سخاوت در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سخاوت است. سخاوت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سخاوت در قرآن - سخاوت در حدیث - سخاوت در اخلاق اسلامی - سخاوت در معارف دعا و زیارات - سخاوت در معارف و سیره معصوم - سخاوت در معارف و سیره نبوی - سخاوت در معارف و سیره علوی - سخاوت در معارف و سیره فاطمی - سخاوت در معارف و سیره سجادی - سخاوت در معارف و سیره امام باقر - پرسش مرتبط ندارد

مصادیق بخشش معصومین

پیشکش‌های معصومان‌(ع) به تناسب افراد، تفاوت نیازها، اقتضای وضعیت و اندازۀ بخشش و نوع گره‌گشایی متفاوت بود؛ ازاین‌رو موارد آنها با چهره‌های گوناگون مانند درهم و دینار، غذا، لباس، مرکب، خدمتکار،زمین و خانه نمود دارد. امام کاظم(ع) در این خصوص می‌گوید: ما معصومان در دانش و شجاعت همانند یکدیگریم؛ ولی در بخشش و عطایا به فرمان الهی به اندازۀ مأموریت خود عمل می‌کنیم. بی‌تردید فرمان خدا، به تناسب اقتضای زمان و مکان، تأثیر بخشش در زندگی افراد و روحیۀ آنان متفاوت است. دربارۀ سیرۀ پیامبر(ص) در موضوع بخشش، نقل شده که اندازۀ عائله را در نظر داشت؛ البته تعداد و نیاز عائله با تفاوتی که به اقتضای وضعیت زمان و مکان می‌یابد، عطای متفاوتی را می‌طلبد. به هر روی بخشش‌های معصومان‌(ع) که در ردیف مخارج جاری و هزینه‌های مصرفی سالانه ایشان جای داشت، صورت‌های گوناگونی داشت که می‌توان از موارد پیش رو نام برد:

کمک به نیازمندان

اهل بیت(ع) حتی در وضع دشوار مالی از دستگیری نیازمندان دریغ نداشتند و تأمین بخشی از هزینۀ نیازمندان، با لحاظ وضعیتِ متفاوت زمانی و مکانی، از موارد بخشش‌های معصومان‌(ع) است. امام مجتبی(ع) برخی از توصیه‌های امیرمؤمنان(ع) به فرزندانش هنگام شهادت در این باره را چنین نقل کرده است: پیش از خوردن غذا نخست از همان غذا به نیازمندان صدقه بدهید. این تعبیر حکایت دارد تأمین هزینۀ نیازمندان، بخشی از مخارج جاری آن بزرگواران شمرده می‌شد. بر پایۀ مدارک موجود، شیوۀ کمک معصومان‌(ع) به نیازمندان، به تناسب وضع زمان و مکان و محیط اجتماعی تفاوت‌هایی داشت که بی‌واسطه یا با واسطه را در بر می‌گیرد. شاید بتوان گفت عناوین پیش رو در شیوۀ ایشان در این موضوع و اندازۀ کمک آنان نقش داشت؛ عناوینی مانند نیازِ نیازمندان و اندازۀ آن، سودمندی مال برای نیازمندان، اهتمام به نیازمندان و پرهیز از رد سائلان با رویکرد به تکریم و حفظ عزّت سائلان که برخی از این نمونه‌ها چنین است:

یکم: پیامبر اکرم(ص)

دربارۀ پیامبر(ص) آمده است که فرمودند: «ما به غیرمستحقّ چیزی می‌دهیم تا مبادا مستحقّی را رد کرده باشیم» و دربارۀ پیامد رد سائل فرمود: «درخواست سائل را قطع نکنید، اگر فقیراندروغ نمی‌گفتند، هرگز کسی که آنان را از خود می‌راند، رستگار نمی‌شد» و بر پایۀ مستندات موجود، آن حضرت هرگز سائلی را نراند. اگر چیزی داشت، به او می‌پرداخت و با نداشتنش می‌فرمود: «خدا آن را بر می‌آورد». در ماه رمضان اگر نیازمندی به او مراجعه می‌کرد، دریغی نداشت. آن حضرت به یاران صفه همواره در تأمین هزینه روزانۀ آنان که نیاز شدید آنان بود، کمک می‌کرد.

دوم: امیرمؤمنان(ع)

در وضعیت دشوار اقتصادیِ دوران نخست اسلام، آن حضرت نیز همین کمک‌رسانی را به یاران صفه، به صورت شبانه داشت و در این باره آیه ﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً﴾ نازل شده است. منابعی که شأن نزول این آیه را آورده‌اند، در فرودآمدن آن، دربارۀ انفاق آن حضرت به نیازمندان که یاران صفه نیز از آنان بودند، اتفاق دارند؛ هرچند در چگونگی این کمک‌رسانی به اختلاف‌گراییده‌اند.

بر پایۀ نقلی امیرمؤمنان(ع) در دوران پیامبر(ص) با دشواری مالی که داشت، حتی انگشترش را به نیازمندی داد و اگر در جنگ‌ها غنیمتی به دست می‌آمد، سهم رزمندگی و سهم اسب خود و همچنین بهرۀ خود از سهم ذوی‌القربی را می‌گرفت؛ ولی آنها را به مصرف فقرا می‌رسانید و هزینۀ رایج خانواده را از درآمدهای دیگرش تأمین می‌کرد. در پرداختن به نیازمندان سودمندی مال برای آنان را در نظر داشت. امیرمؤمنان(ع) در دوران پیامبر(ص) در مدینه باغی داشت که از آن، محصولات متنوعی مانند خرما، درخت و... بر‌داشت می‌کرد. روزی مردی که در خانه اجاره‌ای به سر می‌برد و از صاحب آن راضی نبود، نزد آن حضرت رفت و از او درخواست کرد که دربارۀ او با صاحب‌خانه‌اش گفتگو کند. آن حضرت در پی این هدف رفت و نتیجه نگرفت؛ ولی سر انجام باغی را که در آن نزدیکی داشت، با خانه آن مرد معاوضه کرد و خانه را به همان مستأجر بخشید.

سوم: امام مجتبی(ع)

بر پایۀ نقل نجاشی و ابن‌طاووس، امام مجتبی(ع) پس از بازگشت از کوفه به مدینه، نیمی از خانۀ امیرمؤمنان(ع) و قطعه زمینی را به ابورافع وا گذاشت که او در این شرایط در ردیف نیازمندان جای داشت. همان حضرت در پی درخواست نیازمندی که از فقر، به عنوان دشمن بی‌رحم یاد کرد و نزد امام شِکوه برد، به مبلغ پنج هزار درهم به وی پرداخت و فرمود: هرگاه گرفتار این دشمن شدی، نزد من بیا. در نقل دیگر آمده است آن حضرت دو بار از مالش خارج شد و سه بار اموالش را با خدا تقسیم کرد.

مقصود از «خروج از مال و تقسیم آن» در این نقل، انفاق درآمد و منفعت جاری و غیرمنقول است که آن حضرت در وضعیت توانمندی مالی و نیاز نیازمندان به ایشان، آن را انفاق کرد نه آنکه «اموال سرمایه‌ای» را واگذار کرده باشد؛ چون اولاً در همین وضعیت، املاک و مزرعه‌های پدرش و صدقات مادرش در اختیار او بوده که با آنها زندگی را اداره می‌کرد و پس از او به برادر و فرزندان ایشان انتقال یافت. این حالت گواهی می‌دهد که آن حضرت اصل سرمایه را نگه داشته، درآمد و منفعت جاری آن را انفاق کرد. ثانیاً بر مبنای آموزه‌های قرآنی انفاق آدمی نباید مایۀ نیازمندی خود وی شود؛ چراکه بر هر فردی واجب است هزینۀ خود و عائله‌اش را تأمین کند و در چنین موردی انفاق به دیگران مستحب است و در دوران بین کار واجب و مستحب، کار واجب مقدم است و امام در عمل به این آموزه‌ها آگاه‌تر و سزاوارتر است.

به دیگرسخن در اصول راهبردی اقتصادی بیان شده که انفاق و بخشش‌های معصومان‌(ع) معیارمند بوده و از بخشش بی‌اندازه - به‌گونه‌ای‌که بخششِ به ناتوان، مایه نیاز خود بخشنده شود - پرهیز می‌کردند؛ چنان‌که در روایت معتبر کلینی آمده است که در موردی، نیازمندان به‌نوبت به امام صادق(ع) برای کمک‌خواهی مراجعه کردند و آن حضرت پس از انفاق به سه نفر، به نفر چهارمی نپرداخت و به او دعا کرد و در توجیه رفتار خود فرمود: سبب نپرداختن به نفر چهارم این است که نخواستم مصداق عنوانی قرار گیرم که دعایش مستجاب نمی‌شود؛ یعنی فردی که خدا مالی به او عطا کرده، ولی نابجا آن را انفاق می‌کند، سپس از خدا طلب روزی می‌کند، دعایش مستجاب نمی‌شود؛ چون خدا به وی عنایت کرده و او به جای انفاق واجب، در مورد مستحب مصرف کرده است و این انفاق نابجاست؛ ازاین‌رو مانع استجابت دعاست.

چهارم: امام حسین(ع)

به گفته ابن‌شهرآشوب، امام حسین(ع) پس از دعوت و پذیرایی از گروهی از نیازمندان، لباس و دراهمی به آنان پرداخته است و برپایه روایت مسعدة بن صدقه، امام مقدار مالی را که نزد همسرش ذخیره کرده بود،‌طلبید و به آنان پرداخت و این مال می‌تواند لباس، یا دراهم و یا هر دو باشد.

بر پایه گزارشی، فرد بیابان‌نشینی که به پول زیادی نیاز داشت و ازاین‌رو در پی باکرامت‌ترین مردم بود، به مدینه رفت و پرسید باکرامت‌ترین مردم کیست؟ امام حسین(ع) را به وی معرفی کردند و او نزد آن حضرت رفت و اظهار نیاز کرد. آن گرامی که در حال نماز بود، نمازش را زودتر تمام کرد و با دیدن وی، از قنبر پرسید اگر از مال حجاز - یا از نفقۀ ما - چیزی هست بیاورید که او از ما نیازمندتر است. قنبر مبلغی که در اختیار داشت و قرار بود برای خانوادۀ امام هزینه کند، به نزد امام آورد و آن حضرت لباس بردی که به تن داشت، در آورد و آن مبلغ را در آن قرار داد و - به سبب حُجب و حیا - از لای در به آن نیازمند تحویل داد. این مبلغ به نقل ابن‌عساکر دویست درهم و به گزارش ابن‌شهرآشوب چهار هزار دینار بود. تفاوت دو نقل دربارۀ مبلغ یادشده زیاد است؛ ولی این نکته از این گزارش، به‌ویژه از تعبیر «او از ما نیازمندتر است» بر می‌آید که اولاً این بخشش امام، از مال شخصی او بود نه از وجوهات؛ ثانیاً معیار پرداخت، نیازِ نیازمند است که در این مورد، سطح نیازِ نیازمند و مبلغ پرداختی امام بالا بود.

بر پایه گزارش‌های رسیده، توجه آن حضرت به نیازِ نیازمندان به اندازه‌ای بوده که معاویه با اعتراف به این موضوع گفت: «اگر مالی به حسین(ع) واگذار شود، آن را به یتیمان کشته‌های صفین وا می‌گذارد»؛ چنان‌که در روز عاشورا، بر پشت و شانه‌های آن حضرت اثر زخمی یافتند و درباره آن از امام سجاد(ع) پرسیدند، پاسخ داد این اثر، نتیجه حملِ کالا به درِ خانه بی‌سرپرستان و نیازمندان است.

پنجم: امام سجاد(ع)

کمک شبانه و پنهانی به نیازمندان مدینه، یکی از موارد مصرف و بخشش‌های امام سجاد(ع) شمرده می‌شود که آنان با قطع این کمک‌ها پس از شهادت آن گرامی در یافتند که آن حضرت این صدقه‌های پنهانی را به آنان می‌رسانید. بر پایۀ نقلی یکصد خانواده و به نقلی دیگر چهارصد خانوادۀ نیازمند مدینه را سرپرستی می‌کرد؛ حتی بر پشت و شانه‌های خود کالا را به در خانه نیازمندان می‌برد؛ به‌گونه‌ای‌که پس از شهادت آن حضرت اثر زخمی بر پشت او یافتند و درباره آن پرسیدند، پاسخ شنیدند: این زخم بر اثر حمل شبانۀ مواد غذایی به در خانۀ نیازمندان است؛ همچنین در یک فرصت سخت اقتصادی، مبلغ هزار درهم برای حاکم مدینه فرستاد و فرمود: این مبلغ، صدقه من است و این مبلغ را در پی اظهاراتی فرستاده بود که گفته بودند وضعیت مالی آن حضرت دشوار است. امام با این رفتار وضعیت مالی خود را نشان داد. به نظر می‌رسد سبب این اقدام آن بود که آن حضرت دوست نداشت مخالفان دربارۀ او چنین گمانه‌زنی کنند یا علتش این بوده که بر اثر شایعه‌پراکنی علیه امام، ممکن بود از اعتبار اجتماعی و اعتماد به ایشان کاسته شود و ایشان با این اقدام پیشگیری کرد.

ششم: امام باقر(ع)

گروه‌های زیادی از نیازمندان را تحت حمایت و پوشش اقتصادی داشت که به صورت مستقیم و غیرمستقیم به آنان کمک می‌کردند. این هزینه رقم درشتی را تشکیل می‌داد؛ چنان‌که امام صادق(ع) در این باره می‌گوید: پدرم با داشتن عائله‌ای بسیار، هزینۀ سنگین آنان را می‌پرداخت و این عائله بر اساس منابع، شامل گروه‌های زیر بودند:

1. خانواده و فرزندانش؛
2. خانوادۀ پدرش امام سجاد(ع)؛
3. خانوادۀ شیعیانی که در خشم و فشار بنی‌امیّه قرار داشتند (خانوادۀ شهیدان و زندانیان)؛
4. فقیران مدینه مانند بیوه‌زنان، یتیمان، ازکارافتادگان، بیماران و بردگان؛
5. افرادی که از نقاط دور و نزدیک به محضر امام رسیده و تقاضای کمک مالی می‌کردند. برخی از این موارد عطای امام(ع) به حسن بن کثیر است که از آن حضرت درخواست کمک کرده بود و امام به مبلغ هفتصد درهم به وی پرداخت و فرمود: هرگاه تمام شد، مرا خبر کن؛ چنان‌که مورد دیگر آن، بر پایۀ نقل امام صادق(ع) پرداختن هفت سکه زر به مردی است که همسر نداشت و او را به ازدواج توصیه کرد و آن‌گاه دربارۀ اهمیت ازدواج و نقش آن در سلامت خانواده و افزایش روزی، مطالبی را از رسول خدا(ص) نقل کرد.

هفتم: امام صادق(ع)

به نیازمند قانع و اهل معرفتی که در برابر پرداختی‌ها شکر‌گزار بود، مبلغ قابل توجهی - که آن لحظه همراهش بود - پرداخت کرد؛ حتی لباسی را که بر تن داشت، درآورد و به او هدیه داد و نقلی که می‌گوید: امام صادق(ع) مالی به عبدالرحمن بن سیابه و ابوخالد واسطی پرداخته است تا در میان بازماندگانِ قیام عمویش زید تقسیم کنند، برخی از آن موارد است. از گزارش اربلی بر می‌آید در وضعیتی که شرایط اقتصادی جامعه دشوار بود، آن حضرت - که در وضعیت عادی مخارج جاری سال را ذخیره می‌کرد - در آن شرایط، جدای از هزینۀ روزانه، چیزی را برای خانوادۀ خود ذخیره نمی‌کرد و آنچه را در امکانش بود، به نیازمنداناطعام می‌کرد. به نقل صحیح کلینی، از شیوه‌های کمک ایشان به نیازمندان این بود که شبانه و ناشناس بر شانه‌های خود، سبد کالایی به در خانة آنان حمل می‌کرد که ترکیبی از مبلغی پول و نان و گوشت داشت و آن را به گونه‌ای می‌برد که پس از شهادت ایشان، در یافتند که این صدقه‌های پنهانی از آن حضرت بود.

هشتم: امام کاظم(ع)

از فقرای مدینه شبانه دستگیری می‌کرد و با پرداختن هزینه نقدی و غیرنقدی از قبیل پول، آرد، خرما و مانند آن به امور آنان رسیدگی می‌کرد. و پنهانی به آنان صله می‌داد و مبلغ صله‌های او از یکصد تا سیصد دینار بود که بر زبان‌ها جای داشت.

نهم: امام رضا(ع)

در ماه رمضانی در عُریض به سر می‌برد. فردی به نام غفاری به جهت ناتوانی در پرداخت بدهی خود - که طلبکارش از او می‌طلبید و این طلبکار از دوستان امام بود - به عریض نزد امام رفت و آن حضرت پس از پذیرایی و افطاری به او، علاوه بر پرداختن مقدار بدهکاری‌اش، مبلغ بیست دینار نیز برای هزینۀ زندگی‌اش به وی پرداخت کرد؛ این درحالی بود که نیازمندان فراوانی در آنجا به امام مراجعه کرده، از او کمک می‌گرفتند. به گزارش شیخ طبرسی دستگیری پنهانی امام رضا(ع) از نیازمندان به صورت کار خیر و صدقه، فراوان بود و غالب آن، در شب‌های تاریک انجام می‌گرفت. به‌گفته ابن‌شهرآشوب، آن حضرت در خراسان اموالش را در روز عرفه‌ای تقسیم کرد و به لحاظ اینکه چنین بخششی نزد مردم رایج نبود فضل بن سهل با اعتراض به او، این کار را زیان و خسارت دانست؛ ولی امام با سودمند دانستن این کار، افزودند چیزی که مایۀ اجر و کرامت است، نباید آن را زیان دانست.

دهم: امام جواد

به گفتۀ اربلی مردی نزد امام جواد(ع) رفت و از او درخواست کرد که به قدر مروّتش به او کمک کند. امام فرمود: این اندازه اکنون در توانم نیست. آن مرد گفت: به قدر مروّت من عطا کن. امام پذیرفت و به غلامش فرمود: مبلغ یکصد دینار به او پرداخت کند. منخل بن علی در سامرا با امام جواد(ع) دیدار کرد و هزینۀ سفر به بیت‌المقدس را از او‌طلبید. امام به مبلغ یکصد دینار به وی پرداخت کرد.

یازدهم: امام عسکری(ع)

برای ابوهاشم جعفری - پس از آزادی ابوهاشم از زندان - مبلغ یکصد دینار فرستاد تا زمینه‌های ایجاد شغل برای او را فراهم کند و برای تقویت روحیۀ وی در این مسیر، در نامه‌ای به او نوشت: هرگاه نیازمند شدی، نیازت را در میان بگذار و شرم نکن. اسماعیل بن محمد از نوادگان ابن‌عباس که مبلغ دویست دینار برای خود ذخیره کرده بود و در همان حال نزد امام عسکری(ع) اظهار نیاز کرد، آن حضرت با پرداختن یکصد دینار به وی، به او گفت: «تو در وضعیتی که به پولت نیاز داری، خودت را از آن محروم می‌کنی». بعد‌ها نیز پسرعموی وی آن را به سرقت برد و نتوانست از آن بهره بگیرد.

معیار کمک به نیازمندان

ممکن است گفته شود مبلغ پرداختی معصومان‌(ع) در برخی موارد زیاد بوده و این کار چه معیاری داشت؟ در توضیح پاسخ این پرسش باید گفت، قرآن کریم برای پرداختن صدقه و کمک، معیارهایی در نظر گرفته و از آنها به موارد هشت‌گانۀ مصرفِ صدقه یاد کرده است و همۀ این موارد، معیارهای کمک به نیازمندان شمرده می‌شوند. خرد آدمی هم اقتضا می‌کند در مورد نیاز نیازمندان، بر پایۀ معیارهای مرتبط و شرایط و امکانات عمل شود. معصومان(ع) نیز به لحاظ جایگاه اجتماعی که در میان مردم داشتند، مورد مراجعه فراوان مردم بودند؛ ازاین‌رو با توجه به معیارهای مرتبط و شرایط و امکاناتی که داشتند، پرداختی‌های عمومی و فردی خود را با آن هماهنگ می‌کردند.

وانگهی عمل به معیار می‌تواند به سبب‌های دیگری باشد؛ چراکه اولاً بی‌معیاری در کمک به افراد چه بسا مایه تکدی‌گری است. ثانیاً رعایت معیار با لحاظ تأثیر اندازۀ مبلغ پرداختی است؛ یعنی معیار می‌تواند هدفی باشد که در دستیابی به آن، اندازۀ مبلغ پرداختی تأثیر دارد و هدف در موارد مختلف متفاوت است؛ ازاین‌رو اندازۀ کمک‌های آنان، بر پایۀ معیارهای متفاوت، مختلف بوده که می‌توان از برخی از آنها چنین نام برد:

1. ناتوانی همه‌جانبه نیازمند در رفع نیاز؛ به‌گونه‌ای‌که اگر شخص کمترین راهی برای رفع نیازش داشته باشد، نباید با کمکِ دیگران رفع نیاز کند؛ بلکه بر او لازم است استقلال خود را حفظ کند. بر پایۀ روایت معتبری، شخصی نزد امام صادق(ع) اظهار نیاز کرد و گفت: با دستم نمی‌توانم کار کنم و راه تجارت را نیز به‌خوبی بلد نیستم و اکنون نیازمندم. امام فرمود: حتی با سر خود باربری کن تا از مردم بی‌نیاز شوی؛ ولی در مورد دیگر در پاسخ مردی که از ایشان درخواست قرض داشت، امام از بنیۀ اقتصادی او از قبیل محصول زراعی، سود تجاری و یا آب و ملکی که بتواند قرضش را ادا کند، پرسید و پاسخ منفی شنید، آن‌گاه با یادآوری این نکته که این مورد از موارد کمک‌کردن است نه قرض‌دادن، فرمود: «شما به کمک ما نیاز داری» و مبلغی به وی پرداخت کرد و او را از زیاده‌روی در مصرف آن، منع کرد. به فرمودۀ امام صادق(ع)، پدرش گاهی سائلان را می‌آزمود تا سطح نیاز آنان را شناسایی کند؛ ازاین‌رو هنگام قربانی‌کردن، اگر سائلی می‌آمد، ابتدا سر حیوان را به وی می‌داد؛ چنانچه می‌پذیرفت، آن را بازپس می‌گرفت و به وی گوشت می‌پرداخت و اگر نمی‌پذیرفت، معلوم می‌شد، نیازی ندارد و چیزی به او نمی‌پرداخت. این روایات بر این نکته دلالت دارند که آدمی در ادارۀ زندگی و قرض‌گیری برای آن، باید منبع درآمدی داشته باشد تا بتواند با داشتن بنیۀ اقتصادی، استقلال خود را حفظ کند و از پس نیازهایش بر‌آید. اگر ناتوانی‌اش همه‌جانبه بود، متمکنان وظیفه دارند نیاز‌هایش را در حد شأن و کرامت انسانی او تأمین کنند.
2. نیازآفرین‌نبودن برای خود بخشنده؛ یعنی اگر بخششِ به ناتوان مایه نیاز خود بخشنده شود، چنین بخششی ممنوع است. در یکی از سفرهای امام صادق(ع) به مکه، در میان راه، سه نفر به صورت پیاپی و با فاصله نزد او اظهار نیاز کردند. آن حضرت فرمان داد نیازشان برآورده شود؛ ولی درخواست فرد چهارم را بر نیاورد و فرمود: خدا نیازت را بر می‌آورد، سپس افزود: نزد ما چیزی هست که به او پرداخت شود؛ ولی خوف آن دارم که مصداق آن حدیث شوم که فردی همۀ مالش را نابجا و بی‌اندازه انفاق می‌کند، سپس از خدا طلب روزی می‌کند و دعایش مستجاب نمی‌شود.
3. رهانیدن نیازمند از کژی‌ها؛ به گفتۀ ابن‌عساکر مردی که به امیرمؤمنان(ع) کینه داشت و در سفر به مدینه اموالش سرقت شده بود، با راهنمایی مردم، به امام مجتبی(ع) مراجعه کرد و آن حضرت هزینه سفرش را تأمین کرد و حکمت این کار را بازداری شخص از کینه‌توزی به خاندانش بیان کرد که نتیجه اقدام او، اعتراف آن شخص به حقانیت این خاندان بود.

آزادی بردگان

اساساً هزینه‌هایی که معصومان‌(ع) برای خریدن و آزادکردن بردگان داشتند، هزینه‌های فرهنگی شمرده می‌شود که در جهت نشرِ فرهنگ و آموزه‌های دین و تربیت و تکریم شخصیت انسانی بردگان بوده است و بیان‌ها و چگونگی برخورد ایشان هنگام آزاد‌کردن بردگان گواه مدعاست و از مطلب یادشده حکایت دارد؛ برای نمونه امام سجاد(ع) پس از آموزش و تربیت بردگان، آنان را در شب آخر ماه مبارک رمضان جمع می‌کرد و با بخشیدن خطاهای آنان، خدا را بر این کار و آزادی آنان گواه می‌گرفت و آن‌گاه از خدا طلب مغفرت و از بردگان طلب دعا می‌کرد و به این روش باورهای دینی را به آنان انتقال می‌داد. آزادکردن بردگان، به تناسب وضعیت زمان و مکان معصومان‌(ع) و فراوانی یا کم‌بودن بردگان، به اقتضای جنگ‌ها و صلح‌ها متفاوت بوده است؛ ازاین‌رو در دوران معصومان‌(ع) متقدم که دورۀ آغاز و گسترش اسلام و درگیری دشمنان با مسلمانان بوده، آمار آزادی بردگان بیشتر است. به هر روی مناسب است هزینه‌هایی که معصومان‌(ع) برای آزادی بردگان کرده‌اند، در ردیف هزینه‌های فرهنگی جای گیرد؛ ولی به جهت اهمیت عنوان «آزادی بردگان» و تأثیرگذاری آن در تربیت اجتماعی، در اینجا به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفته، به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

یکم. پیامبر(ص) با فرارسیدن ماه رمضان، همۀ اسیران را آزاد می‌کرد.

دوم. بر پایۀ احادیث معتبرِ امام صادق(ع)، امیرمؤمنان(ع) از دسترنج‌ها و درآمد عرق جبین خود، هزار برده خریده و به خاطر خدا، آنها را آزاد کرده است.

سوم. بر پایۀ گزارشی، امام مجتبی(ع) نیز روزی در حال گذر از کنار باغی در اطراف مدینه، بردۀ سیاهی را دید که قرص نانی غذای اوست، لقمه‌ای از آن می‌خورد و لقمۀ دیگر را به سگی که نزد اوست، می‌خوراند. از او علت پرسید. غلام گفت: از اینکه خودم چیزی بخورم و به او نخورانم،حیا می‌کنم. امام بی‌درنگ نزد ارباب برده - که ابان بن عثمان نام داشت - رفت و برده و باغ را خرید و برده را آزاد کرد، سپس باغ را برای امرار معاش او به وی بخشید.

چهارم. به نقل اربلی از انس بن مالک، یکی از کنیزکان امام دسته گلی نزد آن حضرت برد و امام به پاداش کارش او را آزاد کرد و در پاسخ پرسش از این کار افزود: ما ادب‌آموختۀ قرآنیم و قرآن بر پاداش برتر تأکید دارد و آزادی کنیز، در برابر هدیۀ او پاداش برتر است.

گفتنی است، همین روایت را ابن‌شهرآشوب از انس بن مالک دربارۀ امام مجتبی(ع) نقل کرده و به نظر می‌رسد با یکی‌بودن مستند نقل این گزارش - که انس بن مالک است - باید گفت این نقل دربارۀ یکی از این دو بزرگوار صحیح است؛ ولی در ثبت واژۀ حسن یا حسین خطایی رخ داده که به نسخه‌بردار باز می‌گردد.

پنجم. امام سجاد(ع) در مدت امامت خود بردگان و کنیزان فراوانی را خریده، آنان را در محور زندگی خود تربیت و به بهانه‌هایی آزادشان می‌کرد. به گفته ابن‌طاووس، آن حضرت هر سال بردگان فراوانی را می‌خرید و با آموزش و تربیت آنان، در شب آخر ماه مبارک رمضان و عید فطر، همه را آزاد می‌کرد و هزینۀ زندگی آنان را به اندازه‌ای که به دیگران نیاز نداشته باشند، تأمین می‌کرد؛ چنان‌که پس از تربیت برخی از خادمان، آنها را به مراسم عرفات می‌برد و با دادن هدایا به آنان آزادشان می‌کرد. به نقل ابونعیم اصفهانی، عبدالله بن جعفر کنیزی را به آن حضرت هدیه داده بود. ایشان با پرداختن هزار دینار به او، آزادش کرد.

ششم. بر پایۀ نقل منسوب به امام صادق(ع)، امام باقر(ع) هنگام شهادتش شصت برده داشت و یک‌سوم آنان را با قرعه آزاد کرده است و برابر نقلِ دیگر امام صادق(ع) - که معتبر هم هست - پدرش در این آزادکردن، بردگان خوب را نگه داشت و بدانشان را آزاد کرد و در پاسخ پرسش از این کار فرمود: اینان از من زیان دیدند و این،پاداش آنان است. به نظر می‌رسد قرعۀ امام، پس از جداکردن افراد شایسته‌ای بود که لیاقت حضور در بیت آن حضرت را داشتند و تنها در میان دیگران انجام یافته بود. گفتنی است، این بردگان امور مالی آن حضرت از قبیل: زراعت، باغداری، دامداری و امور خدماتی را بر عهده داشتند و از این راه نیز امرار معاش می‌کردند.

هفتم. به نقل خطیب بغدادی، امام کاظم(ع) در یکی از رفت و آمدهای خود در مزرعه‌اش به نام «سایه» در بین راه از برده‌ای احسانی مشاهده کرد، آن برده را از مالکش خرید و آزادش کرد و مزرعۀ مالک را که غلام در آن کار می‌کرد نیز از او خرید و به آن برده بخشید.

رفع نزاع‌ها

مورد دیگر مخارج جاری معصومان، مصرف آسیب‌زدایی اجتماعی از جمله رفع نزاع‌هاست که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود: به نقل کلینی، امیرمؤمنان(ع) در دورۀ عمر، نزاعی که میان زنی با پسر جوانش بود و آن را نزد عمر برده بودند و حل نشد، با تدبیر خود و پرداختن چهارصد درهم، از مال شخصی خود به جوان، آن را حل کرده است.

مفضل بن عمر گوید: امام صادق(ع) فرمود هرگاه میان دو نفر از شیعیان ما نزاعی رخ دهد، از مال من فدیه بده - یعنی هرچه ادعا می‌کند، از مال من به او بده تا طرف را رها کند.

ابوحنیفه همدانی پیشرو حاج - که از راویان معتبر امام صادق است - گوید: او و دامادش دربارۀ میراثی نزاع داشتند که مفضّل با گذر به آنان، ساعتی نزدشان ایستاد و به حرفشان گوش فرا داد، سپس آنان را به خانۀ خود فرا خواند و با پرداختن چهار صد درهم به آنان، میانشان را اصلاح کرد و برای ترک نزاع، از دو طرف تعهد گرفت، سپس گفت: بدانید که این وجه از خودم نیست، بلکه امام صادق(ع) به من فرمان داده که هرگاه دو نفر از شیعیان دربارۀ چیزی با هم ستیزه دارند، از مال او (امام) برای آشتی آنان و رفع نزاعشان خرج کنم و این از مال آن حضرت است.

هدیه به خویشان

به فرمودۀ امام صادق(ع)، پیامبر(ص) خدمتکاری را به خاله‌اش واگذار و از سپردن سه شغل قصابی، حجامت‌گری و طلافروشی به او نهی کرده است. این نهی از سپردن سه شغل یادشده به خدمتکار به جهت پیامدهای آنهاست که در جای خود درخور بررسی است. امام حسین(ع) پس از آنکه ام‌کلثوم خواهرزاده خود (دختر حضرت زینب) را به ازدواج پسر عمویش قاسم بن محمد بن جعفر درآورد، یکی از زمین‌های زراعی خود را به آنان بخشید. امام باقر(ع) به دوستانی که از او انتظار صله داشتند، حدود پانصد تا هزار درهم می‌پرداخت و از این انتظار و پرداختن نمی‌رنجید. به گفتۀ ابوخالد واسطی، امام صادق(ع) پس از شهادت عمویش زید، مبلغ هزار دینار از مال خود به ابوخالد پرداخت تا آن را میان خانواده‌های شهدای یارانزید تقسیم کند. سَالِمَه، کنیز امام صادق(ع) می‌گوید: آن حضرت پس از به‌هوش‌آمدن از مرض موت فرمود: به حسن افطس - که از عموزادگانش بود - هفتاد دینار بدهید. مبالغی نیز برای افراد دیگر سفارش کرده است و نقل اسماعیل بن جابر مبنی بر اینکه امام صادق(ع) پنجاه هزار دینار به او پرداخته تا به فردی از بنی‌هاشم برساند، برخی از این موارد است.

به نقل علی بن جعفر، امام کاظم(ع) به برادرزاده‌اش محمد بن اسماعیل مبلغ سیصد دینار و سه‌هزار درهم پرداخت تا برای سفر به بغداد آن را هزینه کند و علیه امام سعایت نکند؛ در همان حال، محمد بن اسماعیل ناسپاسی کرد و علیه امام نزد هارون سعایت کرد.

به نقل کلینی و صدوق، امام رضا(ع) بدهکاری برادرش عباس را پرداخته است؛ با اینکه او نسبت به امام برخورد مناسبی نداشت. امام جواد(ع) نیز پس از آنکه صالح بن محمد بن سهل همدانی، متولی مالی ایشان ده‌هزار درهم از مال او را بی‌اذن ایشان انفاق کرد و از آن حضرت در خواست بخشش کرد، وی را بخشید؛ ولی این شیوه صالح بن محمد را سرزنش کرده است.

پرداختن بدهی دیگران

عملکرد معصومان‌(ع) در موضوع بدهی افراد، نمونه‌های فراوانی دارد که در اینجا به بخشی از آنها اشاره می‌شود. آنچه باید به آن توجه داشت، این است که آیا این موارد از اموال شخصی آنان پرداخت شده است یا از صدقاتی بوده که در اختیار آنان قرار داشت و یا از منابع دیگر؟ گرچه تشخیص دقیق همۀ موارد ممکن نیست، اجمالاً از این گزارش‌ها بر می‌آید که آن گرامیان در بسیاری از این موارد، از مال شخصی و به‌تناسب گاهی از وقفی‌های دراختیار یا از هدایایی که به آنان می‌رسید، به این کار اقدام می‌کردند. به گفته ابوسعید خدری، روزی جنازه‌ای را نزد پیامبر(ص) آوردند که دو درهم بدهکاری داشت. آن حضرت بر جنازه نماز نگزارد تا امیرمؤمنان(ع) ضمانت کرد که پرداخت کند، سپس رسول خدا(ص) نماز گزارد و به امیرمؤمنان(ع) فرمود: خدا از اسلام به تو جزای خیر دهد و چنان‌که برادر دینی‌ات را از بدهکاری رهانیدی، خدا نیز تو را برهاند. این روایت در بسیاری از منابع فقهی آمده و فقیهان در موضوع جواز ضمانت، به عمل امیرمؤمنان(ع) استناد کرده و فتوا داده‌اند که این استناد فتوایی نشانۀ اعتبار روایت است.

امام حسن(ع) به شخصی که دیه بدهکار بود، مبلغ دیۀ را به او داد تا بدهی خود را بپردازد؛ چنان‌که امام حسین(ع) بدهی اسامه بن زید به مبلغ شصت‌هزار درهم را به هنگام مرگش و امام سجاد(ع) بدهی محمد پسر اسامه را به هنگام مرض موتش پرداخته است.

محمد بن عبدالله بکری در روز‌های سخت بدهکاری‌اش نزد امام کاظم(ع) رفت که امام در مزرعه نَقَمَی به سر می‌برد. آن حضرت با پذیرایی از وی، از وضعیت او جویا شد. بکری مشکل خود را با او در میان نهاد. امام بی‌معطلی مبلغ سیصد دینار به وی پرداخت و کریمانه برخاست تا او شرمنده نشود.

شخصی به نام عبدالله بن ابراهیم غفاری برای پرداخت بدهی خود، نزد امام رضا(ع) در مزرعۀ «صریا»شکوه برد. آن حضرت ضمن پذیرایی از او، مبلغی بیش از سیصد دینار به او پرداخت کرد و فرمود: پس از پرداختن بدهی خود از این مبلغ، ماندۀ آن را برای زندگی خود هزینه کن.

روزی عثمان بن سعید، وکیل مالی امام هادی(ع) با احمد بن اسحاق اشعری و علی بن جعفر همدانی نزد امام هادی(ع) رفته بودند. احمد بن اسحاق برای ادای دینش از امام درخواست کمک کرد. آن حضرت به عثمان بن سعید فرمان داد به هر یک از سه نفر، از جمله خود عثمان، به مبلغ سی‌هزار دینار پرداخت شود. اگر پرداختی این مورد از خمس باشد،خمس هم مال اوست.

تأمین خسارت‌های مالی دیگران

تأمین خسارت‌های مالی می‌تواند صورت‌های گوناگون داشته باشد؛ گاهی به رخدادهای طبیعی مانند سیل، زلزله، خشکسالی، کم‌آبی، کم‌درآمدی و مشابه آن است؛ دیگربار به سرقت سارقان و گاهی به جنگ و غارت و مانند آن است. معصومان‌(ع) در همۀ موارد به تناسب آن، دستگیر مردم بوده‌اند که به چند نمونه در اینجا اشاره می‌شود: یکی از آن موارد، هجوم لشکر یزید پس از شهادت سیدالشهداء(ع) به مردم مدینه و غارت آنان است. در این مورد امام سجاد(ع) چهارصد خانواده را در مدتی که این غارت ادامه داشت، پناه داد و از آنان به گونه‌ای دستگیری کرد که یکی از زنان این خانواده‌ها گفت: به خدا قسم ما نزد پدر و مادرمان این‌گونه مورد شرف و احترام نبودیم. همین رفتار از آن حضرت در دورۀ اقدام ابن‌زبیر علیه امویان نیز نقل شده است.

در آسیب ناشی از هجوم ملخ‌ها به کشاورزی، کشاورز نودساله‌ای که محصول کشاورزی‌اش (خربزه، خیار و کدو) آسیب دیده بود، امام کاظم(ع) خسارت سرمایه و سود آن را با پرداختن مبلغ ۱۵۰ دینار به وی، جبران کرد و به او گفت: سود کسبت را نیز به تو پرداختم که سی دینار می‌شد.

در سرقت سارقان، شخصی به نام احمد بن حدید با گروهی از یارانش در سفر حج، مورد هجوم جمعی از سارقان قرار گرفت و دارایی‌هایشان به سرقت رفت. با رسیدن به مدینه، رخداد سرقت را به عرض امام جواد(ع) رسانید. امام فرمان داد پول و پوشاک به او بپردازند تا میان یارانش تقسیم کند.

در آسیبِ مرگ و میرها، امام عسکری(ع) اسب خود را به یکی از دوستانش که مرکبش مرده بود و بی‌مرکب شده بود و از امام(ع) توقع داشت، واگذار کرد.

تأمین هزینه‌های فرهنگی

فعالیت‌های فرهنگی گستره‌ای فراخ دارد که هر نوع فعالیت‌های فضا‌ساز در جهت رشد و تعالی فرهنگ الهی، تصحیح و شکوفایی تربیت انسانی، افزایش آگاهی‌های سودمند عمومی، تحکیم زیرساخت‌های اعتقادی و... در آن ردیف جای می‌گیرد و نمونه‌های آن گوناگون است و می‌توان از مواردی مانند سفرهای زیارتی - مثل حج - اقدامِ نگه‌دارنده ایمان مسلمان، اقامه سوگواری برای معصومان‌(ع)، توجه به فرهنگ‌سازان دینی از قبیل عالمان، سرایندگان درباره معارف دین و وصف قرآن و اهل بیت(ع)، فعالیت‌های زمینه‌ساز برای آزادی افرادِ دربند که مایه گرامی‌داشتن شخصیت انسانی آنان است، پرداخت‌هایی که موجب هدایت افراد، توسعۀ حُسن رفتار می‌شد و.... نام برد و در اینجا به مواردی از این امور که در زندگی معصومان‌(ع) رخ داده است، اشاره می‌شود:

۱. هزینه سفر زیارتی حج: پرداختن همه یا بخشی از این هزینه از موارد تأمین هزینه‌های فرهنگی است. به نقل ابن‌سعد، گروهی در سفر حج، در مدینه نزد امام مجتبی(ع) رفتند و گزارش سفر دادند و در بازگشت، امام(ع) به هر یک از آنان مبلغ چهارصد درهم هدیه دادند؛ چنان‌که امام هادی(ع) نیز هزینه حج داوود بن قاسم جعفری را - که از عموزادگانش بود - پرداخته است.

۲. هزینه زندگی تازه‌مسلمان: این پرداختی، در جهت تثبیت ایمان شخص است و از موارد هزینه‌های فرهنگی است که امام کاظم(ع) بخشی از هزینه زندگی مسیحی تازه‌مسلمانی که در قبیلۀ خود از متمکنان بود و نزد او اسلام آورده بود، تأمین کرد و برای مهریه همسرش پنجاه دینار از صدقات امیرمؤمنان(ع) به او پرداخت و خادم و سرپناهی نیز برایش تهیه کرد؛ چنان‌که بستۀ پوششی فاخری با ترکیبی از جبّه، پیراهن کوهی، طیلسان، جوراب و کلاه به تازه‌مسلمان دیگری که نزد آن حضرت مسلمان شده بود، عطا کرده است.

۳. تأمین هزینه‌های علمی: امام باقر(ع) با تأمین نیاز مند‌ی‌های اقتصادی فقیهان و عالمان، به ترویج علوم می‌پرداخت و به امام صادق(ع) نیز توصیه کرد که پس از او به این کار ادامه دهد تا آنان بی‌دغدغه به تحصیل و ترویج علم بپردازند. برخی از یاران امام باقر(ع) مانند عمرو بن دینار، عبدالله بن عبید بن عمیر و سلیمان بن قرم که از عالمان بودند، به دیدارش می‌رفتند و آن حضرت همواره به لحاظ مالی به آنان توجه داشت و هدایایی که در تأمین پوشش و هزینه زندگی آنان نقش داشت، می‌پرداخت و هدایای وی میان پانصد، ششصد تا هزار درهم بود.

۴. اقامه سوگواری برای معصومان‌(ع): توصیه امام باقر(ع) به اقامه سوگواری برای او در سرزمین مِنا به مدت ده سال و تعیین هزینه آن، بر این مطلب گواهی می‌دهد که این عمل در راستای تحکیم فرهنگ دینی است؛ چراکه موسم مِنا، زمان حضور همدلان ناهمزبان در میعاد حج است که با یک زبان خدا را می‌خوانند و اگر پیامی باشد که می‌باید به جهان اسلام برسد، فرصتی از این مناسب‌تر نیست؛ مکانی که همۀ حاجیان یک جا به مدت سه روز اتراق کرده، دربارۀ محمد بن علی بن حسین(ع) و خاندان عصمت و فرهنگ آنان مطلب می‌شنوند و در بازگشت به محیط زندگی خود در سراسر جهان اسلام، آن خاطره‌ها و شنیده‌ها را باز می‌گویند و از این راه، آموزه‌های فرهنگ اهل بیت(ع) به مسلمانان انتقال می‌یابد؛ همان‌گونه‌که بر پایه نقل شیخ طوسی، امام صادق(ع) نیز وصیت کرده برای وی در موسم حج، هفت سال عزاداری شود و برای هر برنامه نیز مبلغی را مشخص و وقف کرده است.

به گفته ابن‌شهرآشوب، امام کاظم(ع) هدایایی که منصور دوانیقی فرمان داده بود تا آن را به آن حضرت پرداخت کنند، به پیر مرد نیازمندی که شعری درباره سیدالشهدا(ع) سروده بود، هدیه داد. امام رضا(ع) نیز به دعبل خزاعی که دربارۀ اهل بیت، به‌ویژه سیدالشهدا(ع) شعری سروده بود، یکصد یا ششصد درهم هدیه داد؛ چنان‌که در پاسخ نامه تاجری از فارس به امام رضا(ع) مبنی بر بخشیدن خمس، نوشت که از موارد مصرف خمس کمک به تقویت آموزه‌های دینی است و بر لزوم پرداختن آن تأکید کرده است. این روایت حکایت دارد آن حضرتخمس را در این موارد مصرف می‌کرد.

۵. نجات از انحراف فکری: امام مجتبی(ع) به مردی که نسبت به امیرمؤمنان(ع) کینه داشت و در سفر به مدینه اموالش سرقت شده بود، هزینه سفرش را تأمین کرد و درنتیجه آن شخص، به حقانیت این خاندان اعتراف نمود. امام سجاد(ع) نیز در برابر توهین فردی از مروانیان به ایشان، با بخشیدن پیراهنش و مبلغ هزار درهم به او فرمود: «نیازهایت را با ما در میان بگذار» که این کار موجب تغییر دیدگاهش به اهل بیت(ع) شده است. امام کاظم(ع) نیز در برابر توهین فردی از نوادگان عمر بن خطاب به ایشان و امیرمؤمنان(ع) با رفتن به مزرعه او و بخشیدن مبلغ سیصد دینار به او، سبب هدایت وی شد.

علی بن ابراهیم، نوۀ امام کاظم(ع) که از واقفیه بوده و در تنگنای اقتصادی به سر می‌برد، با پسرش محمد، نزد امام عسکری(ع) رفتند؛ این در حالی بود که از کرامت و بزرگی آن حضرت مطالبی شنیده بودند. در مسیر راه، پدر و فرزند دربارۀ نیازمندی‌های خود در خصوص لباس و هزینه و بدهکاری گفتگویی کردند و پدر گفت: اگر مبلغ پانصد درهم به من بپردازد، این نیازها تأمین خواهد شد. پسر گفت اگر سیصد درهم به من بپردازد اینها نیز تأمین می‌شود. پس از دیدار با امام و خداحافظی، آن حضرت به غلامش فرمان داد مبلغ‌های مورد نیازشان را به آنان پرداخت کند و موارد مصرف آن را نیز بر پایۀ گفتگوی پیشین آنان، بیان کرده است. این اقدام آن حضرت سبب شد که آنان به خطای عقایدشان پی ببرند.

۶. تحکیم اعتقادی یاران: به نقلی حسن بن علی وشا در «صُریا»ی مدینه نزد امام جواد(ع) رسید و در دل داشت یکی از پیراهن‌های امام رضا(ع) را به تبرک از پسرش بطلبد. امام جواد که به خطوراتش آگاه بود، یکی از پیراهن‌های پدر را پیش از درخواستش به وی هدیه داد.

ترغیب به دعا و توسل به اهل بیت(ع) از نمونه‌های دیگر تحکیم اعتقادی است. دعا مایۀ تقویت ایمان آدمی و وابستگی درونی او به توحید و مبدأ آفرینش است.توسل نیز شخص را به وساطت اهل بیت(ع) در نزول فیض و رحمتِ قادر حکیم توجه می‌دهد؛ به همین جهت امام هادی(ع) در فرصتی که بیمار شده بود، هزینۀ سفر فردی را تأمین کرد و او را به حایر حسینی فرستاد تا برای وی دعا کند. گفتنی است، امام در این اقدام به نکته مهمی پرداخت و آن، اهمیت دعا در مکان‌های ویژه مانند کعبه و حایر حسینی است؛ چراکه با فرمان امام برای این کار، شنوندۀ سخن بر این باور بود که آن حضرت خودش جایگاه همان امامی را که در حایر آرمیده است، دارد و اگر خودش دعا کند، بهتر از آن است که نماینده ایشان به حایر رود و برای او دعا کند؛ ولی امام برای پاسخ به این پرسش - که در آن، پرسشگر را به اهمیت زیارت هدایت کرده - فرمود: پیامبر(ص) از کعبه و حَجَر اسود برتر است؛ ولی از طرف خدا مأمور بوده که به طواف و زیارت حَجَر برود، به‌راستی خدا روی زمین جاهایی دارد که دوست می‌دارد در آنجاها دعا شود و حایر حسینی از آن مکان‌هاست.

۷. توسعۀ فرهنگ دینی: به نقل معتبر کلینی، امام سجاد(ع) مقداری پارچه در اختیار گروهی از کوفیان که به مدینه سفر کرده و بدون بستن لنگ و عورت‌پوش در گرمابۀ عمومی حضور یافته بودند، نهاد تا خود را بپوشانند.

نمونه دیگر رخداد هشام بن عبدالملک در جریان زیارت حجر اسود است که بر اثر ازدحام جمعیت، به زیارت حجر موفق نشده بود؛ درحالی‌که همان جمعیت، راه را برای امام سجاد(ع) باز کرده بودند و امام به‌آسانی زیارت کرده بودند. هشام از این رخداد به خشم آمد و پرسید او کیست؟ مردم اظهار بی‌اطلاعی کردند و فرزدق شاعر با سرودن شعری آن حضرت را معرفی کرد. این کار با خشم هشام روبرو شد؛ ولی امام سجاد(ع) به جهت اینکه هشام در شعر خود به معرفی اهل بیت(ع) و پیامبر(ص) و فرهنگ دین برخاست، هزار دینار به او جایزه داد؛ جایزۀ گران‌قیمتی که برای معرفی محور‌های هدایت خلق، در فضای ایجاد انحراف از آن مسیر صورت پذیرفت.

مورد دیگر پیشکش امام صادق(ع) به ربیع بن حاجب در ارتباط با حُسن رفتار اوست. منصور دوانیقی رفتار گوناگون امام صادق(ع) به‌ویژه در موارد بروز قیام‌ها را به‌شدت زیر نظر داشت. پیش از قیام و شهادت محمد بن عبدالله نفس زکیه، روزی منصور، امام را به قصد کشتن احضار کرد؛ ولی به هر دلیل از این کار منصرف شد و مبلغی را نیز به آن گرامی هدیه داد. در این حادثه ربیع بن حاجب - که از علاقه‌مندان به امام بود - برای اجرای کار، مأموریت یافته بود؛ لکن در مسیر راه با امام معاشرت خوبی داشت. امام هم می‌خواست مبلغ هدیۀ منصور را به ربیع بپردازد؛ ولی برای پیشگیری از آسیب احتمالی منصور به ربیع، این کار را نکرد و یکی از زمین‌هایش در مدینه را - که در گذشته ربیع مشتری آن بود - در برابر معاشرت خوب ربیع با او به وی بخشید. این اقدام امام برای توسعۀ حسن معاشرت و احترامی است که از ربیع نسبت به امام انجام گرفته و بر مبنای ﴿هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ﴾ از آموزه‌های فرهنگ دینی است.

۷. جلوگیری از نفوذ غالیان و بدعت‌گزاران: به گفتۀ جنید امام هادی(ع) برای کشتن فارس بن حاتم قزوینی غالی و بدعت‌گزار مبلغی به وی داد و فرمود: برو با این، اسلحه‌ای بخر و به من نشان بده. او شمشیری خرید و نشان امام(ع) داد و آن حضرت فرمود: این را عوض کن. وی نیز آن را به مالکش باز گرداند و ساطوری خرید و آن غالی را به قتل رسانید. گفتنی است، این اقدام به لحاظ کلامی و فقهی از وظایف امامت و رهبری است که وظیفه دارد با مرزبانی فکری، نخست فرد منحرف را اصلاح کند و با اصلاح‌نشدنش، جامعه را از خطر بیماری انحراف او حفظ کند و این کار جنبۀ پیشگیرانه دارد و اقدامی علنی است.

گفتنی است، از جمله هزینه‌های فرهنگی مواردی است که معصومان‌(ع) برای خریدن و آزادکردن بردگان هزنیه می‌کردند و این هزینه‌ها اساساً از گونه فرهنگی شمرده می‌شود که در جهت تربیت و تکریم شخصیت انسانی آنان بوده است و در این خصوص در عنوان «آزادی بردگان» مطالب و نمونه‌هایی بیان شده است.

این گزارش‌ها نمونه‌هایی از هزینه‌ها و اندازۀ آن، در این بخش از معیشت آن گرامیان است که از تناسب آن با دورۀ آنان حکایت دارد.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان