توکل
توکل از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: توکل در لغت - توکل در قرآن - توکل در حدیث - توکل در نهج البلاغه - توکل در اخلاق اسلامی - توکل در معارف و سیره نبوی - توکل در معارف و سیره علوی - توکل در معارف و سیره فاطمی - توکل در معارف و سیره حسینی - توکل در معارف دعا و زیارات - توکل در معارف و سیره سجادی - توکل در سیره معصوم - توکل در سبک زندگی اسلامی - پرسش مرتبط نداردتوکل به معنای سپردن امر خود به غیر است. توکل، یکی از صفات ارزشمند اهل ایمان و به معنای تکیه و اعتماد بر خدا داشتن و نتایج کار را به او سپردن است. این فضیلت نفسانی در آیات و روایات مورد تاکید قرار گرفته و آثار فراوانی برای آن یاد شده است، از جمله: مصونیت از سیطره شیطان؛ محبوبیت نزد پروردگار؛ برخورداری از حمایت و الطاف خداوند و غیره. البته باید توجه داشت که توکل بهمعنای سستی و تنبلی در کارها نیست بلکه توکل زمانی معنا خواهد داشت که با تلاش، همراه باشد.
مقدمه
توکل، یکی از صفات ارزشمند اهل ایمان و به معنای تکیه و اعتماد بر خدا داشتن و نتایج کار را به او سپردن است. کسی که در حدّ توان، از فکر و قدرت خود برای رسیدن به هدف، بهره میگیرد و بقیه کار را به خدا میسپارد اهل توکل است، مثل رزمندهای که به جنگ میپردازد، یا کاسبی که دنبال تجارت میرود، یا کارگری که در حدّ توان کار میکند، امّا تکیه اصلیاش بر خود یا دیگران نیست، بلکه بر خداست. خداوند، اهل توکّل را دوست میدارد و در قرآن هم فرموده که مؤمنان تنها بر خدا توکّل کنند: ﴿وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ﴾[۱]. توکّل، روح را قوی و اراده را مستحکم میسازد و ریشه اصلی آن در دل بوده و در عمل آشکار میشود[۲].
معناشناسی
توکل، در لغت به معنای سپردن امر خود به غیر[۳]، اظهار عجز، اعتماد به غیر[۴] و سپردن (نیابت دادن ـ نائب قراردادن) امر خویش (خود) به فردی مطمئن به علت کفایت او یا ناتوانی شخص از قیام به امر خود است[۵]. پس، اگر فرد به خدا اعتماد کند و او را وکیل خود قرار دهد، خدا برایش کافی است ﴿فَهُوَ حَسْبُهُ﴾[۶] و اگر به غیر خدا توکل کند و به دنیا بپیوندد، خداوند، او را به غیر خود واگذار میکند[۷].[۸]
معنای توکل در بیان نبوی(ص)
در برخی منابع نقل شده است که رسول خدا(ص) از جبرئیل(ع) پرسید: "معنی توکل بر خدا چیست؟" گفت: "دانستن آنکه مخلوق بدون خواست خدا نمیتواند زیان و سودی به کسی برساند، نمیتواند عطا یا منع کند و نیز نومید بودن از مخلوق است. هرگاه بنده چنین باشد، دیگر برای هیچ کس جز خدا عملی انجام نمیدهد و جز خدا به کسی امید نمیبندد و از کسی جز خدا نمیترسد و به هیچ کس جز خدا چشم طمع نمیدوزد"[۹].[۱۰]
توکل در قرآن
توکل و مشتقات آن ۷۰ بار در قرآن به کار رفته و به موضوعاتی نظیر: اهمیت و انگیزه توکل[۱۱]، علل و عوامل توکل[۱۲]، آثار توکل[۱۳]، موارد توکل[۱۴]، ضرورت تلاش و کار در کنار توکل[۱۵] پرداخته و نیز در آیاتی از خداوند به "وکیل" یاد شده است. ﴿وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾[۱۶].[۱۷]
احادیث توکل
برخی از احادیثی که درباره توکل از معصومین(ع) وارد شده عبارتاند از:
- امام صادق(ع) فرمودند: "بینیازی و عزّت گردش میکنند، پس چون به جایی که محلّ توکل است دست یابند، در آن ساکن میشوند"[۱۸]؛
- امیرمؤمنان(ع) فرمودند: "نسبت به آنچه که بدان امید نداری امیدوارتر از آن چیزی باش که بدان امید داری،؛ چراکه موسی(ع) رفت تا برای خانوادهاش پارهای آتش بیاورد، اما خداوند با او سخن گفت و او به عنوان یک پیامبر بهنزد خانوادهاش بازگشت؛ و ملکه سبا نیز از مملکت خود خارج شد امّا با سلیمان پیامبرایمان آورد، و ساحران فرعون رفتند تا برای فرعون عزّتی کسب کنند اما خود با ایمان بازگشتند"[۱۹]؛
- یکی از راویان گوید: به امام رضا(ع) عرض کردم: فدایت شوم! تعریف توکل چیست؟ آن حضرت فرمودند: آن است که با وجود خدا از هیچکس نهراسی"[۲۰]؛
- پیامبر اکرم(ص) فرمودند: "هرکس دوست دارد که قویترین مردمان باشد، باید بر خدای توکل کند" [۲۱].[۲۲]
- «قَالَ(ع): الثِّقَةُ بِاللَّهِ تَعَالَى ثَمَنٌ لِكُلِّ غَالٍ وَ سُلَّمٌ إِلَى كُلِّ عَالٍ». فرمود: اعتماد و توکل به خدا، بهای هر چیز گرانبها و نردبانی به سوی هر بلندی است[۲۳].[۲۴]
آداب توکل
طبق احادیث و روایات معصومین(ع) و سخنان رسول خدا(ص) توکل به خدا زمانی معنا خواهد داشت که با تلاش، همراه باشد و در غیر این صورت، توکل، بیمعناست. نبی خدا(ص) تأکید داشت که پیروانش پس از آمادهسازی مقدمات امور، به خدا توکل کنند؛ به همین دلیل، وقتی مردی اعرابی به حضورشان رسید و گفت: "ای رسول خدا! شترم را رها کنم و به خدا توکل کنم یا آنکه پایش را ببندم و توکل کنم؟" آن حضرت به او فرمود: "زانویش را ببند و بعد توکل کن!"[۲۵]. و نیز در روایتی دیگر آمده است که رسول خدا(ص) گروهی از کشاورزان را دید که زراعت نمیکردند؛ پس فرمود: "شما کیستید؟" گفتند: "ما توکل کنندگانیم"، فرمود: "نه شما از توکل کنندگان نیستید؛ بلکه شما سرباران جامعهاید"[۲۶].
همچنین در حدیثی دیگر از آن حضرت نقل شده است که پس از نزول آیات دوم و سوم سوره طلاق ـ که خداوند در آن رزق و روزی بندگان باتقوا و متوکلش را ضمانت کرده است ـ عدهای از اصحاب رسول خدا(ص) درهای خانههای خود را بسته، برای عبادت به سوی مسجد روانه شدند. وقتی این مسئله را به رسول خدا(ص) خبر دادند، آنان را احضار کرده، علت را از آنان پرسید؛ گفتند: "خداوند، خود روزی ما را بر عهده گرفته است و ما نیز به همین دلیل به او توکل و کسب و کار را رها کرده، به عبادت رو آوردیم". حضرت مسئله را برای آنان شرح داد و فرمود: "بدانید که اگر چنین کنید، هرگز دعایتان مستجاب نخواهد شد و روزی به شما نخواهد رسید؛ مگر آنکه خودتان در طلب برآیید و بکوشید"[۲۷].[۲۸]
آثار توکل
توکل آثار ارزشمندی در زمینههای مختلف دارد؛ از جمله:
- مصونیت از سیطره شیطان: ﴿إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ﴾[۲۹]،
- محبوبیت نزد پروردگار: ﴿فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ﴾[۳۰]،
- ایجاد روحیه مقاومت برای موحدان در برابر مشرکان:[۳۱] ،
- برخورداری از حمایت الهی: ﴿وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ﴾[۳۲]،
- بهرهمند شدن از الطاف خداوند و دستیابی به نعمتهای او:[۳۳]،
- تحصیل عزت: ﴿وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾[۳۴].[۳۵]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ و موسی گفت: ای قوم من! اگر به خداوند ایمان آوردهاید، چنانچه گردن نهادهاید بر او توکّل کنید» سوره یونس، آیه ۸۴.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی، ص۱۴.
- ↑ خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج ۵، ص۴۰۵.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۱، ص۷۳۶.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۱، ص۷۳۴ - ۷۳۶ و راغب اصفهانی، مفردات، ص۸۸۲.
- ↑ «و هر که بر خدا توکل کند همو وی را بسنده است» سوره طلاق، آیه ۳.
- ↑ ابن سلامه، مسند الشهاب، ج ۱، ص۲۹۸؛ حسن بن ابی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۱، ص۱۲۰؛ محمد بن حسن فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج ۲، ص۴۲۶ و ورام ابن ابی فراس، مجموعه ورام، ج ۱، ص۲۲۲.
- ↑ محمدزاده، محسن و حسینی ایمنی، سید علی اکبر، توکل، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۳۲۴.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص۲۶۱ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص۱۹۴.
- ↑ محمدزاده، محسن و حسینی ایمنی، سید علی اکبر، توکل، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۳۲۴-۳۲۵.
- ↑ سوره یونس، آیه ۷۱.
- ↑ سوره انفال، آیه ۶۱.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۲۹.
- ↑ سوره یوسف، آیه ۶۷.
- ↑ «و گفتند: خداوند ما را بس و او کارسازی نیکوست» سوره آل عمران، آیه ۱۷۳.
- ↑ حجتیان، محمد، مقاله «توکل»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹.
- ↑ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: إِنَّ الْغِنَى وَ الْعِزَّ يَجُولَانِ فَإِذَا ظَفِرَا بِمَوْضِعِ التَّوَكُّلِ أَوْطَنَا»؛ اصول کافی، ج۲، ص۶۴.
- ↑ «عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ(ع) قَالَ: كُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَى مِنْكَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ(ع) خَرَجَ يَقْتَبِسُ لِأَهْلِهِ نَاراً فَكَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَجَعَ نَبِيّاً وَ خَرَجَتْ مَلِكَةُ سَبَإٍ فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَيْمَانَ(ع) وَ خَرَجَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ يَطْلُبُونَ الْعِزَّةَ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِينَ»؛ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۱۳۴.
- ↑ «عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا(ع) فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا حَدُّ التَّوَكُّلِ فَقَالَ لِي أَنْ لَا تَخَافَ مَعَ اللَّهِ أَحَداً»؛ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۱۳۴.
- ↑ «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ أَقْوَى النَّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۱۵۱.
- ↑ مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی ج۴، ص۱۱۲-۱۱۷.
- ↑ اعلام الدین، ص۳۰۹؛ بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۶۴، ح۵؛ انوار البهیة، ص۲۶۴؛ نزهة الناظر، ص۱۳۶ ح۹؛ اعیان الشیعة، ج۲، ص۳۶.
- ↑ طباطبایی اشکذری، سید ابوالفضل، دانشنامه جوادالائمه، ص۳۸۱.
- ↑ علی بن الحسن، مشکاة الانوار، ص۳۱۹ - ۳۲۰؛ صالحی دمشقی، سبل الهدی و الرشاد، ج ۱، ص۳۲۵ و ابوسعید خرگوشی، شرف المصطفی، ج ۵، ص۱۶۸.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص۲۱۷.
- ↑ الکافی، ج ۵، ص۸۴؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۱۹۳ و شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶، ص۳۲۳.
- ↑ محمدزاده، محسن و حسینی ایمنی، سید علی اکبر، توکل، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۳۲۶-۳۲۷؛ اسحاقی، سید حسین، مروارید نبوت، ص۱۹.
- ↑ «که او را بر آنان که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکّل میکنند چیرگی نیست» سوره نحل، آیه ۹۹.
- ↑ «و چون آهنگ (کاری) کردی به خداوند توکل کن که خداوند توکل کنندگان (به خویش) را دوست میدارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۱۲.
- ↑ «و هر که بر خدا توکل کند همو وی را بسنده است» سوره طلاق، آیه ۳.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۱۷۳-۱۷۴.
- ↑ «هر کس بر خداوند توکّل کند بیگمان خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره انفال، آیه ۴۹.
- ↑ حجتیان، محمد، مقاله «توکل»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹.