بنی حارث بن تمیم بن سعد

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بنی‌هذیل است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب بنی حارث

مردم این طایفه از اعراب عدنانی و از شاخه‌های قبیله بزرگ هذیل‌اند که نسب از حارث بن تمیم بن سعد بن هذیل بن مدرکة بن إلیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان می‌‌برند. از مادر حارث بن تمیم هم در برخی منابع با نام کنود بنت لحیان بن هذیل یاد شده است. حارث از همسر اسدی خود: هند بنت مازن بن کاهل بن اسد بن خزیمه، فرزندانی به نام‌های: عمرو و کاهل داشت. از کاهل: صاهله، صبح و کعب به دنیا آمدند و از عمرو بن حارث نیز فرزندانی به اسامی: جشم، مازن، ضبّه، خثیم و عتره متولد شدند. بدین ترتیب، این فرزندان در کنار دیگر فرزندانی که از نسل آنها بوجود آمدند، طایفه ای را شکل دادند که بعدها به اعتبار سرشاخه شان، «بنی حارث بن تمیم بن سعد» نام گرفت. از این طایفه، فروعات و شعب متعددی متفرع گردید که از جمله مهمترین آنان می‌‌توان از: بنی صاهلة بن کاهل، بنی کعب بن کاهل، بنی صبح بن کاهل، بنی خزیمة بن صاهله، بنی مخزوم بن صاهله، بنی زلیقة بن صبح بن کاهل، بنی ضبة بن عمرو بن حارث، بنی عترة بن عمرو و بنی خیثم بن عمرو یاد کرد.

مواطن و مساکن بنی حارث

از مساکن و منازل این قوم در ایام جاهلی اطلاع دقیقی در دست نیست؛ اما با توجه به ترسیم صورت گرفته از جغرافیای سرزمینی قبیله هذیل -قبیله مادری بنی حارث بن تمیم بن سعد- در برخی منابع، می‌‌توان به حدود و ثغور تقریبی سرزمین بنی حارث بن تمیم بن سعد نیز دست یافت. بر این اساس، مردم هذیل در ایام جاهلی، در شمار قبایل حجازی جای داشتند و در این منطقه از شوکت و عظمت خاصی برخوردار بود. ابن خلدون (م. ۸۰۸ هجری) در ترسیم و تحدید دقیق‌تر حدود جغرافیایی این قوم، دیار آنها را در سروات، و سرات آنها را متصل به جبل غزوان و غزوان متصل به طائف دانسته، افزوده است: «آنان در دامنه این کوه، میان مکه و مدینه، مساکن و آبهایی دارندکه از جمله آنها رجیع و بئر معونه است». همدانی (م. ۳۳۸ هجری) نیز، ضمن بر شمردن این قبیله در شمار قبایل ساکن مکه و اطراف آن، منازل این قبیله را عرنه، عرفه، بطن نعمان، نخله، رحیل، کبکب، بوباه، اوطاس و غزوان برشمرده، آورده است که «در زمان او، بنی سعد بن هذیل -شاخه بالا دستی طایفه بنی حارث بن تمیم- با کمک عج بن شاخ -سلطان مکه- همسایگان خود را از آنجا بیرون رانده‌اند و خود به تنهایی در آنجا ساکن گردیدند».

اطلاعات پراکنده موجود در دیگر منابع هم، ضمن تأیید ضمنی مطالب فوق، علاوه بر حوالی مکه که از آن به عنوان دیار جمع بسیاری از مردم بنی صبح بن کامل -از طوایف معروف بنی حارث- یاد شده است، از کوه ادیمه و وادی نَعمان در حجاز نیز به عنوان مسکن اختصاصی بنی عمرو بن حارث بن تمیم بن سعد -از شاخه‌ها و طوایف بزرگ بنی حارث بن تمیم - و برخی دیگر از هذیلیان نام برده شده است. نقل است که بین نزدیکترین بخش وادی نعمان تا مکه، نصف یک شب فاصله بود و در آن کوهی به نام «مدراء» قرار داشت. از کوه «الجوز» در طائف هم به عنوان یکی دیگر از کوههای آنان و مسکن بنی صاهلة بن کاهل یاد شده است. در دوران اسلامی، حارثی‌ها همراه با دیگر مردمان قبیله هذیل، در مناطق مختلف بلاد اسلامی -به‌ویژه عراق- متفرق شدند. از مهمترین این مراکز در عراق می‌‌توان به شهر کوفه اشاره کرد. این شهر، محل سکونت جمعی قابل توجه از مردم بنی کاهل بن حارث بن تمیم، بنی عون بن عبداللّه بن عون بن عبداللّه بن عتبه و دیگر اقشار بنی حارث بود.

بنی حارث و تاریخ جاهلی

تاریخ جاهلی بنی حارث بن تمیم نیز همچون غالب قبایل عرب، به جنگ و خونریزی‌های جاهلی و ذکر برخی از احلاف و اعتقادات جاهلی آنها خلاصه می‌‌شود. ریاست بنی حارث و هذیل در دوران جاهلی را رجال با تجربه بنی صبح بن کاهل -از شاخه‌های بزرگ بنی حارث- بر عهده داشتند. آنان در دوران جاهلی جنگ‌هایی را تجربه کردند که از جمله این ستیزه‌ها -که به نقش بنی حارث و طوایفش در آن تصریح شده است- می‌‌توان به نبرد بنی ضمرة بن بکر با طایفه‌ای از بنی حارث به نام بنی جشم بن عمرو بن حارث بن تمیم اشاره کرد که به شکست ضمری‌ها و کشته شدن تمامی جنگاوران شان جز یک نفر منجر شد. «یوم اللُّهَیماء» هم از دیگر پیکارهای جاهلی است که مورخان به نقش رجال بنی حارث در آن پرداخته‌اند. در این جنگ -که بین بنی عمرو بن حارث بن تمیم و بنی عبد بن عدی بن دئل بن بکر بن عبد مناة اتفاق افتاد،- قیس بن عامر بن غریب، و برادرش سالم، از طایفه بنی عمرو بن عدی با اسب‌هایشان «لعاب» و «عفزر» به قصد حمله به بنی عمرو بن حارث حرکت کردند. آنها شب را در خانه مردی از بنی نفاثه -از شاخه‌های قبیله کنانه- گذراندند. مرد نفاثی از قیس و برادرش خواست که از این حمله صرفنطر کنند،؛ چراکه سرانجامی جز شکست ندارد. اما آن دو، بر انجام این حمله اصرار ورزیدند و صبحگاهان خود را به لهیماء در نَعمان رساندند. آنان در در نزدیکی محل سکونت بنی عمرو بن حارث -که کمی آن سو ‌تر، در مکانی به نام «ادیمه» ساکن بودند،- به گوسفندان مردی به نام جندب بن ابی عمیس حمله کردند. جندب به دفاع برخاست و با پرتاب تیری، سینه قیس را که به سوی او حمله ور شده بود، زخمی کرد. قیس نیز با شمشیرش به صورت جندب ضربتی زد و او را مجروح کرد. با از پا در آمدن قیس، جندب در پی گوسفندانش از معرکه گریخت. اما سالم، سوار بر اسبش «عفزر» در پی او رفت و به جندب حمله ور شد. جندب با شمشیرش به پوزه عفزر زد و آن را به شدت مجروح کرد؛ سالم هم ضربتی حواله جندب کرد که او با دستش ضربه را دفع کرد. این ضربت، موجب قطع بازوی جندب، و در نتیجه، از پا افتادن و هلاک او به‌دست سالم گردید. شب هنگام، سالم در حالی که شمشیر و ردایی را که به کمر بسته بود، در میدان رها کرده بود و تنها غلاف شمشیر و لباس جنگی‌اش را همراه برده بود، از منطقه گریخت.

از احلاف و پیمان‌های مستقل بنی حارث بن تمیم با قبایل همجوار در این دوره، جز پیمان جاهلی مسعود بن غافل -پدر عبدالله بن مسعود صحابی- با عبد بن حارث بن زهره از بنی زهرة بن کلاب -از شاخه‌های قبیله قریش- اطلاعی به دست نیامده است؛ اما از دیگر مؤلفه‌های مهم اجتماعی، نظیر ازدواج‌های جاهلی که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب می‌‌شدند، می‌‌توان به ازدواج فهر بن مالک قرشی با لیلی بنت حارث بن تمیم مادر غالب، محارب، حارث، قیس و.... اشاره کرد. این ازدواج موجب شد تا برخی منابع از لیلی بنت حارث به عنوان یکی از امهات و مادربزرگان رسول ختمی مرتبت(ص) یاد کنند. پیمان سببی حجیله بنت جندب بن ربیع با عباس بن عبدالمطلب هم از دیگر ازدواج‌ها بود. ضمن این که ازدواج امیمه بنت عبدالله بن مسعود هذلی با اسحاق بن عبدالله بن ابوخرشه قریشی در دوران اسلامی را هم شاید بتوان در راستای همین امر تفسیر کرد.

فرزندان حارث بن تمیم بن سعد چونان دیگر طوایف هذلی، در ایام جاهلی بر آیین بت پرستی بودند. آنها بت‌هایی را به خدایی گرفته بود که بت «سُواع» مهمترین آنها بود. نقل است که چون عمرو بن لحی -بنیانگذار بت پرستی در شبه جزیره عربستان- بت‌های قوم نوح(ع) را در ساحل جده یافت و آنها را با خود به مکه آورد و عرب را به پرستش آنها فرا خواند، قوم مضر بن نزار به دعوت او پاسخ دادند. از این رو، عمرو، بت سواع را به حارث بن تمیم بن سعد بن هذیل داد. آنها این بت را در سرزمینی از سرزمین‌های خود به نام «رهاط» -از مناطق نخله- قرار دادند و همراه با دیگر مضریان و کنانه، مزینه و عمرو بن قیس عیلان به عبادت آن مشغول شدند. تولیت و حفظ و نگهداری این بت را افرادی از بنی صاهلة بن کاهل بن حارث بن تمیم بر عهده داشتند.

مردم هذیل و طوایف آن -از جمله بنی حارث- در دوران جاهلی، نسبت به انجام مناسک حج، اهتمامی ویژه داشتند. آنان همانند دیگر اعراب جاهلی، هر گاه عزم زیارت خانه کعبه می‌‌کردند، نزد بتان خود می‌‌ایستادند و به نیایش می‌‌پرداختند و سپس از آنجا تا مکه تلبیه می‌‌گفتند. تلبیه طوایف هذیل: «لبیک عن هذیل قد ادلجوا بلیل فی ابل و خیل؛ لبیک از هذیل که با شتر و اسب [جهت زیارت کعبه] شب راه پیمودند». بود. آنها در انجام مناسک حج از آیین «حِله» پیروی می‌‌کردند. بر اساس این آیین، آنان شکار را در موسم حج حرام می‌دانستند، صله رحم به جا می‌آوردند، ثروتمندان همه اموال خود یا بیشتر آن را در موسم حج انفاق می‌‌کردند. نیازمندان از کره، روغن می‌گرفتند و به قدر نیاز، پشم و مو می‌چیدند. آنها فقط لباسی را که با آن مناسک حج به جای آورده بودند، می‌پوشیدند و جامه تازه به تن نمی‌کردند. آنان از درِ خانه و درگاه آن داخل نمی‌شدند و تا زمانی که در احرام بودند، زیر سایه نمی‌رفتند، حلّی‌ها، روغن استعمال می‌کردند، گوشت می‌خوردند و پس از انجام مناسک و ورودشان به مکه همه کفش و جامه خود را صدقه می‌دادند و برای پاک نگهداشتن کعبه، با جامه تازه‌ای که از اهل حمس کرایه می‌گرفتند، طواف می‌کردند. ایشان همچنین از پوشیدن کفش اجتناب می‌‌کردند و اگر جامه اهل حمس را به دست نمی‌آوردند برهنه طواف می‌کردند. هر مردی از اهل حله را مردی حرمی (اهل حرم) از اهل حُمس بود که جامه‌اش را برای طواف، اجاره یا عاریه می‌گرفت وگرنه برهنه طواف می‌کرد یا هنگام بازگشت به خانه کعبه جامه‌ای کرایه می‌کرد،. ایشان، زمانی که آهنگ حج می‌کردند، جز گوشت، حق خرید و فروش چیز دیگری نداشتند تا به منازل خود بازگردند.

بنی حارث و تاریخ اسلامی

اخبار به‌دست آمده از بنی حارث بن تمیم در دوران اسلامی هم، چونان دوران جاهلی محدود و تقریباً اطلاعی افزون بر آنچه که در ذیل تراجم برخی از افراد شهیر این طایفه آمده است، در دست نیست. بی‌گمان عبدالله بن مسعود و برادرش عتبه و فرزندان شان مشهور‌ترین چهره این قوم در طول تاریخ اسلامی هستند که شرح حال زندگی شان، مهمترین منبع در تأمین اطلاعات ما در باره طایفه بنی حارث بن تمیم بن سعد در دوره‌های مختلف است. عبدالله بن مسعود را حلیف بنی زهرة بن کلاب و از مسلمانان نخستین گفته‌اند. او ششمین نفری بود که به دعوت رسول خدا(ص) پاسخ گفت و در جرگه مسلمانان در آمد. برخی منابع، اسلام ابن مسعود را قبل از رفتن پیامبر(ص) به سرای ارقم دانسته اند. او سپس به همراه برادرش عتبه -که وی نیز از مسلمانان نخستین بود،- در جریان مهاجرت مسلمانان به حبشه، به این سرزمین مهاجرت، و پس آن گاه به مدینه مهاجرت کرد. عبدالله پس از هجرت به مدینه، در بدر، احد، خندق و دیگر غزوات رسول خدا(ص)و وقایع بزرگی چون صلح حدیبیه شرکت کرد. او در جنگ بدر پس از آنکه پسران عفراء، ابوجهل را از پای در آوردند، پیش رفت و او را به هلاکت رساند. عبدالله بن مسعود پس از رحلت نبی خاتم(ص)، به مخالفت با خلافت ابوبکر برخاست و همراه با ۱۱ تن دیگر از اصحاب، ضمن ایراد سخنانی در مسجد پیامبر(ص)، ابوبکر را به جهت سبقت بر امام علی(ع) در مسئله خلافت سرزنش نمود. او را همچنین از تشییع کنندگان جنازه صدیقه طاهره(س) و از اقامه کنندگان نماز بر پیکر مطهر آن حضرت، گفته‌اند؛ و به سبب همین حضور، از سوی امیرالمؤمنین(ع) مورد تقدیر و ستایش قرار گرفته است. نیز، بنا بر سخنی که به ابن مسعود منسوب است وی در جنگ‌های رده هم شرکت داشته است. این خبر بواسطه برخی گزارشات تاریخی که از عبدالله بن مسعود و تنی چند از بزرگان مهاجر به عنوان مأموران خلیفه اول در حفظ و نگهبانی از گذرگاه‌های مدینه در برابر هجوم احتمالی قبایل شورشی نام برده‌اند، تأیید می‌‌گردد. عبدالله بن مسعود را همچنین از شرکت‌کنندگان در فتوحات گفته‌اند. او در فتوحات شام از جمله نبرد بزرگ یرموک (در سال ۱۳ یا ۱۵ هجری) شرکت داشت و در این جنگ، مسئولیت ثبت و ضبط غنائم جنگی را عهده دار بوده است. وی در فتح حمص در سال ۱۵ هجری هم شرکت داشت و همو بود که پس از فرجام پیروزمندانه این جنگ، به دستور ابو عبیده -فرمانده ارشد فتوحات شام- خبر فتح حمص را همراه با خمس غنائم فتح حمص و بعلبک، به مدینه آورد.

وزارت عمار یاسر -حاکم جدید کوفه- در زمان اعزام عمار به این شهر و همزمان، مأموریت آموزش معارف دین به کوفیان در سال ۲۱ هجری هم از دیگر مواضعی است که از عبدالله بن مسعود در دوران خلافت خلفا ذکری به میان رفته است. برخی از منابع هم، از عبدالله به عنوان مأمور عمر بر قضاء کوفه و بیت المال این شهر یاد کردند و از تداوم این مسندنشینی تا ابتدای خلافت عثمان خبر داده اند.

نقل است که پس از قتل عمر، ابن مسعود به مدینه آمد و با عثمان بیعت کرد و آنگاه به کوفه بازگشت و مردم را به بیعت با او فراخواند. عثمان نیز او را در شمار معدود اصحاب دریافت کننده اقطاعات خود قرار داد و زمینی را در عراق، در منطقه نهرین به او بخشید. اما دیری نگذشت که عبدالله بن مسعود با خلیفه سوم دچار اختلاف شد و مغضوب وی قرار گرفت. مورخان دلایلی را بر این امر ذکر کردند که از جمله آن می‌‌توان به ماجرای جمع‌آوری قرآن توسط عثمان اشاره کرد. در جریان گردآوری قرآن و فراهم آوردن مصحف رسمی توسط عثمان، مصحف ابن مسعود مورد توجه قرار نگرفت. از همین رو، عثمان از او خواست مصحف خود را تحویل نماید تا به همراه دیگر مصاحف، از بین برده شود. به گفته روایات، ابن مسعود که مصحف و قرائت خود را صحیح‌تر از زید بن ثابت می‌دانست، به این امر تن در نداد و به همین سبب به امر عثمان مضروب شد. برخی نیز، حضور عبدالله بن مسعود در تدفین و نماز بر پیکر ابوذر در ربذه را از علل ناخشنودی و کینه عثمان از ابن مسعود یاد کرده، آورده‌اند به همین علت عثمان بر او چهل ضربه شلاق نواخت.

ماجرای اختلاف عبدالله بن مسعود با سعد بن ابی‌وقاص یا ولید بن عقبه بر سر عدم استرداد وام مأخوذه از بیت المال هم از دیگر دلایل غضب عثمان بر عبدالله بن مسعود بر شمرده شده است. بر اساس نقل برخی روایات، بین ابن مسعود و سعد بن وقاص -والی وقت کوفه- که حاضر نبود وام خود را به بیت المال بپردازد، مشاجره‌ای درگرفت و چون خبر به عثمان رسید، سعد را عزل کرد و بر ابن مسعود خشم گرفت. عثمان، پس از عزل سعد بن ابی‌وقاص، ولید بن عقبه را به امارت جدید کوفه برگزید و به عبدالله بن مسعود دستور داد که کلید بیت المال را به ولید تحویل دهد. عبدالله پس از آنکه به فرمان عثمان کلید بیت‌المال را به ولید سپرد، به شماتت از ولید پرداخت و به حکمرانی وی اعتراض کرد. ولید هم به عثمان نامه نوشت که ابن مسعود مردم را بر ضد او تحریک می‌کند در پی این شکایت، عثمان، ابن مسعود را به مدینه فراخواند. وی هنگامی به مسجد پیامبر(ص) رسید که عثمان بر فراز منبر بود. عثمان با دیدن ابن مسعود، او را ناسزا گفت و پس از اهانت، دستور داد او را از مسجد پیامبر(ص) بیرون کنند. غلام عثمان یا عبدالله بن زمعه پاهای عبدالله را به گردنش پیچید و او را از مسجد خارج کرد و در جلو در مسجد چنان بر زمین کوفت که یکی از دنده‌های پهلویش شکست. رفتار عثمان با عبدالله بن مسعود، با اعتراض عایشه و امام علی(ع) همراه بود. عبدالله از آن پس، تا ۳ سال در مدینه بود و اجازه خروج از مدینه را نداشت. در این مدت، عثمان عطای او را از بیت المال قطع کرده بود و وی تا وقت مرگش که وصی او زبیر بن عوام آن را برای بازماندگانش از عثمان ستاند، همچنان از این عطایا محروم بود. عبدالله بن مسعود تا هنگام مرگ از عثمان خشمگین بود و از این رو، به عمار وصیت کرد مخفیانه به خاک سپرده شود تا عثمان بر وی نماز نگزارد. عمار به سفارش او عمل کرد و بر وی- نماز گزارد. جفای عثمان بر ابن مسعود موجبات کینه‌ورزی قبیله‌اش هذیل و بنی‌زهره با عثمان را فراهم آورد چندان که این قوم، در جریان محاصره و قتل عثمان، به حمایت از معترضان برخاستند.

عتبة بن مسعود بن غافل -برادر عبدالله بن مسعود- را نیز از مسلمانان نخستین و از مهاجران به حبشه و مدینه و از شرکت‌کنندگان در جنگ احد و دیگر غزوات رسول خدا(ص) و از پسرش عبدالله بن عتبة بن مسعود هم به عنوان یکی از کارگزاران عمر بن خطاب نام برده شده است. عمر عبدالله بن عتبه را بر بازار گماشت و دستور داد تا از فروشندگان حبوبات زکات بگیرد. عبدالله در دوران حکومت مختار (حک. ۶۵-۶۷ هجری) و عبدالله بن زبیر (حک. ۶۴-۷۳ هجری) قضاوت کوفه را برای آنها بر عهده داشته است.

امارت یافتن عمرو بن عمیس بن مسعود بر قطقطانه در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) و شهادت او به‌دست ضحاک بن قیس فهری -از فرماندهان معاویة بن ابوسفیان- و نیز فرماندهی عطاء بن رافع زلیقی بر ناوگان دریایی مصر برای عبدالرحمن بن مروان اموی، همچنین مناسبات دوستانه و نزدیک امیة بن ابی عائذ عمری با سران اموی و مدح عبدالملک (حک. ۶۵-۸۶ هجری) و عبدالعزیز بن مروان (برادر عبدالملک بن مروان و امیر مصر م. ۸۵ هجری) از سوی او و نیز، تکیه زدن به مسند قضای امویان در کوفه توسط قاسم بن معن بن عبدالرّحمن بن عبداللّه در سال ۱۰۲ هجری، از دیگر اخباری است که در آن به ذکر نام تنی چند از رجال بنی حارث بن تمیم پرداخته شده است. ضمن این که همراهی عون بن عبدالله بن عتبة بن مسعود -فقیه و ادیب حارثی- با شورش عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی (۸۰ -۸۵ هجری) هم دیگر گزارشی است که به مشارکت برخی از حارثی‌ها در حوادث و رویدادهای دوران خلافت اموی اشاره دارد. نقل است که عون بعد از شکست ابن اشعث فراری شد. حجاج بن یوسف ثقفی -فرماندار امویان در عراق- در طلب او بر آمد و محمد بن مروان بن حکم در پی او فرستاد. محمد بن مروان در نصیبین بر عون دست یافت و امانش داد.

از بنی حارث بن تمیم بن سعد و نقش‌آفرینی مردمانش در حوادث و رخدادهای ایام دولت عباسی هم می‌‌توان به عهده داری کرسی قضاوت بغداد توسط ابوبکر سلمی بن عبد بن حبیب برای منصور دوانیقی (حک: ۱۳۶-۱۵۸هجری) و نیز عون بن عبداللّه بن عون بن عبداللّه بن عتبه در ایام حکومت مهدی عباسی (حک. ۱۶۲-۱۶۹ هجری) و به نقلی هارون الرشید (حک. ۱۷۰-۱۹۳ هجری) اشاره کرد. حضور مسعودی بن عبدالرحمن بن عبدالله بن عبدالرحمن بن عبدالله بن مسعود در سپاه اعزامی منصور دوانیقی به فرماندهی عیسی بن موسی در واقعه سرکوب قیام نفس زکیه در سال ۱۴۵ هجری هم، از دیگر اخبار مردم این قوم در این دوره است.

مشاهیر بنی حارث

از رجال و شخصیت‌های بنام و معروف این قوم علاوه بر اصحابی چون: عبدالله بن مسعود و برادرش عتبة بن مسعود و تابعینی نظیر: عبدالله بن عتبة بن مسعود هذلی -محدث مشهور و عهده دار کرسی قضای کوفه برای عبدالله بن زبیر- و ابوسبره سالم بن سلمة بن نوفل، باید از اعلام و معاریفی همچون: عمرو بن عمیس بن مسعود کارگزار امیرالمؤمنین(ع) در قُطقُطانَه، عطاء بن رافع زلیقی فرمانده ناوگان دریایی مصر در دوران امارت عبدالرحمن بن مروان اموی، قاسم بن معن بن عبدالرّحمن بن عبداللّه محدث و قاضی کوفه در عهد اموی، ابوبکر سلمی بن عبد بن حبیب هذلی فقیه و قاضی بغداد در زمان حکومت منصور دوانیقی، مسعودی بن عبدالرحمن بن عبدالله بن عبدالرحمن بن عبدالله بن مسعود از رجال منصور دوانیقیو [[عون بن عبداللّه بن عون بن عبداللّه بن عتبه قاضی بغداد]] در ایام حکومت مهدی عباسی و به نقلی هارون الرشید نام برد.

ضمن این که محدثان و فقهای معروفی همچون: عتبة بن عبدالله بن مسعود، فضل بن عون بن عبداللّه بن عون بن عبداللّه بن عتبة بن مسعود، حمزة بن عبدالله بن عتبة بن مسعود، عبیدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود هذلی، ناجیة بن عبدالله بن عتبة بن مسعود، محمد بن ابوعبیدة بن معن بن عبدالرحمن بن عبدالله بن مسعود، عبدالرحمن بن عبدالله بن عتبة بن عبدالله بن مسعود، ابوالعمیس عتبة بن عبدالله بن عتبة بن عبدالله بن مسعود، و نیز عون بن عبدالله بن عتبة بن مسعود هذلی کوفی راوی و فقیه و ادیب حارثی، عبیدالله بن عبدالله بن عتبه بن مسعود از اصحاب عبدالله بن عباس و از فقهای سبعه مدینه، عتبة بن عبیدالله بن یزید از فقهای شهیر مدینه، در کنار شعرا و ادبای بسیاری نظیر: ساعدة بن جؤیّة بن عبد از شعرای جاهلی، ابو کبیر بن ثابت بن عبد شمس بن خالد‏، ابوصخر عبدالله بن جشم بن عمرو بن حارث بن تمیم، صخر الغی بن حبیب بن سوید‏، عمرو ذی الکلب،‏ قیس بن خویلد بن کاهل بن حارث هذلی معروف به «قیس بن عیزاره»، اسامة بن حارث، امیة بن ابی عائذ عمری از شعرای دولت اموی، عمارة بن راشد ختمی، عبدالله بن عبیدالله بن عتبه و ابوذؤیب خویلد بن خالد بن محرّث هذلی بخشی از رجال علمی و روایی بنی حارث بن تمیم بن سعد‌اند که در منابع و کتب رجالی و تاریخی ذکری از ایشان به میان آمده است.

از زنان نام آور و شهیر این طایفه هم که نامی از آنها در تاریخ به ثبت و ضبط رسیده است می‌‌توان به اسم افرادی چون: ام عبد بنت عبدود بن سوی -مادر عبدالله بن مسعود- از صحابیات و بیعت کنندگان با رسول خدا(ص)، لیلی بنت حارث بن تمیم همسر فهر(قریش) بن مالک -نیای قبیله قریش- و مادر غالب، محارب، حارث، قیس و....، حجیله بنت جندب بن ربیع همسر عباس بن عبد المطلب و جنوب بنت ذی الکلب -خواهر عمرو ذی الکلب- شاعره بنی حارث، اشاره کرد.

از شمار شخصیت‌های بزرگ شیعی و اصحاب و راویان ائمه اطهار(ع) که به این قوم نسبت داده شده‌اند هم باید از رجال بزرگی چون ابوسبره سالم بن سلمه از راویان امام علی(ع)، عبیدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود از راویان امام حسین(ع) و قاسم بن معن بن عبدالرحمن از محدثان و راویان امام صادق(ع) نام برد. ابوالحسن علی بن حسین بن علی مسعودی مورخ شهیر اسلامی نیز از دیگر شخصیت‌های معروف منتسب به این قوم است. از او آثار متعددی به ثبت رسیده است که از جمله آن می‌‌توان از: کتاب «المقالات فی اصول الدیانات»، کتاب «الزلف»، کتاب «الاستبصار»، کتاب «سر الحیاة»، کتاب «نشر الأسرار»، کتاب «الصفوة فی الإمامه»، کتاب «الهدایه إلی تحقیق الولایه»، کتاب «المعالی فی الدرجات»، «أخبار الزمان من الأمم الماضیه و الأحوال الخالیه»، کتاب «مروج الذهب و معادن الجوهر»، کتاب «الفهرست» ‏و کتاب «الإبانه فی أصول الدیانات»، «رساله إثبات الوصیه لعلی بن ابی طالب»(ع)، «رساله إلی ابن صعوة المصیصی» و کتاب معروف «التنبیه و الاشراف» یاد کرد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت