منابع مالی اهل بیت در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث منابع مالی اهل بیت است. منابع مالی اهل بیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: منابع مالی اهل بیت در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

این بحث در پی بررسی منابع درآمد معصومان‌(ع) است، آن را در دو گزینۀ منابع تولیدی و منابع غیرتولیدی بررسی می‌کند. در گزینۀ منابع تولیدی، مطالب آن را در سه محور اساسی سامان می‌بخشد: ۱. اهمیّت تولید و بهره‌آوری مال؛ ۲. هدف تولید و درآمد؛ ۳. راه‌های تولید و درآمد آن گرامیان. در بخش منابع غیرتولیدی عناوینی مانند تجارت، ارث، هدیه، نذورات و وصایا، غنایم، خمس و وقف بررسی گردیده که بخشی از درآمد ایشان از این راه‌ها تأمین می‌شد.

منابع تولیدی

در اینجا اشاره به اهمیّت تولید و بهره‌آوری مال در آموزه‌های دینی و آگاهی اجمالی به اهداف معصومان‌(ع) در تولید می‌تواند افق فکری و جهت‌گیری کلی و چشم‌انداز آنان در معیشت اقتصادی را نشان دهد؛ ازاین‌رو نخست به این دو مطلب، سپس به راه‌های تولید آنان پرداخته می‌شود.

تولید و بهره‌آوری مال

مقصود از تولید در اینجا معنایی نیست که در برابر توزیع و مصرف به کار می‌رود‌؛ بلکه معنای عام آن مورد نظر است و هر نوع کار مشروع و مناسبی را که لازم است برای تأمین زندگی و پیشرفت اقتصادی فرد و جامعه انجام گیرد، فرا می‌گیرد. این تعریف، کار‌هایی مانند کشاورزی، دامداری، فعالیت‌های هنری، صنعتی و خدماتی را در بر می‌گیرد. تولیدِ درآمد حلال و کوشش برای آن، راه اصلی زندگی سالم از نگاه دین و مورد تأکید آن است؛ چراکه رفاه اقتصادی فرد و جامعه در گرو دو عنصر محوری کوشش در تولیدِ مشروعِ کالاهای لازم و قناعت و اندازه در مصرف است که تجربه بشری و اصل عقلایی به آن گواهی می‌دهد و پیشوایان دین، همواره بر آن ترغیب داشته‌اند و از معطّل‌ماندن و معطل‌گذاشتن مال - که نوعی هدردادن آن است - نکوهش کرده‌اند. به دیگرسخن فعالیت تولیدی و کسب و کار، با چیرگی بر طبیعت و استخدام آن انجام می‌پذیرد که وظیفۀ پیاپی و روزانۀ آدمی است و خدای بزرگ، روز را فرصتی وسیع، برای فعالیت تولیدی و تحصیل معاش قرار داده و ادامۀ حیات آدمی را به آن وابسته کرده است و برای کسی که در این گستره تلاش می‌کند نیازهای عایلۀ خود را تأمین کند، کرامت ویژه‌ای در نظر گرفته که با هیچ ارزش مادی قابل مقایسه نیست. چنین فردی به تعبیر امام رضا(ع) از مجاهد در راه خدا برتر است. با این نگاه، فعالیت تولیدی در نگاه و سیرۀ معصومان‌(ع) تلاشی مجاهدانه در راه خدا، برای تأمین معاش است و ارزش الهی و انسانی خود را به دیگران می‌نمایاند؛ ازاین‌رو آن گرامیان افزون بر کار تولیدی خود، افراد را نیز به تولید و کارهایی که مبتنی بر تولید باشد یا به تولید بینجامد و برای زندگی فردی و اجتماعی آنان سودمند باشد، وا می‌داشتند و به فعالیت‌هایی از قبیل انواع کشاورزی، دامداری و کار‌های دستی ترغیب می‌کردند؛ چنان‌که آثار دنیایی و آخرتیِ سودرسانی عمومی از قبیل درختکاری، تولید کتاب، ایجاد صدقات جاری مانند وقف باغ، مزرعه، مرتع و آب جاری را نیز بازگو می‌کردند و از کار و تولید با واژگانی چون بهترین مال، مایۀ جوانمردی، مایۀ عزّت، مایۀ شرافت، مایۀ بی‌نیازی از فرومایه تعبیر کرده، عدم تولید و سودآورنکردن مال را مایۀ دردناکی و دوری از رحمت حق می‌خواندند که در اینجا به نقل برخی از این احادیث بسنده می‌شود:

1. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی با تشویق افراد به تولید فرموده است: «خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ». «سِکةٌ» به کوچه‌ای گفته می‌شود که کناره‌های آن پر از درخت خرما باشد؛ به همین جهت به کوچه‌ها «سکک» می‌گویند؛ چون دو طرف آن پر از درخت یا خانه و بناست. «مَأْبُورَةٌ» به معنای گرته‌برداری و باروری نخل و درخت است. واژة «مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ» به معنای حیوان پرنسل و تولید است. مقصود روایت این است اگر مال از نوع حیوانات باشد، بهترین آن، پرنتاج آن است و اگر از نوع کاشتنی‌ها باشد، بهترین آن، زراعتِ پرمحصول است؛ پس روایت بر این مطلب تأکید دارد که بهترین کار و مال، از نوع تولیدی آنهاست.
2. پیامبر و امام سجاد(ع) با اینکه در دو زمان مختلف و با وضع اقتصادی ناهمگون می‌زیستند، اصلاح و بهره‌آ‌وری مال را جوانمردی دانسته‌اند. این سخن نشان‌دهنده تأثیر تولید و سودآوری مال در ادارۀ زندگی و حفظ هویت انسانی است.
3. امیرمؤمنان‌(ع) با بیان معیار پیشرفت اقتصادی فرد و جامعه و با سرزنش کوتاهی و سوء مدیریت در آن، پیاپی بر این مطلب تأکید داشت که فرد و جامعه‌ای که با داشتن آب و زمین کافی برای تولید کشاورزی، کوتاهی کند و با سوء مدیریت یا تنبلی، آب‌ها را مهار نکند و به اصلاح زمین‌ها نپردازد و از آنها بهره‌ای نبرد و محتاج بماند، خدا چنین کسی را از رحمتش دور کند؛ چراکه آب و زمین کافی، ابزار و منبع لازم پیشرفت اقتصادی و زمینه‌ساز تلاش و تولید و مدیریت صحیح اقتصادی است. عدم تولید در چنین وضعیتی موجب عقب‌ماندگی و محرومیت از نعمت و رحمت الهی است.
4. امام صادق(ع) بهره‌آورکردن مال را مایۀ شرافت برای کریم و بی‌نیاز شدن از فرومایه دانسته است و در خطاب به معلّی بن خنیس، از محل کسب، به عزّت تعبیر کرده و به او فرمود: بامدادان به سوی عزّت خود برو. همین تعبیر به روایت صحیح کلینی، در خطاب امام کاظم(ع) به مصادف هم آمده است. تعبیرکردن از محل کسب به «عزّت»، به‌این‌معناست که کار و تولید و بهره‌آوری ثروت، ازآن‌رو که آبروی انسان را حفظ می‌کند مایۀ عزّت آدمی است؛ چنان‌که سیدالشهدا(ع) فرمود: بهترین مال آن است که بتوان با آن، از آبرو حفاظت کرد.
5. زراره دربارۀ عدم تولید و سودآورنکردن سرمایه از امام صادق(ع) چنین نقل کرده است: در میان اموال برجای‌مانده از آدمی، چیزی دردناک‌تر از مال صامت (پول نقد یا طلا و نقره) نیست. وی پرسید: پس چه کند؟ فرمود: آن را در تولید باغ، مزرعه یا بنا به کار گیرد. در این آموزه‌ها افزون بر نقش تولید در ادارۀ زندگی، بر اهمیت تهیه منابع تولید مانند باغ، مزرعه، بنا، آب و ملک نیز تأکید شده است که این نکته آینده‌نگری برای معیشت اقتصادی است.

هدف تولید و درآمد

برای تولید و درآمد می‌توان دو نوع هدف بیان کرد:

1. «هدف خاص»؛ یعنی تأمین نیازهای فردی و اجتماعی که افراد در اقدام‌های روزمرۀ خود، با درک عقلانی، بلکه غریزی به آن توجه دارند. این هدف در فرهنگ اقتصاد، «اقتصاد نیازمندی‌ها» نامیده می‌شود. حکمتِ هدف‌بودن تولید این است که مال و درآمد، مایۀ استواری فرد و جامعه و به منزلۀ ستون فقرات تن، موجب قوام و پویایی و پایایی آنان است. به فرد یا گروهِی که مالی نداشته باشد، فقیر گفته می‌شود و این، بدان سبب است که با نداشتن مال، ستون فقرات اقتصادی آنان شکسته و توان ایستادگی در امور زندگی را ندارند و درحقیقت مهرۀ کمرِ آنان از این جهت شکسته است؛ ازاین‌رو قرآن کریم با تعبیر ﴿أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا﴾ بر این قوام و پایایی مال تأکید دارد و آن را مایۀ ایستایی افراد می‌داند و نقش محوری درآمد و مال در دوام زندگی فرد و جامعه و تأمین نیازهای آنان را نشان می‌دهد و به این حقیقت اشاره دارد که با ضعف بنیه‌های اقتصادی، خطرِ جدی، همۀ افراد و ابعاد جامعه را تهدید می‌کند؛ زیرا هر فرمول و قانونی که موجب تولید، تکثیر، سلامت و حفاظت از مال شود و مصرف بجا و مناسبی را در پی داشته باشد، در پویایی و شکوفایی فرد و جامعه تأثیر دارد و بر عکس، هر برنامه و کاری که موجب ضعف، کاستی، اسراف و تبذیر مال شود، در شکستگی ستون فقرات زندگی آنها تأثیر مستقیم خواهد داشت و نیازهای آنان تأمین نخواهد شد. در این حالت افزون بر آنکه زندگی بشر با مشکلات مادی همانند کمبود‌ها، گرسنگی‌ها و رنج‌ها مواجه می‌شود، چه بسا اضطراب و نابسامانی‌های روحی در پی دارد که با روح آموزه‌های عقلی و نقلی سازگار نیست؛ چرا‌که آدمی در پرتو آسایش و آرامش می‌تواند فکر کند و به رشد و کمال - که هدف آفرینش انسان است -دست یابد نه با دغدغه و نا‌امنی؛ چنان‌که در برخی روایات از جمله در روایت معتبر امام رضا(ع) بر آن، چنین تأکید شده است که آدمی هرگاه نیازمندی‌های سالانه‌اش را فراهم آورد، احساس آرامش و راحتی کند. بنابراین ضرورت تولید برای «تأمین نیازهای فردی و اجتماعی» به حکم عقل و نقل امری روشن است.
2. «هدف عام»؛ یعنی آموزه‌های دین دربارۀ تولید و درآمد نگاه دو‌سویه دارد و با تأکید بر تولید و درآمد برای تأمین نیازمندی‌های دنیایی و عدم اختلال نظام، تولید و بهره‌گیری از آن در جهت سعادت معنوی را نیز هدف قرار داده و در هر دو محور بر گزینه‌هایی چون حفظ عزّت و آبرو، کرامت و خوارنشدن آدمی، بی‌نیازی از فرومایگان، تأمین امکانات دفاعی، گسترش رفاه معقول و عزّت‌مندانه برای خانواده، تکریم خویشاوندان و همسایگان، انفاق در راه خدا و رفع نیاز‌های فردی و اجتماعی نیازمندان، دستیابی به کمال و سعادت اخروی را پی می‌گیرد. قرآن کریم تلاش کسانی را که آموزه‌های دین را به امور اخروی محدود کرده و موضوعات و نهاد‌های اقتصادی را از دین جدا دانسته و دین را صرفاً امری معنوی جلوه می‌دهند، اقدامی ظالمانه دانسته، می‌فرماید: ای اهل ایمان، امور پاکیزه‌ای که خدا برای شما حلال کرده است، حرام نکنید و ستمکار نباشید که خدا ستمکاران را دوست ندارد. در آیۀ دیگر آموزش فنّ زره‌سازی به داوود(ع) و تولید آن را برای تهیه امکانات دفاعی در جهت حفظ افراد از آسیب‌های سخت سلاح‌ها و خطر‌های جنگی، لازم دانسته است. در احادیث فراوان هم به هدف‌های یادشدۀ تولید و مصرف به دو صورت خرد و کلان توجه شده است که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود:
3. به‌کارگیری هماهنگ با اهداف الهی: امام صادق(ع) در نگاه کلان به هدف تولید و درآمد، آن را موارد‌ی دانسته که با اهداف آفریدگار در زندگی بشر هماهنگ باشد؛ اهدافی که دو بخش تولید و مصرف را در بر می‌گیرد و در بخش تولید بر پویایی و جریان سرمایه برای همگان که مایۀ اشتغال افراد و سودآوری سرمایه است، تأکید دارد؛ چنان‌که کنز و راکدگذاشتن آن را که مایۀ بیکاری گروهی خواهد بود، ممنوع می‌داند. در بخش مصرف نیز بر مصرفِ به‌اندازه و معقول که متناسب با شرایط و موارد است، توصیه دارد؛ چنان‌که بر پرهیز از مصرف بی‌اندازه و گریز از اشرافی‌گری و بریز و بپاش هم تأکید دارد.
4. حفظ آبرو از بد‌زبانان و کمک به بستگان: همان گرامی (امام صادق(ع)) با بیان برخی موارد مصرف مانند هزینه برای بستگان، نیازمندان، حفظ آبرو از بد‌زبانان و مانند آن، آنها را از اهداف خُرد تولید و درآمد معرفی کرده است.
5. دستیابی به سعادت اخروی و حیات جاودانه: همان حضرت در تعبیری دیگر جهت‌مندی مصرف‌های هماهنگ با اهداف الهی را دستیابی به سعادت اخروی و حیات جاودانه دانسته، فرمود: دنیا بهترین کمک برای تحصیل رفاهِ آخرت است؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع) هم فرمود: بهره‌گیری از درآمد مالی بهترین یاور برای تقوای الهی است. مستحبات مالی از قبیل صدقه و انفاق، تأسیس و تعمیر و بازسازی و تأمین بناهای عام‌المنفعه از قبیل مساجد، پل، جاده، مراکز درمانی و بهداشتی، مراکز علمی و تربیتی، تأمین هزینۀ تبلیغ امور دینی، تأسیس وقف و دستگیری از نیازمندان بهره‌گیری از درآمد مالی برای سعادت اخروی است.
6. بهره‌دهی به بیچارگان، جنبندگان و پرندگان: امام سجاد(ع) زراعت‌کردن را تنها برای دستیابی به سود آن نمی‌دانست، بلکه بهره‌دهی به بیچارگان و نیازمندان، حتی جنبندگان و پرندگان را از اهداف آن می‌دانست.
7. بی‌نیازی از مردم، گشایشِ خانواده و محبّت به همسایگان و خویشاوندان: امام باقر(ع) در این باره فرمودند: هر کس در دنیا برای بی‌نیازی از مردم و گشایشِ خانواده و ابراز محبت به همسایه‌اش در جستجوی روزی باشد، خدای بزرگ را روز قیامت در حالی دیدار می‌کند که چهره‌اش همانند ماه شب چهاردهم می‌درخشد؛ چنان‌که بر پایۀ روایت معتبر، به محمد بن منکدر - که درباره کسب و کار آن حضرت در هوای گرم و عرق‌ریزان، اعتراض داشت - فرمودند: بدین وسیله نیاز خود و خانواده‌ام را تأمین می‌کنم و از تو و مردم بی‌نیاز می‌شوم. امام صادق(ع) هم به شخصی که اظهار نیاز می‌کرد و می‌گفت نمی‌توانم با دستانم کار کنم و به فن تجارت نیز آشنایی ندارم، فرمود کار کن و بر سر خود بار حمل کن تا از مردم بی‌نیاز شوی.
8. صدقه در راه خدا و سفر زیارتی: امام صادق(ع) در پاسخ مردی که با انگیزۀ تأمین نیاز‌های خود و خانواده‌اش و کمک به خویشاوندان و صدقه‌دادن در راه خدا و حج‌گزاری و عمره‌گزاری تلاش می‌کرد، ولی آن را دنیاطلبی می‌دانست، فرمودند: این دنیاطلبی نیست، این آخرت‌طلبی است و دربارۀ امیرمؤمنان‌(ع) در این مورد چنین نقل کرده است: آن حضرت از حاصل تولید و دسترنج خود هزار برده آزاد کرد.

در جمع‌بندی این قسمت باید گفت، از این آیات و روایات و روایات مشابه به‌خوبی بر می‌آید که هدف اسلام از درآمدزایی، انباشتن ثروت برای خود و راکدگذاشتن آنکه مایۀ بیکاری برخی خواهد بود، نیست؛ بلکه هدف آن، ایجاد فرصت برای تولید و بهره‌برداری از مواهب الهی در جهت تأمین نیاز خود و همنوعان، حتی حیوانات و پرندگان و نیز قراردادن درآمد و ثروت در مسیر رشد و تعالی و سعادتی است که برای آن آفریده شده است؛ چنان‌که از آیۀ مبارکة ﴿كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ﴾ نیز همین مطلب استفاده می‌شود و می‌توان گفت اگر از رسول خدا(ص) نقل شده که «کشته‌شدن در دفاع از مال، شهادت است» به جهت این هدف‌های بلند است. از مجموع این مطالب می‌توان نتیجه گرفت که تولید مورد نظر اسلام «تولیدِ صادرات‌محور» است و مقصود از صادرات نیز ضمن بهره‌گیری خود، بهره‌رسانی همه‌جانبه به افراد، آبادانی جامعه، محیط زیست، حتی پرندگان و چرندگان است.

راه‌های تولید و درآمد

از روایات یادشده و احادیث مشابه - که در میان آنها روایت معتبر فراو‌ان است - بر می‌آید که معصومان‌(ع) در حد توان و به اقتضای محیط اجتماعی و وضع زمان و مکان، به موضوع مورد بحث می‌پرداختند و در اینجا راه‌های اصلی و اساسی تولید و درآمد آنان در ادارۀ زندگی و راه‌های جانبی آن بررسی می‌شود. منابع موجود، همۀ مستندات منابع مالی آنان، به‌ویژه امامان متأخر را به‌دقت به دست نمی‌دهد؛ ولی راه اصلی و اساسی درآمد معصومان‌(ع) بر پایۀ نقل خود آنان، کار و تلاش است و آن گرامیان با پیمودن این راه، به آن توصیه و تأکید داشتند و می‌گفتند چیزی که شما را به آن توصیه می‌کنیم، خود انجامش می‌دهیم؛ چنان‌که از واژگانی مانند «فِي بَعْضِ أَمْوَالِهِ»، «إِلَى بَعْضِ أَمْوَالِهِ»، «حَائِطٍ لَهُ»، «حِيطَانِهِ»، «ضَيْعَتَهُ» که در بسیاری از منابع درباره کشاورزی بیشتر امامان به کار رفته است، این نتیجه به دست می‌آید و عمده درآمد آن گرامیان، جز سه امام متأخر - که در این دوره نقش هدایا، نذری‌ها، اموال وصیت‌شده و خمس، به‌ویژه خمس ارباح مکاسب برای آنان پررنگ‌تر بود - از راه تولید بوده و خودشان در این کار به اقتضای وضعیت، حضور شخصی داشتند و کار می‌کردند یا با استفاده از نیروی کمکی و نظارت بر آن به مدیریت آن می‌پرداختند؛ چون این واژگان در عرف رایج آن زمان درباره کارهایی مانند زراعت، باغداری، دامداری و مانند آن به کار می‌رفته و حکایت از نوع کارکردهای تولیدی آنان دارد؛ برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود: دربارۀ امیرمؤمنان(ع) آمده است که در دوران حکومت آن حضرت، روزی طلحه و زبیر با ایشان کاری داشتند و پس از جستجو او را در حالی یافتند که نزد «برخی از اموالش» در آفتاب، در کنار کار‌گری که برای او کار می‌کرد، به سر می‌برد؛ چنان‌که دربارۀ امام سجاد(ع) آمده است: هرگاه نزد «برخی از اموالش» می‌رفت، به اندازه ممکن صدقه می‌داد. دربارۀ امام صادق(ع) نیز آمده است که پسرش امام کاظم(ع) ایشان را در رفتن نزد «برخی از اموالش» همراهی می‌کرد؛ همان‌گونه‌که سلیمان از یاران امام کاظم(ع) و علی بن جعفر برادر آن حضرت گاهی ایشان را در رفتن نزد «برخی از اموالش» همراهی می‌کردند و به گفتۀ اسماعیل پسر امام کاظم(ع) پدرش فرزندان خود را نزد «برخی از اموالش» در مدینه می‌برد؛ چنان‌که مزرعه‌ای به نام «یَسیره» را به پسرش احمد - معروف به احمد بن موسی - بخشید و سلیمان جعفری، امام رضا(ع) را در رفتن «نزد برخی از اموالش» همراهی کرد و آن حضرت به غلامش فرمان داد لباس بارانی با خود برداشت و در میان راه به آن نیاز شد؛ درحالی‌که در آغاز راه از باران خبری نبود. حسن بن موسی، برادر امام رضا(ع) نیز مشابه همین رخداد را برای رفتن نزد «برخی از اموال» امام رضا(ع) نقل کرده است. کار و تلاشی که در زندگی آنان، بر اساس اوضاع زمانشان رایج بوده، گونه‌های متفاوت داشت که در اینجا به مقدار دست‌یافته از آنها اشاره می‌شود:

فعالیت‌های دستی

مقصود از فعالیت‌های دستی، هر نوع تلاش و فعالیت مشروع و زودبازده است که برای اداره و پیشرفت زندگی نقش داشته و با عزّت انسانی سازگار باشد؛ هرچند جنبه خدماتی داشته باشد. این‌گونه تلاش از ضرورت‌های زندگی و مورد تأکید آموزه‌های دینی است. در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است که هیچ کس غذایی بهتر از دسترنج خود نخورد. به‌راستی داوود پیامبر از دسترنج خود می‌خورد. به فرمودۀ امیرمؤمنان‌(ع) حضرت داوود(ع) هر روز زرهی می‌ساخت و با فروختن آن، زندگی روزانۀ خود را اداره می‌کرد. به نقل حمّاد لحّام، امام صادق(ع) فرمود: در تأمین هزینۀ زندگی سستی نکنید که اجداد و نیاکان ما در این راه تلاش پیگیر داشتند و این، سیرۀ آنان بود. تأکید و ترغیب این روایات به‌ویژه روایت اخیر بر فعالیت دستی و پی‌جویی امور زندگی و بهره‌گیری از دسترنج خود و حضور آن در سیرۀ انبیا و معصومان‌(ع) نشانۀ نقش این فعالیت در معیشت ایشان است.

بر پایۀ حدیث معتبر امام صادق(ع)، امیرمؤمنان‌(ع) با فعالیت دستی در بخشی از دوران عمرش به ادارۀ امور زندگی می‌پرداخت؛ حتی کارهای خدماتی و تهیۀ مواد سوختی را بر عهده داشت؛ برای نمونه با آسیاب گندم آرد می‌کرد، خودش هیزم جمع می‌کرد، آب از چاه می‌کشید و به نظافت خانه می‌پرداخت؛ چنان‌که حضرت فاطمه(س) نیز در امور یادشده به صورت دیگر مشارکت داشت و با دستانش گندم آرد می‌کرد و با خمیر‌کردن آن، نان می‌پخت و از چاه آب می‌کشید و خانه را نظافت کرده، غذا می‌پخت. گفتنی است، گزارش‌ها دربارۀ فعالیت‌های دستی معصومان‌(ع) بسیار اندک است و منابع در این خصوص فقیرند؛ در همان حال نقل‌هایی که تنها دربارۀ برخی فعالیت‌های دستی بعضی از آنان اشاره دارند، در اینجا بررسی می‌شوند.

بافندگی

دوران معصومان‌(ع) همانند دوران کنونی از پیشرفت‌های صنعت و حرفۀ ماشینی برخوردار نبود؛ بدین جهت بخشی از درآمدهای زندگی از طریق بافندگی تأمین می‌شد. صاحبان حرفۀ بافندگی که عمدۀ آن را زنان یا دیگراعضای خانواده تشکیل می‌دادند، از این طریق لباس خانواده را تأمین می‌کردند یا آن را به بازار عرضه می‌کردند. معصومان‌(ع) نیز از این حرفه برای تأمین زندگی خود بهره می‌گرفتند. یا لباس‌های آنان، از این دست‌بافت‌ها بود و یا از این راه بخشی از هزینه‌های دیگر زندگی را تأمین می‌کردند. بخشی از هزینه‌های زندگی امیرمؤمنان‌(ع) در پاره‌ای از دوران پیامبر(ص) به تناسب آن دوره، از دست‌بافت حضرت فاطمه(س) تأمین می‌شد. در آن روزهایی که با تنگدستی روبرو بودند، امیرمؤمنان‌(ع) با مراجعه به فردی یهودی - که کارگاه بافندگی داشت - مقداری از پشم ریسندگی او را به خانه برده، فاطمه(س) آن را روزانه به اندازۀ هزینۀ خوراک همان روز می‌بافت و به مالکش بر می‌گرداند و مزد آن را - که یک صاع جو بود - می‌گرفت و آرد می‌کرد و به تهیۀ غذای همان روز می‌پرداخت. همان حضرت هنگام کوچ از بصره به کوفه، در پاسخ انتقاد مردم، با اشاره به پیراهن و ردایش چنین گفت: «به خدا قسم این دو، از دست‌بافت‌های خانواده‌ام است»؛ چنان‌که امام کاظم(ع) نیز در پیامی به یکی از شیعیان نیشابور - که هدیه‌ای به عوض هدیّۀ او فرستاده بود - فرمود: این پارچه دست‌بافت خواهرم حلیمه (حکیمه)، دختر جعفر بن محمد است. این سه روایت دلالت دارند که بافندگی از راه‌های تأمین معیشت مالی آن گرامیان بود و قسمتی از پارچه‌های مورد نیاز برای پوشش و برخی هزینه‌های دیگر را از طریق بافندگی خانوادگی خود تهیه می‌کردند.

کارمزدی

فعالیت «کارمزدی» مساوی با پیمانِ قطعه‌کاری است که برای هر قطعه کارِ انجام‌یافته، مبلغی مزد گرفته می‌شود بی‌آنکه دستمزدِ ثابتی برای ساعت یا هفته یا ماه یا سال - که ظرف زمانی آن کار است - تعیین شود. اجرایی‌شدن چنین برنامه و نظامی استانداردهای معیّنی دارد که بر پایۀ زمان‌سنجیِ کار و سنجش کیفیت محصولِ به دست‌آمده صورت می‌پذیرد تا از این راه دستمزدها بر پایۀ معیارهای مشخص تعیین و پرداخت شود. عنوان «کارمزدی» در لسان فقه و آموزه‌های دینی از نمونه‌های «اجاره» شمرده می‌شود و این کار اگر به صورت مزدوری برای دیگران باشد، در اسلام با تعبیرِ «بردۀ دیگران مباش» از آن مذمت شده است و اگر برای ادارۀ معیشت و تأمین کرامت انسانی شخص و خانواده‌اش باشد، پسندیده است و بر پایۀ روایات معتبری تلاشی مجاهدانه شمرده می‌شود. بودن چنین فعالیتی در معیشت معصومان‌(ع) تنها دربارۀ برخی از آنان در بعضی دوره‌ها نقل شده است و در اینجا این گزارش‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

یکم: وضعیت اقتصادی حجاز برای مسلمانان در پیش و پس از هجرت رسول خدا(ص) بسیار سخت و نابسامان بود و امیرمؤمنان‌(ع) که این وضعیت را سپری کرده است، از یک سو منابع درآمد و تولیدی نداشت؛ از سوی دیگر ناگزیر از تأمین معیشت خانواده بود. در این شرایط با دشواری‌های فراوان اقتصادی و سختی‌های طاقت‌فرسا روبرو بوده است. در چنین وضعیتی همۀ مسلمانان از جمله امیرمؤمنان‌(ع) برای تأمین عزتمندانۀ زندگی خود در تکاپو بوده‌اند. بر پایۀ نقل معتبرِ امام صادق(ع) برخی از کارهای آن حضرت در این عرصه این بود که مواد سوختی زندگی خود از قبیل هیزم و مانند آن را خودش با استفاده از مباحات تهیه می‌کرد که این فعالیت‌ها، بخشی از هزینه‌ها را تأمین می‌کرد. این، افزون بر کارهای رایج خانگی آن حضرت از قبیل آب‌کشی از چاه، جاروب‌کردن خانه، تهیه مواد غذایی مانند خرما و به‌خانه‌بردن آن و مانند آن است که بخش دیگر هزینه‌ها را تدارک می‌کند.

در این امور همسر امیرمؤمنان(ع)، حضرت فاطمه(س) نیز با آرد‌کردن گندم با دستانش و خمیرکردن و نان‌پختن آن، ایشان را در ادارۀ معیشت یاری می‌داد. این اقدام‌ها بخشی از هزینۀ زندگی را تأمین می‌کند؛ ولی تأمین هزینه بخش‌های دیگر راه‌های دیگری می‌طلبد؛ ازاین‌رو آن حضرت در سال‌های نخست هجرت به مدینه، با شرایط یادشده‌ای که داشت، گاهی برای ادارۀ معیشت و تأمین کرامت انسانی خود و خانواده‌اش، ناگزیر از کارپردازی به صورت کارمزدی، حتی برای غیرمسلمانان می‌شد و از تلاش طاقت‌فرسا برای کسب حلال دریغ نداشت و به نقل صدوق برای رفع نیازمندی‌های خود، در وسط روز با تلاش و زحمت در پی کسب حلال می‌رفت و دوست می‌داشت در این باره به زحمت بیفتد. درباره کارپردازی به صورت کارمزدی تعبیرهای متفاوتی در منابع آمده است مانند:

الف) آب‌کشی: محدث نوری از احمد بن محمد بن سیاری - معاصر امام عسکری(ع) - نقلی را که در دو کتابش به نام‌های القرائات و التَّنْزِیلِ وَ التَّحْرِیفِ درج کرده، آورده است مبنی بر اینکه امیرمؤمنان(ع) اجیر شده تا در برابر هر دلو آبی که می‌کشد، دانۀ خرمایی مزد بگیرد و آن را نزد پیامبر(ص) برد. در همان حال عبدالرحمن بن عوف دم درِ خانه حضور داشت و این کار آن حضرت را به تمسخر گرفت که آیۀ ۷۹ سورۀ توبه نازل شده است مبنی بر اینکه «کسانی که اطاعت‌کنندگان را مسخره کنند، نتیجه تمسخرشان به خودشان باز می‌گردد» و بدین روش آن حضرت تحسین شده و خرده‌گیران بر او نکوهش شده‌اند. شیخ طوسی در نگاه فقهی به این موضوع که کار‌کردن و اجیرشدن آدمی برای دیگری جایز است، به حدیثی با تعبیر «آجر نفسه من یهودی یسقی له الماء» استناد کرده که امیرمؤمنان(ع) برای فردی یهودی - در دورانی که میان یهودیان مدینه و مسلمانان خصومتی نبود - اجیر شده تا در برابر هر دلو آبی که می‌آورد، دانۀ خرمایی مزد بگیرد و چنین کرد و مزدش را نزد پیامبر(ص) آورد. ابن‌ابی‌جمهور احسائی نیز در پی شیخ طوسی همین مضمون را آورده است.

اربلی به نقل از اسماء بنت عمیس می‌گوید: آن حضرت روزی برای کار، نزد فردی از یهودیان مدینه - درحالی‌که حسنین را نیز به همراه داشت - رفت و برای او از چاه آب کشیده و از هر دلوی، خرمایی به اجرت گرفت و آن را جهت تغذیۀ اعضای خانواده‌اش به خانه برد. ابن‌عساکر نیز همین مضمون را با سندش که آن را به حضرت فاطمه رسانیده، نقل کرده است. احمد بن حنبل با سندش به نقل از مجاهد می‌گوید: آن حضرت به باغ یا بستانی رفت و صاحب باغ پیشنهاد داد که برای وی آبی آماده کند و برای هر دلوی، یک عدد خرما مزد بگیرد و آن حضرت پذیرفت و در پایان، یک مشت خرما مزد گرفت و نزد پیامبر(ص) برد و با هم از آن سود بردند. اربلی نیز با کمی تفاوت همین مضمون را در گزارش دیگرش - به نقل از ابن‌طلحه از مجاهد - آورده است و مکان آن را منطقۀ عوالی مدینه و صاحب بستان را خانمی دانسته که خاکی را برای گِل‌کردن آماده کرده بود و به نیروی کمکی نیاز داشت. مزد ایشان را نیز شانزده عدد خرما نقل کرده است. در اینکه این نقل‌ها چه اندازه اعتبار دارد و آیا از یک قضیه حکایت دارند یا از قضیه‌های متفاوت، باید گفت، با توجه به گونه‌گون‌بودن گزارش‌ها از یک سو و استدلال شیخ طوسی به یکی از آنها در مسئله فقهیِ «جواز اجیرشدن» - که به جهت فقهی‌بودن، به دلیل معتبر نیاز دارد - می‌توان نتیجه گرفت که اصل اجیرشدن آن حضرت برای آب‌کشی، در وضعیت سخت اقتصادی دوران نخست زندگی‌اش، بی‌تردید است؛ ولی یک بار یا چندباربودن آن، چندان روشن نیست و هر دو احتمال رواست؛ هرچند صورت‌های متفاوت نقل‌ها، مانند به‌همراه‌بودن حسنین در برخی نقل‌ها، تعبیر «يُسْقَى لَهُ» در برخی دیگر که به لحاظ معنا متفاوت است با واژۀ «يَنْزِعُ لَهُ» و عبارت «فَدَلَوْتُ دَلْوًا بِتَمْرَةٍ» که در گزارش‌های دیگری به کار رفته است، می‌تواند نشانۀ چندباربودن این عمل باشد و قانون اصولی «اطلاق و تقیید» در اینجا راه ندارد.

ب) آبیاری نخلستان: در تفسیر واحدی (۴۶۸ق) آمده است: آن حضرت شبی تا صبح نخلستانی را آبیاری کرد و مزدش را کمی جو گرفت و آرد آن را برای غذای سه روز، به سه بخش، تقسیم کرد و برای هر روز، از آن غذایی درست کرد. ماهیّت کاری که در این گزارش آمده، به لحاظ زمان و شیوه با ماهیّت کارها در گزارش‌های پیشین متفاوت است؛ این کار در فصل آبیاری درختان و شبانه و با اجرت «جو» انجام گرفت؛ درحالی‌که زمان کارها در گزارش‌های پیشین، فصل برداشت خرما و اجرت آن، مقداری خرما بوده است. اعتبار سند این نقل‌ها به اندازۀ اعتبار نقل شیخ طوسی نیست؛ ولی مضمون آنها به لحاظ اجیرشدن، با اجیرشدن حضرت موسی برای شُعَیب نبی هماهنگ است و با منابع قرآنی و روایی هم تنافی ندارد.

دوم: در اینکه آیا در سیرۀ دیگر امامان نیز فعالیت «کارمزدی» وجود داشته است، از منابع موجود، مطلبی به دست نمی‌آید؛ اجمالاً با رویکرد به مستندات موجود - که بخشی از آنها در همین اثر بررسی شده است - شرایط زندگی و وضعیت اقتصادی دیگر امامان، حتی وضعیت اقتصادی امیرمؤمنان(ع) از نیمۀ دوم هجرت، به‌ویژه پس از تأسیس مزرعه‌هایش بهبود یافته بود و زیرساخت‌های تولیدی برای همۀ آنان از این تاریخ در میان بود و نیازی به فعالیت «کارمزدی» نبود. اگر گزارش‌هایی دربارۀ کارهای آنان در باغ و مزرعه نقل شده است، این نقل‌ها یا دربارۀ بهره‌گیری از مباحات بیابان برای خود بوده و یا دربارۀ کارگری در مزرعۀ خودشان است.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان