دعوت علنی پیامبر خاتم در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث دعوت علنی پیامبر خاتم است. دعوت علنی پیامبر خاتم از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: دعوت علنی پیامبر خاتم در تاریخ اسلامی - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

مرحله دعوت علنی مردم به دین اسلام از سخت‌ترین و دشوارترین مراحل دعوت الهی پیامبر (ص) به شمار می‌آید. رسول خدا (ص)، با پشت سر گذاشتن تبلیغ پنهانی و فراهم آوردن زمینه‌های دعوت علنی، آشکارا به تبلیغ دین اسلام، همت گماشت. ایشان کوشش بسیار کرد، سختی‌های بسیاری به جان خرید و آزارهای فراوانی دید؛ اما مقاوم و استوار به راهش، ادامه داد تا اینکه دین آسمانی‌اش رفته‌رفته همه جا را فرا گرفت.

آغاز دعوت علنی

فرستاده خدا (ص) در مرحله اول با نزول آیه ﴿وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ به دعوت از خویشاوندان خود پرداخت. این کار بسیار دشوار بود؛ چرا که سران قریش به آسانی حاضر نمی‌شدند، دست از بت‌پرستی بردارند و به نبوت حضرت (ص) اقرار کنند. پیامبر (ص) به علی (ع) دستور داد تا غذایی فراهم آورد و بزرگان بنی‌هاشم و بنی عبدالمطلب را دعوت کند. حضرت در این جلسه امر پروردگارش را درباره انذار خویشان خود اعلام کرد و به آنان فرمود: "هر که با من بیعت کند برادر، وصی و وزیر من خواهد بود"؛ اما جز علی (ع) کسی به خواسته حضرت، جواب مثبت نداد.

بعد از آنکه پیامبر (ص) نزدیکانش را انذار کرد، امر نبوت حضرت، بیش از پیش در مکه منتشر شد. در روایتی آمده است که پس از نزول این آیه شریفه و انذار نزدیکان، پیامبر (ص) بر بالای کوه صفا ایستاد و فریاد برآورد: «يَا صَبَاحَاهْ‌» (خبر مهم). قریشیان در اطراف حضرت جمع شدند و گفتند: "چه شده است؟" فرمود: "اگر به شما خبر دهم که امشب یا فردا صبح، دشمنی به شما حمله می‌کند، مرا تصدیق می‌کنید؟" گفتند: "بله" فرمود: "من ترساننده شما از عذابی دردناک هستم". سپس ادامه داد: "ای مردم! رهبر و پیشوا، به اهلش دروغ نمی‌گوید، قسم به خدایی که هیچ پروردگاری جز او نیست، من از طرف خدا به طور خاص برای شما و به طور عام برای تمام مردم فرستاده شده‌ام. به خدا قسم که شما خواهید مرد چنان که می‌خوابید، بعد از مرگ برانگیخته خواهید شد چنان که از خواب بیدار می‌شوید، محاسبه می‌شوید چنان که عمل می‌کنید. در مقابل کارهای نیک پاداش و در مقابل کارهای زشت عذاب داده می‌شوید. بهشت و جهنم ابدی است و شما اولین کسانی هستید که انذار شده‌اید".

بعد از گذشت مدتی، با نزول آیه ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ﴾ رسول خاتم (ص)، مرحله‌ای دیگر از دعوت علنی را آغاز کرد.

با آشکار شدن دعوت الهی، تمام مردم درباره دعوت آن حضرت صحبت می‌کردند و این امر بر کسی از اهل مکه مخفی نمانده بود؛ حتی اخبار آن به بیرون مکه نیز سرایت کرده بود. با این حال در ابتدا با مخالفت‌های چندانی از سوی قریش روبه رو شد.

ابن‌اسحاق نقل می‌کند: "هنگامی که رسول خدا (ص) امر الهی را آشکار و مردم را به اسلام دعوت کرد، قومش او را از خود طرد نکردند و به مقابله با او برنخاستند تا اینکه بت‌پرستی را عیب دانست [و نیاکانشان را مذمت کرد و خبر داد که آنان در آتش هستند]. مشرکان، این کار را منکری بزرگ برای خویش برشمردند و دسته جمعی به مخالفت و دشمنی با او برخاستند".

دلیل آشفتگی و اعتراض مردم مکه، فهمیدن معنای حقیقی ایمان بود؛ چیزی که جز با نفی همه خدایان دروغین و ایمان به پروردگار قادر و بی‌همتا به دست نمی‌آید. ایمان به خدا، آن سیادت و بزرگی حاصل به شیوه آیین جاهلی نفی می‌کرد؛ یعنی سلب تمام اختیارات جاهلی و پذیرش فرمانبرداری کامل از خدا و رسولش؛ از این رو با تمام توان، به اذیت و آزار ایشان و دیگر مسلمانان پرداختند. حضرت نیز با وجود همه این مخالفت‌ها به نرمی و مدارا مردم را به دین اسلام دعوت می‌کرد.

رفتن قریش نزد ابوطالب

بزرگان قریش، چون دیدند که پیامبر (ص) از دعوت خویش دست بر نمی‌دارد، ابتدا نزد ابوطالب رفتند و جهت حلّ و فصل مسالمت‌آمیز مسئله، با ابوطالب به گفتگو پرداختند. آنان گفتند: "ای ابوطالب! برادرزاده‌ات، به خدایان ما ناسزا می‌گوید، بر دین ماعیب می‌گیرد، عقل‌هایمان را سبک می‌شمارد و پدران ما را گمراه می‌داند. یا وی را از این کار برحذر دار یا او را به ما واگذار". ابوطالب در پایان این دیدار، با خوشرویی و ملاطفت، آنها را راضی و سپس روانه کرد.

خاتم انبیا (ص) همچنان به تبلیغ و انجام رسالت خویش مشغول بود تا اینکه بار دیگر رفته‌رفته مخالفت قریش با آن حضرت، بالا گرفت. سران قریش راهی نیافتند جز آنکه دوباره نزد ابوطالب بروند و با او گفتگو کنند. این بار آنها با شدّت بیشتری از او خواستند تا مانع فعالیت‌های حضرت شود؛ حتی سعی کردند به وسیله مال، املاک و... حضرت را به طمع نیندازند و ایشان را از ادامه دعوتش، منصرف کنند؛ اما حضرت در جواب گروه قریش فرمود: "به خدا قسم! اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من قرار دهند، از دعوت خویش دست برنمی‌دارم و از پای نخواهم نشست تا خدا دین مرا رواج دهد یا جان بر سر آن گذارم".

جواب پیامبر (ص) سران کفر را از پذیرفته شدن هرگونه پیشنهادی مأیوس کرد. از این زمان به بعد، قریش که در تمام برخوردهای خود تا حدودی احترام پیغمبر (ص) را حفظ می‌کرد و متانت خود را از دست نداده بود، تصمیم گرفت به هر قیمتی که شده از نفوذ آیین او جلوگیری کند. پس در مخالفت با رسول خدا (ص) هم‌قسم شدند و تصمیم گرفتند که فرزندان و افراد قبیله خویش را از مسلمانی برگردانند. آنان قبایل خود را ملزم به جستجو کردند تا تازه مسلمانان را بیازارند. قریشیان عده‌ای جاهل، نادان و اوباش را تحریک کرده بودند تا در صدد تکذیب و آزار پیامبر (ص) برآیند و خود نیز او را به شاعری، جادوگری و دیوانگی متهم ساختند. کار بر رسول اکرم (ص) و کسانی که ایمان آورده بودند سخت شد. مشرکان چون قادر نبودند مسلمانانی را که از حمایت عشیره خود برخوردار هستند، اذیت کنند به سخت‌ترین وجه، ضعیف‌ترها را آزار می‌دادند؛ مثلاً برخی را می‌زدند، گروهی را گرسنه نگه می‌داشتند و جمعی را برهنه بر روی ریگ‌های داغ و تفتیده مکه می‌خواباندند.

قریشیان که با تمسخر، آزار و ترساندن، سعی داشتند از ادامه کار حضرت جلوگیری کنند، با مرگ ابوطالب به این شکنجه‌ها شدت بخشیدند تا حدی که عده‌ای از مسلمانان مجبور شدند به حبشه هجرت کنند. حضرت نیز با فراهم شدن مقدمات سفر به مدینه هجرت کرد.

مسخره‌کنندگان حضرت

به نقلی پنج نفر از قریشیان، به نام‌های ولید بن مغیره مخزومی، عاص بن وائل سهمی، اسود بن عبد یغوث زهری، اسود بن مطلب و حارث بن طلاطله ثقفی، بیش از همه، پیامبر (ص) را مسخره می‌کردند . به نقلی دیگر، مسخره‌کنندگان پیامبر (ص) هفده نفر بودند که همگی به شدیدترین وجه، هلاک شدند.

گروهی از قریش در مراسم حج، نزد ولید بن مغیره جمع شدند؛ زیرا از سرسخت‌ترین این دشمنان به حساب می‌آمد و مردی مسن و با تجربه بود. او به آنها گفت: "ای جماعت قریش! موسم حج فرا رسیده و گروه‌های عرب به زودی روانه مکه می‌شوند. آنها مسئله دعوت محمد (ص) را شنیده‌اند. باید هم‌نظر شویم. متفاوت صحبت نکنید که باعث تکذیب و ردّ سخن همدیگر شوید". گفتند: "چه بگوییم؟" گفت: "بهترین حرفی که می‌توان زد این است که او افسونگر و سخنانش سحرانگیز است". قریش تصمیم گرفتند با نشستن بر سر راه کاروانیان، آنها را از تماس با رسول خدا (ص) و سحر و جادوی آن حضرت بیمناک سازند.

ابولهب که از دیگر دشمنان و آزاردهندگان پیامبر (ص) به شمار می‌آمد ضمن ریختن خار و خاشاک بر سر راه حضرت و احشای حیوانات بر سر و روی ایشان، به دنبال حضرت می‌رفت و فریاد می‌زد: "ای مردم! این مرد، شما را از دین خود و پدرانتان نفریبد".

دعوت علنی پیامبر خاتم

مأموریت جدید

پس از آنکه رسول خدا (ص) خویشاوندان نزدیک خود را انذار کرد، و پس از انتشار امر نبوّت در شهر مکّه، قریش که جدیّت و ابعاد قضیه را دریافت، با استهزاء و تمسخر و انواع تهمت و افتراء، به رویارویی با رسول اکرم (ص) رفت. هدف آنان از این اقدامات ناجوانمردانه شکستن شخصیت رسول خدا (ص) نزد افکار عمومی بود. در حالی که هنوز آن حضرت از آنان برای پذیرش اسلام دعوت نکرده بود. این اقدامات تحقیرگرایانه در استقبال مردم برای ورود به اسلام تأثیر گذاشت. پیامبر (ص) از این بابت غمگین و اندوهگین شد و آن را مانع جدّی در راه انتشار دعوت و انجام رسالت خود دانست. خداوند به او فرمان داد که دعوت خویش را آشکار کند و از قریش برای پذیرش دین و تسلیم در مقابل پروردگار دعوت نماید. از سوی دیگر تهدید اکید فرمود که خداوند تمسخرکنندگان را به شدّت مجازات خواهد کرد. از این‌رو نباید نگران باشد، بلکه بهتر است‌ آنان را نادیده بگیرد؛ ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ﴾

خداوند متعال در این فرمان الهی برنامه آینده رسالت را اعلام فرمود و پیامبر اکرم (ص) را فرمان داد که از مشرکان روی بگرداند و در برابر استهزاکنندگان صبر و بردباری پیشه سازد و از این بابت اندوهگین نباشد. رسول خدا (ص) فرمان پروردگارش را اطاعت و دعوت خویش را آشکار کرد و از همه توده‌های مردمی خواست که تسلیم پروردگار شوند و به آیین مسلمانی درآیند. می‌گویند: پیامبر (ص) روی سنگی ایستاد و گفت: ای مردم قریش و ای مردم عرب؛ من شما را دعوت می‌کنم که بگویید: ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ﴾ و این که من رسول خدایم. شما را فرمان می‌دهم که از شرک و بت‌پرستی دست بردارید. پس مرا پاسخ دهید تا بر عرب فرمانروایی کنید و عجم فرمان‌بردار شما باشد و شما در بهشت، پادشاه باشید.

قریش او را مسخره کردند و گفتند: محمّد پسر عبداللهجن زده شده است، امّا به خاطر موضع ابوطالب متعرّض او نشدند. در روایت دیگری آمده، پیامبر (ص) بر دامنه صفا ایستاد و قریش را صدا زد. مردم پیرامون او گرد آمدند، به آنان گفت: چه می‌گویید اگر به شما خبر دهم که سپاهی از پس این کوه به سوی شما می‌آید، آیا مرا تصدیق می‌کنید؟ گفتند: بلی، ترا متّهم نمی‌دانیم و هرگز دروغ نگفته‌ای. فرمود: من شما را از عذابی شدید بیم می‌دهم... ابولهب بپا خاست و فریاد زد: خدای ترا نابود کند، برای این مردم را جمع کردی؟ مردم از اطراف او پراکنده شدند. پس نازل شد: ﴿تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ﴾ تا آخر سوره.

ابن اسحاق می‌گوید: هنگامی که پیامبر (ص) بنا به فرمان خداوند قوم خویش را به اسلام فراخواند و دعوت خود را آشکار کرد، چنان که به من رسیده، آنان از او فاصله نگرفتند و او را رد نکردند تا این که خدایانشان را بد گفت و نکوهش کرد. قریش این کار را تحمّل نکردند و با وی به ستیزه برخاستند و جز مردم اندکی که به توفیق خداوند اسلام آورده و پنهان بودند، بر مخالفت و دشمنی با وی همداستان شدند. عموی رسول خدا (ص)، ابوطالب حمایت وی را بر عهده گرفت و به یاری وی برخاست و رسول خدا (ص) هم بی‌پرده و بی‌آنکه از مانعی بترسد، امر خویش را آشکار ساخت.

در این موقع جمعی از قریش تلاش کردند در این باره با ابوطالب مذاکره نمایند. به عقیده ابن اسحاق این مذاکرات در سه مرحله انجام شد و هر سه به شکست انجامید.

1. مرحله نخست‌: جمعی از اشراف قریش نزد ابوطالب رفتند. از جمله: عتبة بن ربیعه، شیبة بن ربیعه، ابو سفیان بن حرب، ابوالبختری: عاص بن هشام، اسود بن مطلب، ابو جهل: عمرو بن هشام، ولید بن مغیره، نبیه و منبه: پسران حجّاج و عاص بن وائل. آنان گفتند: ابوطالب؛ به راستی برادرزاده‌ات خدایان ما را بد گفته و دین ما را سبک شمرده و خردهای ما را مسخره کرده و پدران ما را گمراه دانسته‌ است. یا خود، جلوی او را بگیر، یا کار او را به ما واگذار، تو هم مانند ما با او مخالف هستی، شرّ او را از سر تو هم کم می‌کنیم. ابوطالب به نرمی پاسخ داد تا بازگشتند.
2. مرحله دوم‌: هنگامی که دیدند، رسول خدا (ص) همچنان دعوت خود را آشکار می‌کند و مردم را بدان می‌خواند و بین او و مردم درگیری به وجود آمده، مردم از همدیگر فاصله گرفته با هم دشمنی پیشه کرده‌اند و ذکر و یاد رسول خدا (ص) در میان قریش همه‌گیر شده است، نزد ابوطالب رفتند و او را تهدید کردند که اگر جلوی برادرزاده‌اش را نگیرد و او را از بدگویی پدرانشان و ناسزاگویی خدایانشان و تحقیر خردهایشان بازندارد، به زودی با او خواهند جنگید تا یکی از دو گروه از بین برود. سپس بازگشتند. ابوطالب در پی رسول خدا (ص) فرستاد و داستان را به او بازگفت و از او خواست تا جان خود و او را حفظ کند و تکلیف او را دشوار نسازد. رسول خدا (ص) به گمان این که ابوطالب در تصمیم یاری دادن او سست شده و دست از نصرت وی خواهد کشید، گفت: ای عمو، به خدای سوگند؛ اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من نهند که از این کار دست بردارم، چنین نخواهم کرد تا خداوند آن را پیروز گرداند یا من در این راه جان نهم. ابوطالب او را وعده یاری داد.
3. مرحله سوم‌: قریش نزد ابوطالب آمدند و پیشنهاد کردند که عمارة بن ولید را بگیرد و پیامبر را که با دین ابوطالب و دین پدرانش مخالفت کرده، قریش را پراکنده ساخته و آنان را بی‌خرد دانسته است، به آنان تسلیم نماید تا او را بکشند. ابوطالب گفت: به خدا قسم؛ چه زشت پیشنهادی؛ پسر خود را می‌دهید تا او را برای شما پرورش دهم و آنگاه پسر خود را به شما بدهم تا او را بکشید؟ به خدا قسم هرگز چنین کاری نمی‌شود.

مطعم بن عدی به ابوطالب گفت: قوم تو از در انصاف درآمدند و کوشیدند ترا از آن چه خوش نداری، رها سازند، امّا تو هیچ پیشنهادی را نمی‌پذیری! ابوطالب گفت: به خدا قسم بی‌انصافی می‌کنند و تو هم تصمیم گرفته‌ای که مرا واگذاری و آنان را یاری دهی، اکنون هرچه می‌خواهی بکن.

شاید این مراحل در هم داخل یا برهم مترتّب باشد. آنچه ما بیان کردیم برداشت ما از سیر طبیعی حوادث بود، نه کمتر و نه بیشتر. ابوطالب پس از شکست مذاکرات دریافت که کار به مرحله خطرناکی رسیده است که عن قریب وارد جنگ ناخواسته‌ای با قریش خواهد شد. بنابراین باید با رعایت جوانب احتیاط، از خطراتی که آنان را تهدید می‌کند، برحذر باشد. او بنی هاشم و بنی مطلب را فراهم ساخت و از آنان خواست تا از پیامبر (ص) حمایت کنند و برای حفظ او بپا خیزند. پس همگی جز ابولهب به وی پیوستند و دعوت وی را در حمایت از رسول خدا پذیرفتند.

خداوند متعال رسول خود را حفظ کرد و قریش نتوانست کوچک‌ترین صدمه‌ای به او وارد سازد، جز اینکه او را به جنون، جادو، کهانت و شاعری متهم می‌کردند. در مقابل آیات قرآن در تکذیب قوم نازل می‌شد و رسول خدا (ص) همچنان در راه حق مقاومت می‌کرد و در نهان و آشکار، همگان را به سوی خداوند دعوت می‌نمود. هنگامی که قریش دریافت که دشمنی و تجاوز بر ضدّ شخص محمّد (ص) به درگیری مسلّحانه خواهد انجامید که از یک سو آمادگی لازم را برای چنین درگیری خونینی ندارند و از سوی دیگر مطمئن نیستند که به نفع آنان به پایان خواهد رسید؛ علی الخصوص که بنی هاشم روابط گسترده‌ای با دیگران داشت و با برخی از قبایل نیز پیمان همکاری متقابل بسته بود. همانند پیمان مطیبین و پیمان عبد المطلب با قبیله خزاعه که در بیرون از مکّه سکونت داشتند. از جهت دیگر چه بسا اگر چنین جنگی روی دهد، به محمّد (ص) امکان خواهد داد تا دعوت خود را در میان قبایل گسترش دهد. از این‌رو مشرکان قریش ترجیح دادند، ضمن دوری از هرگونه جنگ و درگیری مسلّحانه، راه‌های دیگری برای تضعیف محمّد (ص) و مقاومت در مقابل او جستجو کنند. این روش‌ها را می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

1. جلوگیری از ملاقات و دیدار مردم با رسول خدا (ص) و گوش فرادادن به آیات قرآن. خداوند می‌فرماید: ﴿وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ﴾. ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ﴾.
2. پی‌گیری روش استهزاء و تمسخر و اتهام‌پراکنی به هدف:
   1. تأثیرگذاری بر شخص رسول خدا (ص) به گونه‌ای که از نظر روانی احساس شکست کند و با احساس حقارت و پستی روزگار بگذراند تا مگر از این کار دست بردارد و خویش را تکذیب کند.
   2. کوبیدن شخصیت و کرامت رسول خدا (ص) به منظور ایجاد نفرت در افراد ضعیف و روی گردانی آنان از پیوستن به آن حضرت. از این‌رو می‌بینیم که سفیهان قوم را وادار به آزار و اذیّت او کرده، احیانا بزرگان و رؤسای قریش این کار را بر عهده می‌گرفتند. چنان که وقتی به نماز می‌ایستاد یا در کوچه‌ها راه می‌رفت، بر سر او خاکروبه یا زهدان گوسفند می‌ریختند.

این روش‌ها تا حدودی موجب روی‌گردانی مردم از ورود به حوزه مسلمانی شد. عروة بن زبیر می‌گوید: ... آنچه را به آنان گفت، خوش نداشتند و کسانی را که از آنها پیروی می‌کردند، فریب دادند. پس عموم مردم از او (رسول خدا) روی گردان شدند.

دعوت عام و علنی

مدت‌ها قبل از آن روز که دعوت علنی گردد، پیامبر برای نماز به مسجدالحرام می‌آمد، این اولین نشانه دین جدید بود که در محضر عام دیده می‌شد.

پیامبر ناگزیر در این نمازها قرآن قرائت می‌کرد و بایستی صدای ایشان حداقل برای بعضی از نمازها بلند باشد و جلب توجه کند بنابراین چون قرائت قرآن شنیده می‌شد، این خود یک دعوت غیر علنی بود.

آغاز رویارویی با شرک و اهل آن

اما از سال سوم که پیامبر مأمور شد دعوت به اسلام را علنی کند، در ابتدا چیزی و کسی به مقابله با ایشان نمی‌پرداخت، با بی‌اعتنایی و سردی و شاید اندک تنفر با آن برخورد می‌کردند و برخورد جدی وجود نداشت.

کم کم تعداد ایمان آورندگان به پیامبر و تعالیم ایشان بیشتر می‌شد. هرگاه پیامبر از کنار آنان می‌گذشت، با دست به ایشان اشاره می‌کردند و می‌گفتند: این جوان بنی عبدالمطلب است که از آسمان سخن می‌گوید. اما چون حضرت، از خدایان مشرکان و پدرانشان نام برد که هیزم جهنم‌اند و کافران و همه پدران (مشرک) آنها، در گمراهی محض‌اند، برخورد جدی از جانب مشرکان شروع شد. آزار و اذیت‌ها آغاز گردید. آنها دیگر ایشان را یک دشمن آشکار دانستند، از آن زمان سخت‌ترین و دشوارترین مراحل وظیفه تبلیغ آغاز گردید.

فعالیت‌های تبلیغی پیامبر

کارهایی که پیامبر بعد از فرمان دعوت علنی انجام می‌داد به چند دسته تقسیم می‌شد. از جمله:

حضور در بازارهای موسمی و دعوت مردم

بازارهای موسی عربستان همچون «ذی المجاز»، «مجنة» و«عکاظ» هر کدام یکی از مراکز مهم و بزرگ تبلیغ پیامبر شده بود. البته این بازارها برای ایشان این بود: چون اندکی نا امنی بازار را به هم می‌ریخت و به مصلحت قریشیان و سایر اعراب نبود. ایشان در این بازارها حاضر می‌شد، هر روز سراسر بازارها را بارها و بارها طی می‌فرمود، با صدای بلند دعوت به توحید می‌کرد، و شعار توحیدی: «قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا» را به تکرار فریاد می‌کرد. ایشان در این بازارها به دنبال کسان یا قبایلی می‌گشت که بتوانند او را پناه بدهند، آن قدر قدرت داشته باشند که از او در برابر دشمنان قریشی یا غیر آن، دفاع کنند تا ایشان بتواند به کار تبلیغ دین خدا بپردازد.

«کلبی» مورخ بزرگ، از عبدالرحمن معاییری نقل می‌کند که بزرگان قومش به او گفته بودند: پیامبر در سوق عکاظ با ما برخورد کرد، به نزد ما آمد. از ما پرسید: از کدام تیره هستید؟ گفتیم: از بنو کعب بن ربیعه! فرمود: توانایی شما چقدر است؟ جواب دادیم: کسی نمی‌تواند به ما دست درازی کند، کسی نمی‌تواند از داشته‌های ما چیزی به غارت ببرد. پیامبر به ایشان فرمود: من رسول خدا (ص) هستم. به نزد شما می‌آیم که از من حمایت کنید تا من پیام پروردگارم را به مردم برسانم، در این راه هیچ کس از شما را به چیزی اجبار نمی‌کنم. آنها پرسیدند: تو از کدامین تیره قریشی؟ فرمود: از بنی عبدالمطلب، گفتند: تو با فرزندان عبد مناف چگونه‌ای؟ فرمود: آنها جزو اولین کسانی بودند که مرا تکذیب و طرد کردند. آنها در جواب گفتند: اما ما تو را طرد نمی‌کنیم؛ ولی به تو ایمان هم نمی‌آوریم، از تو حراست می‌کنیم تا رسالت پروردگارت را به انجام برسانی. پیامبر به میان چادر قبیله و جمع ایشان وارد شد.

بحیرة بن فراس یکی از بزرگان قبیله که آنجا حضور داشت تا پیامبر را دید گفت: این مرد کیست؟ گفتند: او محمد بن عبدالله قرشی است که گمان می‌کند پیامبر است. از ما خواسته که از او حفاظت کنیم تا پیام پروردگارش را به مردم برساند. او گفت: شما در جواب چه گفتید؟ گفتند: ما گفتیم خوش آمدید، راه برای شما باز است. ما تو را به بلاد خودمان می‌بریم، از تو همچون خودمان دفاع می‌کنیم. بحیره گفت: من فکر نمی‌کنم کسی از این بازار برگشته باشد که سخت‌تر از آنچه شما به همراه دارید به همراه داشته باشد. شما با این کار گرفتار مقابله با همه عرب خواهید شد، آنها مجموعاً به دشمنی با شما برخواهند خواست، یکپارچه به جنگ با شما می‌آیند. قومش او را بهتر می‌شناسند. اگر از او خیری می‌شناختند، با داشتن او سعادتمندترین مردم می‌شدند. آیا به کسی که خود راهش را گم کرده است، قومش او را طرد و تکذیب کرده‌اند اعتماد می‌کنید؟ آیا به چنین کسی پناه می‌دهید، آیا می‌خواهید چنین کسی را یاری کنید؟

بحیره جلو آمد و به پیامبر گفت: بلند شو، به نزد قوم خود برو که اگر این کار را نکنی گردنت را خواهم زد. همین که پیامبر بلند شد تا بر شترش سوار شود، بحیره ضربه‌ای به زیر شکم شتر زد، شتر پیامبر را بر زمین انداخت.

تاریخ از قبایلی که به بازارها می‌آمدند، هیچ نمونه قبول و روی خوش از دعوت پیامبر نشان نمی‌دهد؛ اما پیامبر بدون خستگی و ناامیدی در تمام دورانی که در مکه حضور داشت، در این بازارها شرکت داشته و به کار تبلیغ می‌پرداخت. این یک شگفتی بزرگ است.

حضور در مسجدالحرام و دعوت مردم

مسجدالحرام هم یکی از مراکز مهم و اولیه دعوت بود. در گذشته دیدیم که پیامبر قبل از اینکه دعوت را علنی کند، به مقابله با قریش و بت‌های آنها برود، مدت‌ها در آن نماز می‌خواند، امیرالمؤمنین (ع) نیز از همان ایام با ایشان همراهی می‌کرد، ما در گذشته نماز جماعت ایشان را به همراه حضرت امیرالمؤمنین و حضرت خدیجه نقل کردیم. اما از آن وقت که پیامبر مأمور به دعوت عام شد رفتار ایشان فرق کرده بود.

حضرت در مراسم و مراسم حج و یا عمره به بالای حجر می‌رفت، با صدای بلند می‌فرمود: ای گروه قریش! و ای جماعت عرب! شما را به خدای یگانه که جز او خدایی نیست می‌خوانم، شما را به پذیرش رسالت خودم دعوت می‌کنم، نیز به رها کردن شریکان و بت‌ها، که اگر دعوت مرا بپذیرید مالک همه عرب خواهید شد، عجم به دین شما در خواهد آمد، پادشاهان بهشت خواهید شد». پاسخ مردم به ایشان چیزی جز تمسخر و استهزاء نبود و می‌گفتند: محمد دیوانه شده است!!

پیامبر در اوقات مختلف در مسجدالحرام نماز می‌خواند که این خود می‌توانست یک نوع دعوت دیگری باشد و قریش با این عمل هم مقابله می‌کردند. گاه پیامبر در سجده بودند که بر سر آن حضرت شکمبه شتر یا کثافات داخل معده شتر را خالی می‌کردند یا ابوجهل و کسان دیگر تصمیم می‌گرفتند با سنگی به پیامبر حمله کنند و مغز ایشان را در همان حال نماز پریشان کنند.

پیامبر به تکرار در مسجدالحرام با صدای بلند قرآن می‌خواند. قرآن خواندن بلند یک نوع دعوت علنی بود. قرآن مکرر از تلاوت قرآن در برابر مشرکان و برای مشرکان و انواعی از مقابله‌های آنها سخن می‌گوید: ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ﴾.

﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ﴾.

﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ﴾. ﴿وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا﴾.

﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ﴾.

﴿إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ﴾. ﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ﴾.

﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ﴾.

﴿وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾.

﴿أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ﴾. ﴿يَسْمَعُ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾.

ابن عباس نقل می‌کند: پیامبر هرگاه در مسجد الحرام قرآن می‌خواند آن را با صدای بلند قرائت می‌کرد. پاره‌ای از قریشیان از سر کینه و دشمنی، حتی از این قرائت هم عصبانی و ناراحت شده، تمسخر و استهزاء می‌کردند یا ناسزا می‌گفتند.

سرانجام تصمیم به مقابله با ایشان گرفتند. کاری که آنها در نظر داشتند این بود که برای همیشه این صدا را خاموش کنند؛ البته آزار و اذیت آنها رنج زیاد به بار می‌آورد؛ ولی عالم غیب و امداد الهی همیشه آنها را مأیوس می‌کرد، به هدف نهایی خود نمی‌رسیدند.

مباحثه و پاسخ‌گویی به مشرکان

در آن زمان که قریشیان هنوز از پیامبر مأیوس نشده بودند، بارها با ایشان به بحث می‌پرداختند. از جمله: روزی در اوایل ظهور علنی اسلام «عتبه» که از بزرگان قبیله قریش و در میان افراد قبیله بسیار محترم بود، در مجلس مشورتی به سایر سران و بزرگان این قبیله، پیشنهاد کرد: اجازه بدهید من به نزد محمد بروم، می‌خواهم به او پیشنهادهایی بدهم شاید یکی از آنها را بپذیرد و دست از ما بردارد. آنان موافقت کردند. او نزد پیامبر آمده و مدتی با آن حضرت سخن گفت. پیامبر همه سخنان او را گوش کرد، سپس از او خواستند که او هم به سخنان ایشان گوش دهد. آنگاه آیات سوره فصلت را برای عتبه قرائت فرمودند. او آیات مزبور را به دقت گوش می‌داد. پس از پایان قرائت قرآن، پیامبر به ایشان فرمود: اینک تو و آنچه شنیدی! عتبه از جای برخاسته و به نزد یاران خود بازگشت. آنها به یکدیگر گفتند: به خدا سوگند، عتبه به شکلی دیگر و غیر آنچه رفته بود باز گشته است. وقتی عتبه نشست به او گفتند: هان چه خبر؟ گفت: من سخنی شنیدم که هیچ‌گاه نشنیده بودم. این سخن نه شعر بود، نه سحر و نه کهانت.

ولید بن مغیره مخزومی که پیرمردی کهن سال و بسیار محترم بود که عرب برای حل و فصل خصومات به او مراجعه می‌کرد؛ یا اگر شاعری شعر گفته بود برای نقد و اصلاح شعر و قضاوت درباره آن به او مراجعه می‌کرد، چون شعری را می‌پسندید، انتخاب می‌کرد، شعر برگزیده محسوب می‌شد. روزی که اولین بار آیات سوره مؤمن (غافر) نازل شده بود پیامبر به مسجدالحرام آمدند، آن سوره را با صدای رسا قرائت فرمودند. ولید چنان از شنیدن این آیات به هیجان آمد که به نزد قوم خویش، قبیله بنی مخزوم رفته و چنین گفت: از محمد سخنی شنیدم که نه از کلام انس بود، نه از کلام جن. در این سخن یک شیرینی بی‌مثال احساس می‌شد، زیبایی و رونقی تمام داشت. اوج آن پر از ثمر بود، فرود آن از برکت مالامال. این سخن بر همه چیز برتری دارد. هیچ چیز بر آن برتری نمی‌یابد.

استفاده از فرصت سالیانه حج

در مراسم حج و عمره که امنیت در شهر برقرار بود و پیامبر می‌توانست به راحتی وظایف تبلیغی خودش را عمل کند. ایشان در صحرای منی به چادرهای حاجیانی که از قبایل مختلف به مکه برای حج یا عمره آمده بودند از جمله: بنومرة، بنوحنیفة، بنی‌سلیم، بنوعبس، بنو نصر، بنوفزارة، بنو عامر و... سر می‌زد و آنها را به یکتاپرستی و اسلام دعوت می‌کرد. برایشان قرآن می‌خواند. آن حضرت در این مواقف در برخورد با قبایل مختلف می‌فرمود: «آیا مردی پیدا می‌شود که مرا به قوم خود ببرد، از من حمایت کند تا بتوانم رسالت خود را به انجام رسانم؛ زیرا که قریش، قوم و قبیله من، مرا طرد کرده است، اجازه نمی‌دهند که به تبلیغ بپردازم و وظیفه خود را در رسالت به انجام برسانم».

پیامبر در منی در گذر از قبایل عرب از این چادر به چادر بعد و از این قبیله به قبیله بعد حرکت می‌کرد، هرکجا بساط دعوت را پهن می‌فرمود. با هر قبیله سخن می‌گفت، قرآن می‌خواند و از آنها می‌خواست که از او حمایت کنند.

حوادث فراوانی در مراجعه به قبایل عربی در منی اتفاق افتاده است. یک بار به سوی قبیله عامر بن صعصعه رفته بودند، در حالی که به چادر آن قبیله نزدیک می‌شدند، یکی از بزرگان آن قبیله به اطرافیان خود گفت: به خدای سوگند! اگر این جوان قریشی در اختیار من بود، تمام عرب را به چنگ خود درمی آوردم. پیامبر به آنها رسید و طبق رسم، تحیت به جای آورد. سپس آنان را به ایمان به خداوند عزوجل فرا خواند و نبوت خویش را بر آنان عرضه فرمود. آنان به پیامبر روی کرده گفتند: اگر ما با تو بر آنچه می‌خواهی بیعت کنیم، سپس خدا تو را بر مخالفانت پیروز گرداند، آیا پس از تو حکومت در دست ما خواهد بود و کار را به ما می‌سپاری؟ پیامبر فرمود: «الْأَمْرُ إِلَى اللَّهِ يَضَعُهُ حَيْثُ يَشَاءُ»: این کار به دست خداست و برای آن هرکس که بخواهد قرار می‌دهد. آنان پاسخ دادند: می‌خواهی ما را در برابر تیغ همه قبایل عرب قرار دهی؛ اما آن‌گاه که پیروز شدی حکومت بعد از تو در دست دیگران باشد؟ ما به پیشنهاد تو نیازی نداریم. از این رو از پذیرش دعوت رسول خدا (ص) سرباز زدند.

رفتن به سرزمین قبایل بیابان‌نشین

از جمله چند قبیله مهم بنی شیبان، ربیعه، بنوحنیفه و بنی عمرو بن معاویه و... از دیگر اهداف تبلیغی پیامبر به شما می‌رفت. پیامبر اکرم بارها و بارها از مکه بیرون می‌رفت تا خویشتن را به قبایل دور و نزدیک عرب عرضه کند، از خدا و اسلام بگوید، آنها را به دین دعوت کند. ایشان به همراه امیرالمؤمنین به محل زندگی این قبایل بزرگ می‌رفت. در این سفرها همیشه حضرت علی (ع) با ایشان همراه بود.

حضرت در این سفرها، ابتدا دعوت به خدای واحد را عرضه می‌کردند که اصلی‌ترین دعوت بود، آن مقدار که وظیفه و لازم بود از آنها می‌خواستند که حمایت از او را به عهده بگیرند تا بتواند کار تبلیغی خود را انجام دهد. اما آن قبایل هم جوابی در خور ندادند، هیچ نشانه‌ای از همراهی و کمک دریافت نشد.

در یکی روزها پیامبر خدا (ص) دعوت خود را بر قبیله بنوحنیفه عرضه کرد. یکی از آنان گفت: فکر می‌کنی اگر ما با تو بر آنچه که می‌خواهی بیعت کنیم، سپس خدا تو را بر مخالفانت پیروز گرداند و حکومتی به پا کردی، آیا این حکومت پس از تو در دست ما خواهد بود؟ پیامبر فرمود: «الْأَمْرُ إِلَى اللَّهِ يَضَعُهُ حَيْثُ يَشَاءُ» این کار به دست خداست برای هرکس بخواهد قرار می‌دهد. آن مرد پاسخ داد: پس می‌خواهی ما با همه قبایل عرب مقابله کنیم، ما را هدف تیرهای عرب قرار دهی، آن‌گاه که پیروز شدی این کار در دست دیگران باشد؟ ما به پیشنهاد تو نیازی نداریم.

ابن عباس می‌گوید: آن حضرت به نزد قبیله بنی عمرو بن معاویه آمد و فرمود: شما از کدام محل هستید؟ گفتند: از یمن! فرمود: از کدام قبیله؟ گفتند: از بنی کنده. فرمود: از کدام تیره؟ گفتند: از بنی عمرو بن معاویة! فرمود: پیشنهاد خیری برای شما دارم! گفتند: چیست؟ فرمود: «تشهدون أن لا اله الا الله و تقیمون الصلاة، تؤمنون بما جاء من عند الله» گواهی دهید که معبودی جز خدای یکتا نیست و نماز بر پا دارید، بدانچه از نزد خدای تعالی آمده ایمان آورید! آنها در پاسخ گفتند: اگر در این راه موفق و پیروز شدی ملک و سلطنت پس از خود را برای ما قرار می‌دهی؟ رسول خدا (ص) در پاسخشان فرمود: «ان الملک لله جعله حیث یشاء»: سلطنت از آن خدای تعالی است و در هر جا که بخواهد آن را قرار می‌دهد! آنها که این سخن را شنیدند پاسخ دادند: ما را به آنچه برایمان آورده‌ای نیازی نیست.

در ملاقاتی که با قبیله بنی شیبان داشتند، حوادث مهمی پیش آمده بود که «بیهقی»، مورخ و سیره نویس بزرگ آن را نقل کرده است: هنگامی که پیغمبر مأمور شد که رسالت خود را به قبایل عرب اعلام کند، به همراه امیرالمؤمنین (ع) با قبیله ربیعه برخورد کرد. ابوبکر که آنجا برود، پیش قدم شده و به جمع ایشان وارد گردید، پس از سلام از حسب و نسب آنان جویا شد، ایشان هم جواب کامل دادند. جوانی از طایفه شیبان به نام «دغفل» پیش آمد و به ابوبکر گفت: تو آنچه می‌خواستی از ما پرسیدی و ما جواب کامل دادیم، ما نیز از تو پرسش‌هایی داریم و شعری در این میان سرود، به این مضمون: «ما از سائل خود پرسش می‌کنیم که آن را نمی‌فهمد و جواب نمی‌دهد و یا آنکه تحمل جواب می‌نماید»

سپس از ابوبکر پرسید تو کیستی؟ ابوبکر جواب داد مردی هستم از قبیله قریش، دغفل گفت: آفرین آفرین قبیله‌ای اهل شرافت و ریاست. باز پرسید از کدام طایفه قریش می‌باشی؟ جواب داد از تیم بن مرة دغفل گفت: سوگند به خدا برای تیرانداز راه باز کردی! باز پرسید آیا قصی بن کلاب (جد چهارم پیامبر) که قبیله‌ها را جمع‌آوری کرده و در مکه جای داده از طایفه شما می‌باشد؟ جواب داد: نه. باز پرسید آیا هاشم (جد اعلای پیغمبر) از طایفه شما می‌باشد؟ جواب داد نه. سپس دغفل از منقبتی بزرگ از مناقب هاشم سخن گفت. باز پرسید آیا شیبة الحمد که پرندگان هوا را طعام می‌داد، صورت او مانند ماه در شب تاریک می‌درخشید از طایفه شماست؟ ابوبکر جواب داد: نه. باز پرسید: آیا تو از آن افراد قریش هستی که حجاج را به مشعر و عرفات کوچ می‌دادند؟ جواب داد: نه. باز پرسید آیا تو از اهل «دارالندوه» می‌باشی؟ جواب داد: نه! باز پرسید آیا تو از آن کسانی هستی که مهمان‌داری، پرده‌داری، آب‌رسانی حجاج به عهده ایشان است. ابوبکر جواب داد: نه! سپس مهار شتر خود را کشید که برگردد. دغفل به او گفت: اگر به جای می‌ایستادی برای تو ثابت می‌کردم که قریشیان کیانند!

در این هنگام پیامبر لبخندی زد و امیرالمؤمنین (ع) به ابوبکر فرمود: مغلوب شخصی بیابان نشین اما باهوش شدی. ابوبکر جواب داد: آری یا ابالحسن، بلایی نیست مگر آنکه بالاتر از آن بلایی دیگر است. بلاء و مصیبت وابسته به کلام و سخن آدمی است.

بعد از آن پیامبر با همراهان به جماعت دیگری از بنی شیبان برخوردند. پیامبر جلو آمد و فرمود: «شما را به یگانگی خداوند و رسالت خویش دعوت می‌کنم و می‌خواهم مرا در این راه یاری کنید. همانا قریش در مقابل امر الهی قد علم کرده‌اند و رسالت رسولش را تکذیب کرده‌اند و به جای حق، باطل را برگزیده‌اند. اما نمی‌دانند که خدا بی‌نیاز و ستوده است». مفروق بن عمرو که در آن مجلس حضور داشت رو به پیامبر کرد و گفت: ای برادر قریش، ما را به چه چیزی دعوت کردی؟ به خدا سوگند کلامی زیباتر از این نشنیده بودم.

سپس پیامبر آیاتی از سوره انعام را برایشان تلاوت کرد: ﴿قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ * وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾.

با شنیدن این آیات، مفروق با تعجب گفت: به چه چیز ما را دعوت کردی؟ به خدا سوگند این سخنان زمینی نیست (و همگی سخنان آسمانی و الهی است)! آن‌گاه پیامبر باز برای ایشان قرآن تلاوت فرمود: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾؛ بار دیگر مفروق گفت: ای برادر قریش، ما را به مکارم اخلاق و اعمال شایسته دعوت کردی. قومی که تو را تکذیب کردند و در برابر تو ایستادگی می‌کنند، چه بد قومی هستند!

هانی بن قبیصه که بزرگ قبیله و رهبر دینی آنها بود گفت: همه سخنان تو را شنیدم. اما نمی‌توانیم تنها با یک جلسه از همه دین و آیین خود دست برداریم، از تو و دینت تبعیت کنیم. این کار سستی در رأی و دقت نکردن در عاقبت کار و عجله کردن است. از طرفی ما با قوم دیگر در معاهده هستیم و نمی‌توانیم بدون مشورت با ایشان اقدامی کنیم. آن‌گاه گفت برو با مثنی بن حارثه سخن بگو و او را نیز دعوت کن. او بزرگ ما و فرمانده جنگ ماست.

پیامبر به نزد او رفت. در این ملاقات مثنی گفت: من سخن تو را شنیدم و آن قدر آن را زیبا دیدم که مرا به حیرت در آورده است؛ لکن ما با پادشاه ایران، کسری عهدی داریم که عملی غیر معمول و مرسوم نکنیم و آن کسان که چنین اعمالی می‌کنند را پناه ندهیم. شاید آنچه تو ما را بدان می‌خوانی، چیزی باشد که پادشاهان را ناخوشایند باشد. اگر می‌خواهی که ما تو را در بلاد عرب یاری و حفاظت کنیم، حاضریم. پیامبر فرمود: چون به راستی و صراحت سخن گفتید، سخنانی پسندیده گفتید؛ اما آنچه من می‌خواهم این نیست و از شما پذیرش اسلام می‌خواهم و این را بدانید که آن کس که به دین خدا پای می‌نهد، باید همه چیز آن را بپذیرد.

دعوت آشکار

رسول خدا(ص) پس از سه سال (بنابر قول مشهور) پرهیز از رویارویی مستقیم با مشرکان و با تشکیل هسته مرکزی مسلمانان، با فرمان الهی دعوت خود را به طور رسمی آغاز کرد، که از آن به «دعوت آشکار» یاد می‌شود. مشکل اساسی در راه دعوت پیامبر(ص)، میراث فکری فرهنگی عرب بود، که در اندیشه و عملکرد آنان نهادینه شده و عصر پیش از اسلام را درخور نام «عصر جاهلی» ساخته بود. عصری که جز به نادانی و پذیرش انواع خرافه و فسادگری یاد نمی‌شود. این مشکل چنان بنیادین بود، که حتی اصحاب آن حضرت، حکومت نبوی را نیز پیوسته با دشواری‌های متعددی روبه‌رو می‌ساختند. رسول خدا(ص) دعوت آشکار را در دو مرحله دعوت خویشان و دعوت عموم مردم انجام داد:

دعوت خویشاوندان

رسول خدا(ص) نخستین بار با فرمان الهی ﴿أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ خویشاوندان نزدیک خود را به آیین اسلامی دعوت کرد. ایشان این دعوت را با پذیرایی و نوعی گردهمایی خاندانی در خانه ابوطالب، پیوند داد و امام علی(ع) را مأمور پذیرایی و اطعام چهل تن از نزدیکان و فرزندزادگان عبدالمطلب کرد. در پایان این پذیرایی، وقتی رسول خدا(ص) خواست سخن بگوید، ابولهب، عموی رسول خدا(ص) و از ثروتمندان معروف مکه، با فرافکنی، جمعیت را متفرق کرد و فرصت نداد دعوتی صورت گیرد. بدین‌سان نخستین مخالفت با دعوت رسول خدا(ص) از سوی خویشاوندان شکل گرفت. رسول خدا(ص) بار دیگر امام علی(ع) را مأمور بر پایی جلسه دیگری کرد و در پایان پذیرایی فرمود: در میان عرب کسی را نمی‌شناسم که ارمغانی بهتر از ارمغان من برای شما آورده باشد. من برای شما خیر دنیا و سعادت آخرت را آورده‌ام. آنگاه آنان را به خدای یگانه فراخواند و اعلام کرد، هر کس از شما، مرا در این راه یاری کند، برادر، وصی و جانشین من در میان شما خواهد بود. همگان سکوت کردند، اما رسول خدا(ص) دعوتش را سه بار تکرار نمود و در هر سه بار جز علی(ع) کسی اعلام آمادگی نکرد. سرانجام رسول خدا(ص) وی را برادر، وصی و جانشین خود در میان آنان اعلام کرد و افزود: «فرمانبر وی باشید». مخاطبان با خنده‌ای تمسخرآمیز به ابوطالب گفتند: تو را دستور داده فرمانبردار فرزندت باشی! ابوطالب در مقابل ابولهب و دیگر مخالفان قسم یاد کرد که از رسول خدا(ص) حمایت خواهد کرد. بدین‌سان، در نخستین مرحله دعوت آشکار، مسئله جانشینی امیرالمؤمنین(ع) نیز مشخص شد.

طولانی بودن دعوت مخفی، رسیدن خبر بعثت به بیرون مکه، مسلمان شدن غیرقریشیان، شماتت و آزار برخی مکیان، همه شواهدی هستند، که نشان می‌دهند خویشاوندان رسول خدا(ص) پیش از این مرحله با اسلام آشنا بوده، ولی از پذیرش آن خودداری می‌کرده‌اند. فرافکنی ابولهب در جلسه نخست و مسخره کردن ابوطالب در جلسه دوم، این ادعا را تأکید می‌کند. بلاذری نیز خبری نقل کرده که نزول آیه انذار برای رسول خدا(ص) بسیار سخت بود و برخی خطر مقاومت ابولهب و یارانش را به حضرت گوشزد می‌کردند. گویا تعبیر قرآن به ﴿أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ نیز اشاره به همین معنا دارد؛ زیرا در ادامه فرمود: ﴿فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ﴾. از این رو، دعوت رسمی پیامبر(ص) با انذار به عنوان عامل بازدارنده آغاز شد. شروع رسالت دیگر انبیا نیز با انذار، نشان می‌دهد که دعوت آنان نیز با نوعی آگاهی قبلی و مخالفت مخاطبان همراه بوده است. اما نکته قابل توجه اینکه خطر مخالفت وقتی مهم است، که از درون خاندان نبوت باشد. در اسلام نخستین ندای مخالف از درون بنی هاشم و از سوی ابولهب، عموی رسول خدا(ص)، برخاست و اجازه نداد اتحاد قبائلی برای دفاع از رسول خدا(ص) شکل بگیرد.

دعوت عمومی

پس از دعوت خویشاوندان در خانه ابوطالب، و رسمی شدن امر دعوت و جلب حمایت ابوطالب در برابر ابولهب و یارانش، قلمرو دعوت وارد مرحله جدی‌تری شد. در این مرحله هم محدوده مخاطبان به عموم قبائل و افراد مکه گسترش یافت و هم مقابله آشکار با شرک و مشرکان هدف قرار گرفت. این مرحله با آیه ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ﴾ آغاز شد. رسول خدا(ص) برای ابلاغ عمومی، بر بلندایی و به نقلی، بر دامنه کوه صفا قرار گرفت و فرمود: اگر به شما از حمله دشمن خبر دهم، آیا سخنم را باور می‌کنید و راستگویم می‌شمارید؟ گفتند: ما از تو دروغی نشنیده‌ایم. حضرت پس از اعتراف گرفتن از راستگویی و درست کرداری خود، مردم را از عذاب الهی بیم داد و از آنان خواست شرک و بت‌پرستی را رها کنند و به خدای یکتا ایمان بیاورند. ابولهب بار دیگر به مخالفت برخاست و قریش با موضع‌گیری جدید رسول خدا(ص) و بدگویی آن حضرت از بت‌ها، موقعیت خود را در خطر دید و مخالفت خود را به طور جدی و در شکل‌های مختلف نشان داد. ابولهب و همسرش ام جمیل در آزاررسانی به رسول خدا(ص) کوتاهی نکردند و به جای دیگران نیز به رسول خدا(ص) اهانت می‌کردند و قریشیان جسورتر می‌شدند. از این رو، به نفرین الهی گرفتار شدند و سوره مسد درباره آنان نازل شد. نزول این آیه سبب کج‌رفتاری بیشتر ابولهب شد. او از پسرانش خواست دختران رسول خدا(ص) را طلاق دهند و بدین‌سان، رابطه خانوادگی خود را با آن حضرت قطع کرد.

بزرگان قریش بت‌ستیزی را برنتافتند و اطاعت کورکورانه از نیاکان را در اثر شیفتگی به دنیا، بهانه‌ای برای مقابله با آیین جدید الهی شمردند و مانند جبرگرایان گفتند: اگر خدا می‌خواست، ما [و پدرانمان] چیزی جز او را نمی‌پرستیدیم. آنان این گونه، برای مقابله با دعوت رسول خدا(ص) متحد شدند و موضع‌گیری خود را در چند جهت سامان دادند. گاهی از راه مسالمت‌آمیز و مذاکره، زمانی با تمسخر و استهزا و در مواردی با شکنجه و دروغ‌پردازی در برابر دعوت ایستادند؛ اما رسول خدا(ص) در برابر مواضع تند و خشن قریشیان مقاومت کرد و بی‌هیچ تردیدی اهدافش را پی گرفت و برای پیشبرد دعوت راهکارهایی به کار بست.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، دعوت علنی، فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱
2. عاملی، سید جعفر مرتضی، سیرت جاودانه ج۱
3. جاودان، محمد علی، جانشین پیامبر
4. محمدی، داداش‌نژاد، حسینیان، تاریخ اسلام ج۱