و کژی‌ وارسته است. او به دانش اختصاص یافته و به نشان بردباری آراسته شده است. دین به وجود او نظام یافته و عزت مسلمانان، خشم منافقان و نابودی کافران را هم‌ سبب است»[۲۶].

۲. «حسین بن خالد» از ابو الحسن، علی بن موسی الرضا(ع) و او از پدرش و آنان از پدرانش نقل کرده‌اند که پیامبر اکرم(ص) فرمود: هرکس دوست داشته باشد، بر کشتی نجات سوار شده، به دستاویزی استوار و ناگسستنی چنگ اندازد و به ریسمان محکم خداوند درآویزد، باید پس از من علی را به‌عنوان‌ دوست و امام‌ خود برگزیند و با دشمن او دشمنی کند و از امامان هدایتگر، از فرزندان او پیروی کند،؛ چراکه پس از من آنان جانشینان و وصی من، حجت‌های خدا بر خلق و سروران امت من بوده، هادیان پرهیزگاران به سوی بهشت هستند. حزب (جماعت) آنان حزب من و حزب من حزب خداست و حزب دشمنان آنان، حزب شیطان است[۲۷].

۳. نیز حسین بن خالد با همان اسناد از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است که فرمود: «يَا عَلِيُّ! أَنْتَ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ صَاحِبُ لِوَائِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، وَ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِي، مَنْ أَحَبَّكَ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَبْغَضَنِي»[۲۸]؛ یا علی، تو در دو جهان برادر، وزیر، پرچمدار و صاحب حوض منی. هرکس تو را دوست بدارد مرا دوست داشته و هرکس با تو دشمنی ورزد با من دشمنی کرده است[۲۹].

در آستان غدیر

از ابو الحسن(ع)، علی بن موسی الرضا(ع) روایت شده است که درباره «روز غدیر» فرمود: «این روز، روز شادباش‌گویی است که باید در آن‌ به یکدیگر تبریک و تهنیت گویید. پس هرگاه مؤمنی برادر مؤمن خود را ببیند، بگوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوَلَايَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَئِمَّةِ(ع)»؛ ستایش خدای را که ما را در شمار کسانی قرار داد که به ولایت امیر المؤمنین و امامان معصوم‌ چنگ انداخته، بدان پایبند هستند. این روز، روز لبخند زدن در چهره مؤمنان است. پس هرکس در روز غدیر در چهره برادر دینی‌ خود لبخند بزند، خدایدر روز قیامت با مهربانی در او می‌نگرد، هزار حاجت او را برآورده می‌کند، هزار کاخ از مروارید سفید برای او در بهشت می‌سازد و چهره او را شاداب می‌گرداند. روز غدیر، روز زینت و آراستن است. هرکس خود را در این روز و برای این روز بیاراید، خداوند گناهان کوچک و بزرگ او را می‌آمرزد، فرشتگانی را فرو می‌فرستد تا برای او کارهای نیک ثبت کنند و تا روز غدیر آینده، بر درجات او می‌افزایند. اگر در چنین روزی‌ بمیرد، شهید خواهد بود و اگر زنده بماند در شمار نیک‌بختان قرار خواهد داشت. هرکس در این روز بینوایی را اطعام کند، چنان است که تمام پیامبران و صدیقان (راستگویان) را اطعام کرده باشد. هرکس در این روز به دیدار مؤمنی برود، خداوند هفتاد نور به قبر او می‌فرستد، قبر او را وسعت می‌بخشد و هرروز هفتاد هزار فرشته قبر او را زیارت کرده، او را مژده بهشت می‌دهند.

در روز غدیر خداوند «ولایت» را بر ساکنان هفت آسمان عرضه نمود. ساکنان آسمان هفتم در پذیرش آن پیشی گرفتند و حضرتش عرش را به آن آراست. سپس ساکنان آسمان چهارم برای پذیرش آن شتافتند، خداوند آن را با «بیت المعمور» بیاراست. پس از آن، ساکنان آسمان دنیا برای پذیرش آن شتافتند و خداوند، آن را با ستارگان آراست. آن‌گاه خداوند، ولایت را بر زمین عرضه فرمود. مکه، در پذیرش آن، بر سایر نقاط پیشی گرفت و خداوند آن را به زیور وجود کعبه آراست، پس از آن، مدینه آن را پذیرفت و حضرت حق، آن را به وجود برگزیده اش‌ محمد(ص) آراست. پس از مدینه، کوفه آن را پذیرفت و خداوند آن را به وجود امیر المؤمنین بیاراست. سپس ولایت را بر کوه‌ها عرضه فرمود و سه کوه بر دیگر کوه‌ها پیشی گرفته، ولایت را پذیرفتند که: کوه‌ عقیق، کوه فیروزه و کوه یاقوت بودند. به برکت پذیرش ولایت‌، این سه کوه معدن این‌ گوهرها و این گوهرها برترین گوهرها شدند»[۳۰].[۳۱]

در آستان فقه امام رضا(ع)

میراث فقهی امام رضا(ع) در قالب «مسند» و با موضوع‌های زیر به دست ما رسیده است:

  1. عبادات، مانند: طهارت، نماز، روزه، زکات، حج و زیارت، ۴۳۷ نص؛
  2. نکاح و طلاق، ۱۶۲ نص؛
  3. امور معیشت (اقتصاد و رفتار اجتماعی)، عید، خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها، ۲۵۵ نص؛
  4. آراستگی و زیبایی، ۸۲ نص؛
  5. جهاد، ۱۲ نص؛
  6. حدود، دیات، قضا و شهادت، ۳۹ نص؛
  7. سوگند، نذرها، وصیت، احکام‌ مردگان و میراث، ۶۲ نص.

مجموع نصوص فقهی که بدان‌ها اشاره شد، به ۱۰۴۹ مورد می‌رسد که شامل بیش از نیمی از ۲۰۳۳ نصی است که از آن حضرت به ما رسیده است. با تأمل در میراث امام رضا(ع)، درمی‌یابیم که آن بزرگوار چه خستگی‌ناپذیر و با تلاش فراوان در قوام بخشیدن به پایه‌ها و مبانی دانشگاه فقهی اهل‌بیت(ع) کوشید و در این راه دمی از پای ننشست[۳۲].[۳۳]

در آستان موعظه‌ها و کلمات قصار امام رضا(ع)

جمله‌های کوتاه که در ادبیات روایی «کلمات قصار» خوانده می‌شود، به دلیل اختصار، آسان در ذهن جای می‌گیرد. از همین‌رو و به یقین می‌توان آن را عاملی مؤثر در هدایت افکار و افراد دانست. پیامبر اسلام(ص) و امامان(ع) از این ابزار در ساختن فرهنگ مادی، معنوی و اجتماعی جامعه بهترین بهره‌ها را بردند. در این بخش برخی از کلمات قصار امام رضا(ع) را نقل می‌کنیم، باشد که این مختصر، اما گزیده، روشنی‌بخش راه جرعه‌نوشان زلال معرفت اهل‌بیت(ع) باشد:

  1. «لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى تَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِيِّهِ(ص) وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلِيِّهِ(ع). فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَكِتْمَانُ السِّرِّ، وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِيِّهِ(ص) فَمُدَارَاةُ النَّاسِ، وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ وَلِيِّهِ(ع) فَالصَّبْرُ فِي الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ»؛ زمانی مؤمن به کمال ایمان دست‌یافته، مؤمن خوانده می‌شود که سه خصلت داشته باشد: خصلتی از خداوند، خصلتی از پیامبر خدا و خصلتی از ولی خدا. پس با داشتن‌ خصلت خداوندی کارهای خود را از مردم پنهان دارد و با داشتن‌ خصلت پیامبر(ص) با مردم مدارا کند و با داشتن‌ خصلت ولی خدا در سختی‌ها و گرفتاری‌ها شکیبایی ورزد که چنین کسی مؤمن است‌.
  2. «صَاحِبُ النِّعْمَةِ يَجِبُ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ»؛ آن‌که از نعمت فراوان برخوردار است باید افراد عائله خود را از آن بهره‌مند کرده، بر ایشان وسعت دهد.
  3. «مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ التَّنَظُّفُ»؛ خویش را پاکیزه کردن و آراستن‌ از اخلاق و شیوه پیامبران است.
  4. «لَمْ يَخُنْكَ الْأَمِينُ، وَ لَكِنِ ائْتَمَنْتَ الْخَائِنَ»؛ هرگز، امین به تو خیانت نمی‌کند، ولی اگر چنین شد بدان که به خطا خائن را امین پنداشته‌ای.
  5. «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْراً سَلَبَ الْعِبَادَ عُقُولَهُمْ، فَأَنْفَذَ أَمْرَهُ وَ تَمَّتْ إِرَادَتُهُ، فَإِذَا أَنْفَذَ أَمْرَهُ رَدَّ إِلَى كُلِّ ذِي عَقْلٍ عَقْلَهُ، فَيَقُولُ: كَيْفَ ذَا وَ مِنْ أَيْنَ ذَا؟»؛ چون خداوند اراده کاری کند، خرد بندگان را از آنان برباید و آن‌گاه اراده خود را عملی کند، سپس خرد ایشان را به آنان بازمی‌گرداند. در این حال‌ آنان می‌گویند: این، چگونه رخ داد و از کجا آمد؟
  6. «الصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ، إِنَّ الصَّمْتَ يَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ، إِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ»؛ خموشی یکی از دروازه‌های حکمت است. خموشی، محبت را جلب می‌کند و راهنمایی است به سوی هر خیر و خوبی.
  7. «التَّوَدُّدُ إِلَى النَّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ»؛ با مردم محبت و مهربانی ورزیدن، نیمی از خرد است.
  8. «إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْقِيلَ وَ الْقَالَ وَ إِضَاعَةَ الْمَالِ وَ كَثْرَةَ السُّؤَالِ»؛ خداوند قیل‌وقال (گفت‌وگو و هیاهوی بیهوده)، تباه کردن مال و پرسش بیهوده‌ فراوان را دشمن می‌دارد.
  9. از امام رضا(ع) درباره بندگان نیک پرسیدند، حضرت فرمود: «الَّذِينَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا، وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا، وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا، وَ إِذَا غَضِبُوا عَفَوْا»؛ بندگان نیک کسانی هستند که‌ چون کاری نیک کنند شادمان شوند، چون بد کنند استغفار نمایند، چون بدان‌ها چیزی‌ داده شود سپاس گویند، چون در دام سختی‌ها گرفتار شوند و مورد آزمون قرار گیرند، صبوری ورزند و هرگاه که خشم گیرند، بخشش و عفو در پیش گیرند.
  10. آن‌گاه که از امام(ع) درباره توکل و حدّ آن پرسیدند، فرمود: «أَنْ لَا تَخَافَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ»؛ حد توکل آن است که‌ جز از خداوند از کسی ترس نداشته باشی.
  11. «مِنَ السُّنَّةِ إِطْعَامُ الطَّعَامِ عِنْدَ التَّزْوِيجِ»؛ خوان گستردن و اطعام کردن به هنگام ازدواج از سنت است.
  12. «الْإِيمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ: التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ، وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ، وَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَ التَّفْوِيضُ إِلَى اللَّهِ، قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ: ﴿وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ... * فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا﴾[۳۴]»؛ ایمان بر چهار رکن استوار است: توکل بر خدا، تن دادن و راضی بودن به قضای خدا، تسلیم شدن به امر خدا و واگذاردن کارها به خدا. خداوند از زبان‌ «عبد صالح» (مؤمن آل فرعون) نقل می‌کند که گفت: «و کارم را به خدا می‌سپارم. پس خدا او را از عواقب بد آنچه نیرنگ می‌کردند، حمایت فرمود».
  13. «صِلْ رَحِمَكَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ. وَ أَفْضَلُ مَا تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الْأَذَى عَنْهَا، وَ قَالَ اللَّهُ: ﴿لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى﴾[۳۵]»؛ با خویشاوندان خود بپیوند و در حق آنان نیکی کن‌، اگرچه به دادن‌ جرعه‌ای آب باشد. بهترین چیزی‌که با آن به خویشاوندان نیکی می‌شود، بازداشتن آزار از آنان است. خداوند فرموده است: «صدقه خود را با منت و آزار، باطل مکنید» (چون در حق ایشان نیکی کردید با منت، آن را تباه نکنید).
  14. «إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ: الْحِلْمَ وَ الْعِلْمَ، وَ الصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ، إِنَّ الصَّمْتَ يَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ، إِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ»؛ بردباری و علم نشانه دانش است و بدان که‌ خموشی یکی از دروازه‌های حکمت است. خموشی، محبت را جلب می‌کند و راهنمایی است به سوی هر خیر و خوبی.
  15. «إِنَّ الَّذِي يَطْلُبُ مِنْ فَضْلٍ يَكُفُّ بِهِ عِيَالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»؛ آن کس که درصدد به دست آوردن مال حلال‌ بیشتری است تا زندگی عائله خود را تأمین کند پاداشی سترگ‌تر از پاداش مجاهد در راه خدا دارد.
  16. از امام رضا(ع) پرسیدند: چگونه صبح کرده‌ای؟ امام(ع) فرمود: «أَصْبَحْتُ بِأَجَلٍ مَنْقُوصٍ، وَ عَمَلٍ مَحْفُوظٍ، وَ الْمَوْتُ فِي رِقَابِنَا، وَ النَّارُ مِنْ وَرَائِنَا، وَ لَا نَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِنَا»؛ در حالی صبح کرده‌ام که از عمر م‌ کاسته، کردار م‌ ثبت گردیده، ریسمان‌ مرگ بر گردنمان افکنده شده است، آتش دوزخ‌ را پشت سر داریم و نمی‌دانیم با ما چه خواهند کرد[۳۶].

منابع

  1.   حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰

پانویس

  1. ↑ این کتاب، دربردارنده ۲۴۰ حدیث است که «‌عبدالله بن احمد بن عامر طائی» آن را روایت کرده است.
  2. ↑ در مورد صحت انتساب این کتاب به امام رضا(ع)، سه نظریه ارائه شده است. ر.ک: عبد الهادی فضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص۱۷۵.
  3. ↑ بحار الانوار، ج۴۸، ص۱۰۷ (به نقل از: مناقب آل أبی طالب، ج۳، ص۴۳۳)؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص۱۰۰.
  4. ↑ نصوصی که درباره امامت از امام رضا(ع) صادر شده، به پانصد مورد می‌رسد. البته احتجاجاتی که درباره امامت صورت گرفته، و در دو کتاب: «الإصطفاء و النبوة» و «الأدعیة و تفسیر القرآن» آمده و به موضوع امامت ارتباط دارد حجم بزرگی را به خود اختصاص می‌دهد و در مجموع و به‌طور تقریبی، یک چهارم تراث آن حضرت را تشکیل می‌دهد.
  5. ↑ اصول کافی، ج۱، ص۲۴.
  6. ↑ اصول کافی، ج۲، ص۵۵.
  7. ↑ طوسی، امالی، ج۱، ص۵۵.
  8. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۴۵.
  9. ↑ صدوق، توحید، ص۳۲۳.
  10. ↑ صدوق، توحید، ص۳۲۳؛ امالی، ص۲۲۶.
  11. ↑ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۹۰.
  12. ↑ «در حال و آینده آن، باطل راه ندارد، فرو فرستاده (خداوند) فرزانه ستوده‌ای است» سوره فصلت، آیه ۴۲.
  13. ↑ عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۳۰.
  14. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۴۶.
  15. ↑ توحید، ص۲۹۳.
  16. ↑ التوحید، ص۱۳۶.
  17. ↑ توحید، الصدوق، ص۱۳۶.
  18. ↑ توحید، صدوق، ص۱۳۸.
  19. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۴۷.
  20. ↑ علل الشرایع، ج۱، ص۱۱۵؛ عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۷۹.
  21. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۴۹.
  22. ↑ ﴿وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ﴾ «و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست و نیز هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود می‌پرد، جز اینکه گروه‌هایی همچون شما هستند؛ ما در این کتاب، هیچ چیز را فرو نگذاشته‌ایم، سپس (همه) به سوی پروردگارشان گرد آورده می‌شوند» سوره انعام، آیه ۳۸.
  23. ↑ ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ «امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم» سوره مائده، آیه ۳.
  24. ↑ ﴿وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾ «و (یاد کن) آنگاه را که پروردگار ابراهیم، او را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رسانید؛ فرمود: من تو را پیشوای مردم می‌گمارم. (ابراهیم) گفت: و از فرزندانم (چه کس را)؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد» سوره بقره، آیه ۱۲۴.
  25. ↑ ﴿وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ﴾ «و اسحاق را و افزون بر آن (نوه‌اش) یعقوب را به او بخشیدیم و همه را (مردمی) شایسته کردیم * و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۲-۷۳.
  26. ↑ تمام این حدیث را نک: من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۰۰؛ الخصال، ص۵۲۷؛ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۱۲.
  27. ↑ صدوق، امالی، ص۱۳.
  28. ↑ صدوق، امالی، ص۳۷.
  29. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۵۱.
  30. ↑ سید ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۲۶۲؛ مسند الامام الرضا، ج۲، ص۱۹.
  31. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۵۶.
  32. ↑ ر.ک: مسند الامام الرضا، ج۲، ص۱۵۵.
  33. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۵۸.
  34. ↑ «و کار خود را به خداوند وا می‌گذارم... آنگاه خداوند او را از گزند نیرنگ‌هایی که می‌ورزیدند نگاه داشت» سوره غافر، آیه ۴۴-۴۵.
  35. ↑ «صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید» سوره بقره، آیه ۲۶۴.
  36. ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۰، ص ۳۵۹.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=میراث_امام_رضا&oldid=1343930»