منابع مالی اهل بیت در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث منابع مالی اهل بیت است. منابع مالی اهل بیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: منابع مالی اهل بیت در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

منابع درآمد معصومان‌(ع) در دو گزینۀ منابع تولیدی و منابع غیرتولیدی بررسی می‌شود. در گزینۀ منابع تولیدی، مطالب در سه محور اساسی سامان می‌یابد: ۱. اهمیّت تولید و بهره‌آوری مال؛ ۲. هدف تولید و درآمد؛ ۳. راه‌های تولید و درآمد آن گرامیان. در بخش منابع غیرتولیدی عناوینی مانند تجارت، ارث، هدیه، نذورات و وصایا، غنایم، خمس و وقف بررسی گردیده که بخشی از درآمد ایشان از این راه‌ها تأمین می‌شد.

منابع تولیدی

در اینجا اشاره به اهمیّت تولید و بهره‌آوری مال در آموزه‌های دینی و آگاهی اجمالی به اهداف معصومان‌(ع) در تولید می‌تواند افق فکری و جهت‌گیری کلی و چشم‌انداز آنان در معیشت اقتصادی را نشان دهد؛ ازاین‌رو نخست به این دو مطلب، سپس به راه‌های تولید آنان پرداخته می‌شود.

تولید و بهره‌آوری مال

مقصود از تولید در اینجا معنایی نیست که در برابر توزیع و مصرف به کار می‌رود‌؛ بلکه معنای عام آن مورد نظر است و هر نوع کار مشروع و مناسبی را که لازم است برای تأمین زندگی و پیشرفت اقتصادی فرد و جامعه انجام گیرد، فرا می‌گیرد. این تعریف، کار‌هایی مانند کشاورزی، دامداری، فعالیت‌های هنری، صنعتی و خدماتی را در بر می‌گیرد.

تولیدِ درآمد حلال و کوشش برای آن، راه اصلی زندگی سالم از نگاه دین و مورد تأکید آن است؛ چراکه رفاه اقتصادی فرد و جامعه در گرو دو عنصر محوری کوشش در تولیدِ مشروعِ کالاهای لازم و قناعت و اندازه در مصرف است که تجربه بشری و اصل عقلایی به آن گواهی می‌دهد و پیشوایان دین، همواره بر آن ترغیب داشته‌اند و از معطّل‌ماندن و معطل‌گذاشتن مال - که نوعی هدردادن آن است - نکوهش کرده‌اند. به دیگرسخن فعالیت تولیدی و کسب و کار، با چیرگی بر طبیعت و استخدام آن انجام می‌پذیرد که وظیفۀ پیاپی و روزانۀ آدمی است و خدای بزرگ، روز را فرصتی وسیع، برای فعالیت تولیدی و تحصیل معاش قرار داده و ادامۀ حیات آدمی را به آن وابسته کرده است و برای کسی که در این گستره تلاش می‌کند نیازهای عایلۀ خود را تأمین کند، کرامت ویژه‌ای در نظر گرفته که با هیچ ارزش مادی قابل مقایسه نیست. چنین فردی به تعبیر امام رضا(ع) از مجاهد در راه خدا برتر است. با این نگاه، فعالیت تولیدی در نگاه و سیرۀ معصومان‌(ع) تلاشی مجاهدانه در راه خدا، برای تأمین معاش است و ارزش الهی و انسانی خود را به دیگران می‌نمایاند؛ ازاین‌رو آن گرامیان افزون بر کار تولیدی خود، افراد را نیز به تولید و کارهایی که مبتنی بر تولید باشد یا به تولید بینجامد و برای زندگی فردی و اجتماعی آنان سودمند باشد، وا می‌داشتند و به فعالیت‌هایی از قبیل انواع کشاورزی، دامداری و کار‌های دستی ترغیب می‌کردند؛ چنان‌که آثار دنیایی و آخرتیِ سودرسانی عمومی از قبیل درختکاری، تولید کتاب، ایجاد صدقات جاری مانند وقف باغ، مزرعه، مرتع و آب جاری را نیز بازگو می‌کردند و از کار و تولید با واژگانی چون بهترین مال، مایۀ جوانمردی، مایۀ عزّت، مایۀ شرافت، مایۀ بی‌نیازی از فرومایه تعبیر کرده، عدم تولید و سودآورنکردن مال را مایۀ دردناکی و دوری از رحمت حق می‌خواندند که در اینجا به نقل برخی از این احادیث بسنده می‌شود:

1. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی با تشویق افراد به تولید فرموده است: «خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ». «سِکةٌ» به کوچه‌ای گفته می‌شود که کناره‌های آن پر از درخت خرما باشد؛ به همین جهت به کوچه‌ها «سکک» می‌گویند؛ چون دو طرف آن پر از درخت یا خانه و بناست. «مَأْبُورَةٌ» به معنای گرته‌برداری و باروری نخل و درخت است. واژة «مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ» به معنای حیوان پرنسل و تولید است. مقصود روایت این است اگر مال از نوع حیوانات باشد، بهترین آن، پرنتاج آن است و اگر از نوع کاشتنی‌ها باشد، بهترین آن، زراعتِ پرمحصول است؛ پس روایت بر این مطلب تأکید دارد که بهترین کار و مال، از نوع تولیدی آنهاست.
2. پیامبر و امام سجاد(ع) با اینکه در دو زمان مختلف و با وضع اقتصادی ناهمگون می‌زیستند، اصلاح و بهره‌آ‌وری مال را جوانمردی دانسته‌اند. این سخن نشان‌دهنده تأثیر تولید و سودآوری مال در ادارۀ زندگی و حفظ هویت انسانی است.
3. امیرمؤمنان‌(ع) با بیان معیار پیشرفت اقتصادی فرد و جامعه و با سرزنش کوتاهی و سوء مدیریت در آن، پیاپی بر این مطلب تأکید داشت که فرد و جامعه‌ای که با داشتن آب و زمین کافی برای تولید کشاورزی، کوتاهی کند و با سوء مدیریت یا تنبلی، آب‌ها را مهار نکند و به اصلاح زمین‌ها نپردازد و از آنها بهره‌ای نبرد و محتاج بماند، خدا چنین کسی را از رحمتش دور کند؛ چراکه آب و زمین کافی، ابزار و منبع لازم پیشرفت اقتصادی و زمینه‌ساز تلاش و تولید و مدیریت صحیح اقتصادی است. عدم تولید در چنین وضعیتی موجب عقب‌ماندگی و محرومیت از نعمت و رحمت الهی است.
4. امام صادق(ع) بهره‌آورکردن مال را مایۀ شرافت برای کریم و بی‌نیاز شدن از فرومایه دانسته است و در خطاب به معلّی بن خنیس، از محل کسب، به عزّت تعبیر کرده و به او فرمود: بامدادان به سوی عزّت خود برو. همین تعبیر به روایت صحیح کلینی، در خطاب امام کاظم(ع) به مصادف هم آمده است. تعبیرکردن از محل کسب به «عزّت»، به‌این‌معناست که کار و تولید و بهره‌آوری ثروت، ازآن‌رو که آبروی انسان را حفظ می‌کند مایۀ عزّت آدمی است؛ چنان‌که سیدالشهدا(ع) فرمود: بهترین مال آن است که بتوان با آن، از آبرو حفاظت کرد.
5. زراره دربارۀ عدم تولید و سودآورنکردن سرمایه از امام صادق(ع) چنین نقل کرده است: در میان اموال برجای‌مانده از آدمی، چیزی دردناک‌تر از مال صامت (پول نقد یا طلا و نقره) نیست. وی پرسید: پس چه کند؟ فرمود: آن را در تولید باغ، مزرعه یا بنا به کار گیرد. در این آموزه‌ها افزون بر نقش تولید در ادارۀ زندگی، بر اهمیت تهیه منابع تولید مانند باغ، مزرعه، بنا، آب و ملک نیز تأکید شده است که این نکته آینده‌نگری برای معیشت اقتصادی است.

هدف تولید و درآمد

برای تولید و درآمد می‌توان دو نوع هدف بیان کرد:

1. «هدف خاص»؛ یعنی تأمین نیازهای فردی و اجتماعی که افراد در اقدام‌های روزمرۀ خود، با درک عقلانی، بلکه غریزی به آن توجه دارند. این هدف در فرهنگ اقتصاد، «اقتصاد نیازمندی‌ها» نامیده می‌شود. حکمتِ هدف‌بودن تولید این است که مال و درآمد، مایۀ استواری فرد و جامعه و به منزلۀ ستون فقرات تن، موجب قوام و پویایی و پایایی آنان است. به فرد یا گروهِی که مالی نداشته باشد، فقیر گفته می‌شود و این، بدان سبب است که با نداشتن مال، ستون فقرات اقتصادی آنان شکسته و توان ایستادگی در امور زندگی را ندارند و درحقیقت مهرۀ کمرِ آنان از این جهت شکسته است؛ ازاین‌رو قرآن کریم با تعبیر ﴿أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا﴾ بر این قوام و پایایی مال تأکید دارد و آن را مایۀ ایستایی افراد می‌داند و نقش محوری درآمد و مال در دوام زندگی فرد و جامعه و تأمین نیازهای آنان را نشان می‌دهد و به این حقیقت اشاره دارد که با ضعف بنیه‌های اقتصادی، خطرِ جدی، همۀ افراد و ابعاد جامعه را تهدید می‌کند؛ زیرا هر فرمول و قانونی که موجب تولید، تکثیر، سلامت و حفاظت از مال شود و مصرف بجا و مناسبی را در پی داشته باشد، در پویایی و شکوفایی فرد و جامعه تأثیر دارد و بر عکس، هر برنامه و کاری که موجب ضعف، کاستی، اسراف و تبذیر مال شود، در شکستگی ستون فقرات زندگی آنها تأثیر مستقیم خواهد داشت و نیازهای آنان تأمین نخواهد شد. در این حالت افزون بر آنکه زندگی بشر با مشکلات مادی همانند کمبود‌ها، گرسنگی‌ها و رنج‌ها مواجه می‌شود، چه بسا اضطراب و نابسامانی‌های روحی در پی دارد که با روح آموزه‌های عقلی و نقلی سازگار نیست؛ چرا‌که آدمی در پرتو آسایش و آرامش می‌تواند فکر کند و به رشد و کمال - که هدف آفرینش انسان است -دست یابد نه با دغدغه و نا‌امنی؛ چنان‌که در برخی روایات از جمله در روایت معتبر امام رضا(ع) بر آن، چنین تأکید شده است که آدمی هرگاه نیازمندی‌های سالانه‌اش را فراهم آورد، احساس آرامش و راحتی کند. بنابراین ضرورت تولید برای «تأمین نیازهای فردی و اجتماعی» به حکم عقل و نقل امری روشن است.
2. «هدف عام»؛ یعنی آموزه‌های دین دربارۀ تولید و درآمد نگاه دو‌سویه دارد و با تأکید بر تولید و درآمد برای تأمین نیازمندی‌های دنیایی و عدم اختلال نظام، تولید و بهره‌گیری از آن در جهت سعادت معنوی را نیز هدف قرار داده و در هر دو محور بر گزینه‌هایی چون حفظ عزّت و آبرو، کرامت و خوارنشدن آدمی، بی‌نیازی از فرومایگان، تأمین امکانات دفاعی، گسترش رفاه معقول و عزّت‌مندانه برای خانواده، تکریم خویشاوندان و همسایگان، انفاق در راه خدا و رفع نیاز‌های فردی و اجتماعی نیازمندان، دستیابی به کمال و سعادت اخروی را پی می‌گیرد. قرآن کریم تلاش کسانی را که آموزه‌های دین را به امور اخروی محدود کرده و موضوعات و نهاد‌های اقتصادی را از دین جدا دانسته و دین را صرفاً امری معنوی جلوه می‌دهند، اقدامی ظالمانه دانسته، می‌فرماید: ای اهل ایمان، امور پاکیزه‌ای که خدا برای شما حلال کرده است، حرام نکنید و ستمکار نباشید که خدا ستمکاران را دوست ندارد. در آیۀ دیگر آموزش فنّ زره‌سازی به داوود(ع) و تولید آن را برای تهیه امکانات دفاعی در جهت حفظ افراد از آسیب‌های سخت سلاح‌ها و خطر‌های جنگی، لازم دانسته است. در احادیث فراوان هم به هدف‌های یادشدۀ تولید و مصرف به دو صورت خرد و کلان توجه شده است که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود:
3. به‌کارگیری هماهنگ با اهداف الهی: امام صادق(ع) در نگاه کلان به هدف تولید و درآمد، آن را موارد‌ی دانسته که با اهداف آفریدگار در زندگی بشر هماهنگ باشد؛ اهدافی که دو بخش تولید و مصرف را در بر می‌گیرد و در بخش تولید بر پویایی و جریان سرمایه برای همگان که مایۀ اشتغال افراد و سودآوری سرمایه است، تأکید دارد؛ چنان‌که کنز و راکدگذاشتن آن را که مایۀ بیکاری گروهی خواهد بود، ممنوع می‌داند. در بخش مصرف نیز بر مصرفِ به‌اندازه و معقول که متناسب با شرایط و موارد است، توصیه دارد؛ چنان‌که بر پرهیز از مصرف بی‌اندازه و گریز از اشرافی‌گری و بریز و بپاش هم تأکید دارد.
4. حفظ آبرو از بد‌زبانان و کمک به بستگان: همان گرامی (امام صادق(ع)) با بیان برخی موارد مصرف مانند هزینه برای بستگان، نیازمندان، حفظ آبرو از بد‌زبانان و مانند آن، آنها را از اهداف خُرد تولید و درآمد معرفی کرده است.
5. دستیابی به سعادت اخروی و حیات جاودانه: همان حضرت در تعبیری دیگر جهت‌مندی مصرف‌های هماهنگ با اهداف الهی را دستیابی به سعادت اخروی و حیات جاودانه دانسته، فرمود: دنیا بهترین کمک برای تحصیل رفاهِ آخرت است؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع) هم فرمود: بهره‌گیری از درآمد مالی بهترین یاور برای تقوای الهی است. مستحبات مالی از قبیل صدقه و انفاق، تأسیس و تعمیر و بازسازی و تأمین بناهای عام‌المنفعه از قبیل مساجد، پل، جاده، مراکز درمانی و بهداشتی، مراکز علمی و تربیتی، تأمین هزینۀ تبلیغ امور دینی، تأسیس وقف و دستگیری از نیازمندان بهره‌گیری از درآمد مالی برای سعادت اخروی است.
6. بهره‌دهی به بیچارگان، جنبندگان و پرندگان: امام سجاد(ع) زراعت‌کردن را تنها برای دستیابی به سود آن نمی‌دانست، بلکه بهره‌دهی به بیچارگان و نیازمندان، حتی جنبندگان و پرندگان را از اهداف آن می‌دانست.
7. بی‌نیازی از مردم، گشایشِ خانواده و محبّت به همسایگان و خویشاوندان: امام باقر(ع) در این باره فرمودند: هر کس در دنیا برای بی‌نیازی از مردم و گشایشِ خانواده و ابراز محبت به همسایه‌اش در جستجوی روزی باشد، خدای بزرگ را روز قیامت در حالی دیدار می‌کند که چهره‌اش همانند ماه شب چهاردهم می‌درخشد؛ چنان‌که بر پایۀ روایت معتبر، به محمد بن منکدر - که درباره کسب و کار آن حضرت در هوای گرم و عرق‌ریزان، اعتراض داشت - فرمودند: بدین وسیله نیاز خود و خانواده‌ام را تأمین می‌کنم و از تو و مردم بی‌نیاز می‌شوم. امام صادق(ع) هم به شخصی که اظهار نیاز می‌کرد و می‌گفت نمی‌توانم با دستانم کار کنم و به فن تجارت نیز آشنایی ندارم، فرمود کار کن و بر سر خود بار حمل کن تا از مردم بی‌نیاز شوی.
8. صدقه در راه خدا و سفر زیارتی: امام صادق(ع) در پاسخ مردی که با انگیزۀ تأمین نیاز‌های خود و خانواده‌اش و کمک به خویشاوندان و صدقه‌دادن در راه خدا و حج‌گزاری و عمره‌گزاری تلاش می‌کرد، ولی آن را دنیاطلبی می‌دانست، فرمودند: این دنیاطلبی نیست، این آخرت‌طلبی است و دربارۀ امیرمؤمنان‌(ع) در این مورد چنین نقل کرده است: آن حضرت از حاصل تولید و دسترنج خود هزار برده آزاد کرد.

در جمع‌بندی این قسمت باید گفت، از این آیات و روایات و روایات مشابه به‌خوبی بر می‌آید که هدف اسلام از درآمدزایی، انباشتن ثروت برای خود و راکدگذاشتن آنکه مایۀ بیکاری برخی خواهد بود، نیست؛ بلکه هدف آن، ایجاد فرصت برای تولید و بهره‌برداری از مواهب الهی در جهت تأمین نیاز خود و همنوعان، حتی حیوانات و پرندگان و نیز قراردادن درآمد و ثروت در مسیر رشد و تعالی و سعادتی است که برای آن آفریده شده است؛ چنان‌که از آیۀ مبارکة ﴿كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ﴾ نیز همین مطلب استفاده می‌شود و می‌توان گفت اگر از رسول خدا(ص) نقل شده که «کشته‌شدن در دفاع از مال، شهادت است» به جهت این هدف‌های بلند است. از مجموع این مطالب می‌توان نتیجه گرفت که تولید مورد نظر اسلام «تولیدِ صادرات‌محور» است و مقصود از صادرات نیز ضمن بهره‌گیری خود، بهره‌رسانی همه‌جانبه به افراد، آبادانی جامعه، محیط زیست، حتی پرندگان و چرندگان است.

راه‌های تولید و درآمد

از روایات یادشده و احادیث مشابه - که در میان آنها روایت معتبر فراو‌ان است - بر می‌آید که معصومان‌(ع) در حد توان و به اقتضای محیط اجتماعی و وضع زمان و مکان، به موضوع مورد بحث می‌پرداختند و در اینجا راه‌های اصلی و اساسی تولید و درآمد آنان در ادارۀ زندگی و راه‌های جانبی آن بررسی می‌شود. منابع موجود، همۀ مستندات منابع مالی آنان، به‌ویژه امامان متأخر را به‌دقت به دست نمی‌دهد؛ ولی راه اصلی و اساسی درآمد معصومان‌(ع) بر پایۀ نقل خود آنان، کار و تلاش است و آن گرامیان با پیمودن این راه، به آن توصیه و تأکید داشتند و می‌گفتند چیزی که شما را به آن توصیه می‌کنیم، خود انجامش می‌دهیم؛ چنان‌که از واژگانی مانند «فِي بَعْضِ أَمْوَالِهِ»، «إِلَى بَعْضِ أَمْوَالِهِ»، «حَائِطٍ لَهُ»، «حِيطَانِهِ»، «ضَيْعَتَهُ» که در بسیاری از منابع درباره کشاورزی بیشتر امامان به کار رفته است، این نتیجه به دست می‌آید و عمده درآمد آن گرامیان، جز سه امام متأخر - که در این دوره نقش هدایا، نذری‌ها، اموال وصیت‌شده و خمس، به‌ویژه خمس ارباح مکاسب برای آنان پررنگ‌تر بود - از راه تولید بوده و خودشان در این کار به اقتضای وضعیت، حضور شخصی داشتند و کار می‌کردند یا با استفاده از نیروی کمکی و نظارت بر آن به مدیریت آن می‌پرداختند؛ چون این واژگان در عرف رایج آن زمان درباره کارهایی مانند زراعت، باغداری، دامداری و مانند آن به کار می‌رفته و حکایت از نوع کارکردهای تولیدی آنان دارد؛ برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود:

دربارۀ امیرمؤمنان(ع) آمده است که در دوران حکومت آن حضرت، روزی طلحه و زبیر با ایشان کاری داشتند و پس از جستجو او را در حالی یافتند که نزد «برخی از اموالش» در آفتاب، در کنار کار‌گری که برای او کار می‌کرد، به سر می‌برد؛ چنان‌که دربارۀ امام سجاد(ع) آمده است: هرگاه نزد «برخی از اموالش» می‌رفت، به اندازه ممکن صدقه می‌داد. دربارۀ امام صادق(ع) نیز آمده است که پسرش امام کاظم(ع) ایشان را در رفتن نزد «برخی از اموالش» همراهی می‌کرد؛ همان‌گونه‌که سلیمان از یاران امام کاظم(ع) و علی بن جعفر برادر آن حضرت گاهی ایشان را در رفتن نزد «برخی از اموالش» همراهی می‌کردند و به گفتۀ اسماعیل پسر امام کاظم(ع) پدرش فرزندان خود را نزد «برخی از اموالش» در مدینه می‌برد؛ چنان‌که مزرعه‌ای به نام «یَسیره» را به پسرش احمد - معروف به احمد بن موسی - بخشید و سلیمان جعفری، امام رضا(ع) را در رفتن «نزد برخی از اموالش» همراهی کرد و آن حضرت به غلامش فرمان داد لباس بارانی با خود برداشت و در میان راه به آن نیاز شد؛ درحالی‌که در آغاز راه از باران خبری نبود. حسن بن موسی، برادر امام رضا(ع) نیز مشابه همین رخداد را برای رفتن نزد «برخی از اموال» امام رضا(ع) نقل کرده است. کار و تلاشی که در زندگی آنان، بر اساس اوضاع زمانشان رایج بوده، گونه‌های متفاوت داشت که در اینجا به مقدار دست‌یافته از آنها اشاره می‌شود:

فعالیت‌های دستی

مقصود از فعالیت‌های دستی، هر نوع تلاش و فعالیت مشروع و زودبازده است که برای اداره و پیشرفت زندگی نقش داشته و با عزّت انسانی سازگار باشد؛ هرچند جنبه خدماتی داشته باشد. این‌گونه تلاش از ضرورت‌های زندگی و مورد تأکید آموزه‌های دینی است. در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است که هیچ کس غذایی بهتر از دسترنج خود نخورد. به‌راستی داوود پیامبر از دسترنج خود می‌خورد. به فرمودۀ امیرمؤمنان‌(ع) حضرت داوود(ع) هر روز زرهی می‌ساخت و با فروختن آن، زندگی روزانۀ خود را اداره می‌کرد. به نقل حمّاد لحّام، امام صادق(ع) فرمود: در تأمین هزینۀ زندگی سستی نکنید که اجداد و نیاکان ما در این راه تلاش پیگیر داشتند و این، سیرۀ آنان بود. تأکید و ترغیب این روایات به‌ویژه روایت اخیر بر فعالیت دستی و پی‌جویی امور زندگی و بهره‌گیری از دسترنج خود و حضور آن در سیرۀ انبیا و معصومان‌(ع) نشانۀ نقش این فعالیت در معیشت ایشان است.

بر پایۀ حدیث معتبر امام صادق(ع)، امیرمؤمنان‌(ع) با فعالیت دستی در بخشی از دوران عمرش به ادارۀ امور زندگی می‌پرداخت؛ حتی کارهای خدماتی و تهیۀ مواد سوختی را بر عهده داشت؛ برای نمونه با آسیاب گندم آرد می‌کرد، خودش هیزم جمع می‌کرد، آب از چاه می‌کشید و به نظافت خانه می‌پرداخت؛ چنان‌که حضرت فاطمه(س) نیز در امور یادشده به صورت دیگر مشارکت داشت و با دستانش گندم آرد می‌کرد و با خمیر‌کردن آن، نان می‌پخت و از چاه آب می‌کشید و خانه را نظافت کرده، غذا می‌پخت.

گفتنی است، گزارش‌ها دربارۀ فعالیت‌های دستی معصومان‌(ع) بسیار اندک است و منابع در این خصوص فقیرند؛ در همان حال نقل‌هایی که تنها دربارۀ برخی فعالیت‌های دستی بعضی از آنان اشاره دارند، در اینجا بررسی می‌شوند.

بافندگی

دوران معصومان‌(ع) همانند دوران کنونی از پیشرفت‌های صنعت و حرفۀ ماشینی برخوردار نبود؛ بدین جهت بخشی از درآمدهای زندگی از طریق بافندگی تأمین می‌شد. صاحبان حرفۀ بافندگی که عمدۀ آن را زنان یا دیگراعضای خانواده تشکیل می‌دادند، از این طریق لباس خانواده را تأمین می‌کردند یا آن را به بازار عرضه می‌کردند. معصومان‌(ع) نیز از این حرفه برای تأمین زندگی خود بهره می‌گرفتند. یا لباس‌های آنان، از این دست‌بافت‌ها بود و یا از این راه بخشی از هزینه‌های دیگر زندگی را تأمین می‌کردند.

بخشی از هزینه‌های زندگی امیرمؤمنان‌(ع) در پاره‌ای از دوران پیامبر(ص) به تناسب آن دوره، از دست‌بافت حضرت فاطمه(س) تأمین می‌شد. در آن روزهایی که با تنگدستی روبرو بودند، امیرمؤمنان‌(ع) با مراجعه به فردی یهودی - که کارگاه بافندگی داشت - مقداری از پشم ریسندگی او را به خانه برده، فاطمه(س) آن را روزانه به اندازۀ هزینۀ خوراک همان روز می‌بافت و به مالکش بر می‌گرداند و مزد آن را - که یک صاع جو بود - می‌گرفت و آرد می‌کرد و به تهیۀ غذای همان روز می‌پرداخت. همان حضرت هنگام کوچ از بصره به کوفه، در پاسخ انتقاد مردم، با اشاره به پیراهن و ردایش چنین گفت: «به خدا قسم این دو، از دست‌بافت‌های خانواده‌ام است»؛ چنان‌که امام کاظم(ع) نیز در پیامی به یکی از شیعیان نیشابور - که هدیه‌ای به عوض هدیّۀ او فرستاده بود - فرمود: این پارچه دست‌بافت خواهرم حلیمه (حکیمه)، دختر جعفر بن محمد است. این سه روایت دلالت دارند که بافندگی از راه‌های تأمین معیشت مالی آن گرامیان بود و قسمتی از پارچه‌های مورد نیاز برای پوشش و برخی هزینه‌های دیگر را از طریق بافندگی خانوادگی خود تهیه می‌کردند.

کارمزدی

فعالیت «کارمزدی» مساوی با پیمانِ قطعه‌کاری است که برای هر قطعه کارِ انجام‌یافته، مبلغی مزد گرفته می‌شود بی‌آنکه دستمزدِ ثابتی برای ساعت یا هفته یا ماه یا سال - که ظرف زمانی آن کار است - تعیین شود. اجرایی‌شدن چنین برنامه و نظامی استانداردهای معیّنی دارد که بر پایۀ زمان‌سنجیِ کار و سنجش کیفیت محصولِ به دست‌آمده صورت می‌پذیرد تا از این راه دستمزدها بر پایۀ معیارهای مشخص تعیین و پرداخت شود.

عنوان «کارمزدی» در لسان فقه و آموزه‌های دینی از نمونه‌های «اجاره» شمرده می‌شود و این کار اگر به صورت مزدوری برای دیگران باشد، در اسلام با تعبیرِ «بردۀ دیگران مباش» از آن مذمت شده است و اگر برای ادارۀ معیشت و تأمین کرامت انسانی شخص و خانواده‌اش باشد، پسندیده است و بر پایۀ روایات معتبری تلاشی مجاهدانه شمرده می‌شود. بودن چنین فعالیتی در معیشت معصومان‌(ع) تنها دربارۀ برخی از آنان در بعضی دوره‌ها نقل شده است و در اینجا این گزارش‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

یکم: وضعیت اقتصادی حجاز برای مسلمانان در پیش و پس از هجرت رسول خدا(ص) بسیار سخت و نابسامان بود و امیرمؤمنان‌(ع) که این وضعیت را سپری کرده است، از یک سو منابع درآمد و تولیدی نداشت؛ از سوی دیگر ناگزیر از تأمین معیشت خانواده بود. در این شرایط با دشواری‌های فراوان اقتصادی و سختی‌های طاقت‌فرسا روبرو بوده است. در چنین وضعیتی همۀ مسلمانان از جمله امیرمؤمنان‌(ع) برای تأمین عزتمندانۀ زندگی خود در تکاپو بوده‌اند. بر پایۀ نقل معتبرِ امام صادق(ع) برخی از کارهای آن حضرت در این عرصه این بود که مواد سوختی زندگی خود از قبیل هیزم و مانند آن را خودش با استفاده از مباحات تهیه می‌کرد که این فعالیت‌ها، بخشی از هزینه‌ها را تأمین می‌کرد. این، افزون بر کارهای رایج خانگی آن حضرت از قبیل آب‌کشی از چاه، جاروب‌کردن خانه، تهیه مواد غذایی مانند خرما و به‌خانه‌بردن آن و مانند آن است که بخش دیگر هزینه‌ها را تدارک می‌کند.

در این امور همسر امیرمؤمنان(ع)، حضرت فاطمه(س) نیز با آرد‌کردن گندم با دستانش و خمیرکردن و نان‌پختن آن، ایشان را در ادارۀ معیشت یاری می‌داد. این اقدام‌ها بخشی از هزینۀ زندگی را تأمین می‌کند؛ ولی تأمین هزینه بخش‌های دیگر راه‌های دیگری می‌طلبد؛ ازاین‌رو آن حضرت در سال‌های نخست هجرت به مدینه، با شرایط یادشده‌ای که داشت، گاهی برای ادارۀ معیشت و تأمین کرامت انسانی خود و خانواده‌اش، ناگزیر از کارپردازی به صورت کارمزدی، حتی برای غیرمسلمانان می‌شد و از تلاش طاقت‌فرسا برای کسب حلال دریغ نداشت و به نقل صدوق برای رفع نیازمندی‌های خود، در وسط روز با تلاش و زحمت در پی کسب حلال می‌رفت و دوست می‌داشت در این باره به زحمت بیفتد. درباره کارپردازی به صورت کارمزدی تعبیرهای متفاوتی در منابع آمده است مانند:

الف) آب‌کشی: محدث نوری از احمد بن محمد بن سیاری - معاصر امام عسکری(ع) - نقلی را که در دو کتابش به نام‌های القرائات و التَّنْزِیلِ وَ التَّحْرِیفِ درج کرده، آورده است مبنی بر اینکه امیرمؤمنان(ع) اجیر شده تا در برابر هر دلو آبی که می‌کشد، دانۀ خرمایی مزد بگیرد و آن را نزد پیامبر(ص) برد. در همان حال عبدالرحمن بن عوف دم درِ خانه حضور داشت و این کار آن حضرت را به تمسخر گرفت که آیۀ ۷۹ سورۀ توبه نازل شده است مبنی بر اینکه «کسانی که اطاعت‌کنندگان را مسخره کنند، نتیجه تمسخرشان به خودشان باز می‌گردد» و بدین روش آن حضرت تحسین شده و خرده‌گیران بر او نکوهش شده‌اند.

شیخ طوسی در نگاه فقهی به این موضوع که کار‌کردن و اجیرشدن آدمی برای دیگری جایز است، به حدیثی با تعبیر «آجر نفسه من یهودی یسقی له الماء» استناد کرده که امیرمؤمنان(ع) برای فردی یهودی - در دورانی که میان یهودیان مدینه و مسلمانان خصومتی نبود - اجیر شده تا در برابر هر دلو آبی که می‌آورد، دانۀ خرمایی مزد بگیرد و چنین کرد و مزدش را نزد پیامبر(ص) آورد. ابن‌ابی‌جمهور احسائی نیز در پی شیخ طوسی همین مضمون را آورده است.

اربلی به نقل از اسماء بنت عمیس می‌گوید: آن حضرت روزی برای کار، نزد فردی از یهودیان مدینه - درحالی‌که حسنین را نیز به همراه داشت - رفت و برای او از چاه آب کشیده و از هر دلوی، خرمایی به اجرت گرفت و آن را جهت تغذیۀ اعضای خانواده‌اش به خانه برد. ابن‌عساکر نیز همین مضمون را با سندش که آن را به حضرت فاطمه رسانیده، نقل کرده است. احمد بن حنبل با سندش به نقل از مجاهد می‌گوید: آن حضرت به باغ یا بستانی رفت و صاحب باغ پیشنهاد داد که برای وی آبی آماده کند و برای هر دلوی، یک عدد خرما مزد بگیرد و آن حضرت پذیرفت و در پایان، یک مشت خرما مزد گرفت و نزد پیامبر(ص) برد و با هم از آن سود بردند. اربلی نیز با کمی تفاوت همین مضمون را در گزارش دیگرش - به نقل از ابن‌طلحه از مجاهد - آورده است و مکان آن را منطقۀ عوالی مدینه و صاحب بستان را خانمی دانسته که خاکی را برای گِل‌کردن آماده کرده بود و به نیروی کمکی نیاز داشت. مزد ایشان را نیز شانزده عدد خرما نقل کرده است.

در اینکه این نقل‌ها چه اندازه اعتبار دارد و آیا از یک قضیه حکایت دارند یا از قضیه‌های متفاوت، باید گفت، با توجه به گونه‌گون‌بودن گزارش‌ها از یک سو و استدلال شیخ طوسی به یکی از آنها در مسئله فقهیِ «جواز اجیرشدن» - که به جهت فقهی‌بودن، به دلیل معتبر نیاز دارد - می‌توان نتیجه گرفت که اصل اجیرشدن آن حضرت برای آب‌کشی، در وضعیت سخت اقتصادی دوران نخست زندگی‌اش، بی‌تردید است؛ ولی یک بار یا چندباربودن آن، چندان روشن نیست و هر دو احتمال رواست؛ هرچند صورت‌های متفاوت نقل‌ها، مانند به‌همراه بودن حسنین در برخی نقل‌ها، تعبیر «يُسْقَى لَهُ» در برخی دیگر که به لحاظ معنا متفاوت است با واژۀ «يَنْزِعُ لَهُ» و عبارت «فَدَلَوْتُ دَلْوًا بِتَمْرَةٍ» که در گزارش‌های دیگری به کار رفته است، می‌تواند نشانۀ چندباربودن این عمل باشد و قانون اصولی «اطلاق و تقیید» در اینجا راه ندارد.

ب) آبیاری نخلستان: در تفسیر واحدی (۴۶۸ق) آمده است: آن حضرت شبی تا صبح نخلستانی را آبیاری کرد و مزدش را کمی جو گرفت و آرد آن را برای غذای سه روز، به سه بخش، تقسیم کرد و برای هر روز، از آن غذایی درست کرد. ماهیّت کاری که در این گزارش آمده، به لحاظ زمان و شیوه با ماهیّت کارها در گزارش‌های پیشین متفاوت است؛ این کار در فصل آبیاری درختان و شبانه و با اجرت «جو» انجام گرفت؛ درحالی‌که زمان کارها در گزارش‌های پیشین، فصل برداشت خرما و اجرت آن، مقداری خرما بوده است.

اعتبار سند این نقل‌ها به اندازۀ اعتبار نقل شیخ طوسی نیست؛ ولی مضمون آنها به لحاظ اجیرشدن، با اجیرشدن حضرت موسی برای شُعَیب نبی هماهنگ است و با منابع قرآنی و روایی هم تنافی ندارد.

دوم: در اینکه آیا در سیرۀ دیگر امامان نیز فعالیت «کارمزدی» وجود داشته است، از منابع موجود، مطلبی به دست نمی‌آید؛ اجمالاً با رویکرد به مستندات موجود - که بخشی از آنها در همین اثر بررسی شده است - شرایط زندگی و وضعیت اقتصادی دیگر امامان، حتی وضعیت اقتصادی امیرمؤمنان(ع) از نیمۀ دوم هجرت، به‌ویژه پس از تأسیس مزرعه‌هایش بهبود یافته بود و زیرساخت‌های تولیدی برای همۀ آنان از این تاریخ در میان بود و نیازی به فعالیت «کارمزدی» نبود. اگر گزارش‌هایی دربارۀ کارهای آنان در باغ و مزرعه نقل شده است، این نقل‌ها یا دربارۀ بهره‌گیری از مباحات بیابان برای خود بوده و یا دربارۀ کارگری در مزرعۀ خودشان است.

منابع غیرتولیدی

راه دیگر درآمد معصومان‌(ع) اموالی بوده که به صورت غیرتولیدی به دست می‌آمد و این هم با نقل و انتقالاتِ با عوض یا بی‌عوض بوده است؛ مانند تجارت، ارث، هدیه، خمس و وقف که نزدشان فرستاده یا برده می‌شد و یا به وکیلان آنان که در جاهای مختلف حضور داشتند، پرداخت می‌شد. از این راه‌ها و اموال می‌توان به صورت زیر نام برد:

فعالیت‌های تجاری

مقصود از فعالیت‌های تجاری، هر نوع داد و ستد خرد و کلانِ مشروع و سودآوری است که در مبادلات رایج مردم انجام می‌گیرد و اختصاصی به مبادلات کلان ندارد. در روایتی از امام کاظم(ع) هر اقدامِ گشایش‌دهندۀ رزق آدمی، تجارت شمرده شده است که این معنا، وسیع‌تر از معنای رایج آن است. نقش داد و ستد برای تأمین معیشت به اندازه‌ای است که در روایت‌های معتبر بر آن تأکید و از آن به عزّت تعبیر شده و اقدام به آن در میان یاران امامان، امر رایجی بوده است. تأکید دو امام صادق و کاظم(ع) به یارانشان مبنی بر اینکه بامدادان به آن بپردازند، گواه مدعاست؛ چنان‌که به معلّی و مصادف چنین توصیه کردند. اهمیت این تأثیر به حدّی است که امام صادق(ع) به دوستانش توصیه عمومی داشت حتی در فرض گرانی کالا نیز به داد و ستد بپردازند که این، راهی برای به‌دست‌آوردن رزق و سامان‌یابی زندگی است و معصومان نیز به حکم مقام عصمت، هرچه می‌گفتند، به آن عمل می‌کردند.

سازوکار داد و ستد

داد و ستد در زمان و مکان متفاوت، به تناسب حالت‌های آن است و هر زمان یا مکانی، شیوۀ خاص خود را دارد. مبادله، گاهی پایاپا و گاهی با پول و چک و سفته است؛ گاهی سخت‌افزاری است و گاهی نرم‌افزاری؛ گاهی مستقیم و گاهی به واسطه و مانند آن است. یکی از سازوکار‌های تبدیل کالا، به‌کارگیری نیروی کار و استفاده از بازار خرید‌هاست که معصومان‌(ع) نیز از آن بهره می‌گرفتند. امام صادق(ع) ضمن به‌کار‌گیری ولید بن صبیح در این خصوص، راهکار تجارت بهره‌آور را نیز به وی باز می‌گفت. امام به وی فرمود: کسی که در تنگنای زندگی به سر می‌برد، با او معامله نکن که برکتی در این معامله نیست؛ آن حضرت با اشاره به علت نهی خود، به این نکته توجه می‌دهد که فروشندۀ ابزارِ مورد نیازِ زندگی، با اینکه به آن نیاز و دل در گروش دارد، از سر ناچاری آن را به فروش می‌گذارد؛ پس چنین مالی را نباید از دستش درآورد که خریدنش برکت‌زا نیست و این، نوعی مدارا با مردم در کسب و معیشت مالی است.

گفتنی است، معصومان‌(ع) پس از تصمیم‌گرفتن بر داد و ستدی، از تزلزل و بی‌پایگی و به‌هم‌ریختن آن نیز پرهیز می‌کردند. محمد بن مسلم به نقل از امام باقر(ع) می‌گوید: آن حضرت پس از معامله‌ای به‌سرعت بر خاست و قدمی زد، سپس به مکانش بازگشت تا معامله، به‌هم‌ریختنی و قابل فسخ نباشد.

مبادلات تجاری در همۀ عصر‌ها، به تناسب وضعیت زمانی و مکانی و نوع کالا، شیوه‌های گوناگون دارد و عصر معصومان‌(ع) نیز از این عرصه جدا نبود و مبادلات تجاری آنان هم، با شیوه‌های گوناگون همراه بود که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

صادرات و واردات

صادرات به معنای خروج کالا و خدمات از داخل به خارج است و واردات به مفهوم واردکردن کالا و خدمات از خارج به داخل است. این کار، گاهی با بهره‌گیری از اجتماعات انجام می‌گیرد، مانند نمایشگاه‌ها و بازارهای موسمی و فصلی که در دوران کنونی رایج است و در گذشته، حتی در عصر پیدایش اسلام نیز رواج داشت. نمایشگاه‌هایی مانند «دومة الجندل» در ماه ربیع‌الاول، نمایشگاه «مشقر» در مکانی به همان نام در ماه جمادی‌الاول، نمایشگاه «صُحار» در اول رجب، نمایشگاه «ریا» در همان ماه پس از نمایشگاه «صُحار»، نمایشگاه «عدن» در اول ماه رمضان، نمایشگاه «صنعا» در نیمه رمضان، نمایشگاه «عُکاظ» در نزدیکی طائف در ماه ذیقعده. این نمایشگاه‌ها مهم‌ترین و ارزنده‌ترین پدیده و نمود اقتصادی در عربستان آن روز شمرده می‌شد. موسم حج نیز در این ردیف جای داشت و دارد و قرآن کریم در این باره می‌فرماید: ﴿لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ﴾: «حضور در حج برای آنان منافعی را به همراه دارد».

امام صادق(ع) نیز در برشماری اسرار حج، یکی از آنها را سودمندی اقتصادی افراد و گروه‌ها دانسته است که همگی از راه جابه‌جایی سرمایه‌های تجاری و بازرگانی از شهری به شهر دیگر (صادرات و واردات) و داد و ستد آن، از حج بهره می‌برند. مضمون همین مطلب با توضیح متفاوتی از امام رضا(ع) نیز در پاسخ پرسشی نقل شده است که افراد فراوانی از حاجیان و غیرحاجیان را در بر می‌گیرد؛ افرادی مانند تولید‌کنندگان، تاجران، فروشندگان، اجاره‌دهندگان، کاروان‌داران و صاحبان وسایل نقلیه و همۀ کسانی که به‌نوعی با حج ارتباط دارند؛ حتی نیازمندان هم در آن عرصه سود می‌برند. از این روایات می‌توان نتیجه گرفت که در دورۀ معصومان‌(ع) چنین ظرفیت صادراتی و وارداتی مطرح بوده که آنان نیز می‌توانستند حضور داشته باشند.

مدینه که محل زندگی غالب آن گرامیان در بیشتر دوران عمرشان بود، یکی از این موارد شمرده می‌شد. این شهر اندکی پیش از اسلام به عرصۀ مهم اقتصادی تبدیل شده و در زمینه‌های بازرگانی و صنعت، پیشرفت‌هایی داشت. بدین ترتیب این شهر، توقفگاه مهم بازرگانانی بود که از حجاز و یمن به سوی شام و شرق می‌آمدند. این شهر تنها در تجارت خارجی فعال نبود، بلکه تجارت داخلی آن نیز شکوفا بود که فراوانی بازارها و تجارت‌خانه‌های آن، به این موضوع گواهی می‌دهد. در این عرصه، ساکنان مدینه داد و ستد فراوانی با بازرگانان شامی و دیگربازرگانان که به مدینه وارد شده و کالاهای تجاری خود را به فروش می‌رسانیدند، داشتند. بازرگانان مدینه نیز کالاهای خود را در کاروان‌هایی به شام حرکت داده، در برابر آن، پارچه‌های گوناگون را به مدینه وارد می‌کردند. در آن هنگام آهنگری و زرگری از مشهورترین صنایع مدینه به شمار می‌رفت و در کنار آن، برخی صنایع سبک، به‌ویژه صنایعی که بر فرآورده‌های درختان نخل تکیه داشت، دیده می‌شد.

استمرار این پیشینه در دوران اسلام نیز با فراز و فرود‌هایی که داشت، در میان ارتباطات مردم مدینه با شهر‌های دیگر با تنوع و توسعه‌هایی که یافته بود، نشانه‌هایی دارد؛ حتی در زندگی پیامبر و امامان(ع) نیز کم‌وبیش این موضوع وجود داشت؛ هرچند مستندات چندانی برای این کار در زندگی همۀ آنان در میان نیست، برای برخی از آنان، نشانه‌هایی از آن در دست است که به چند نمونه اشاره می‌شود:

1. کالای کاروانی که از شام به حجاز رفته بود و شاید در یکی از نمایشگاه‌های یادشده حضور یافته بود، به فرمودۀ امام صادق(ع)، پیامبر(ص) آن را خرید و از این تجارت سودی به دست آورد که با آن، بدهی خود را پرداخته و بخشی را میان بستگانش تقسیم کرده است؛ چنان‌که پیش از اسلام نیز گاهی به کار تجاری می‌پرداخت و یکی از آنها مضاربۀ تجاری ایشان با خدیجه - پیش از ازدواج با او - در سفر به شام با پیشکاری «میسره» غلام خدیجه است که از نقل‌های معروف تاریخ شمرده می‌شود و نیازی به ذکر تفصیلی آن نیست.
2. امام صادق(ع) به پیشکار مالی خود، مصادف، هزار دینار داد و او را همراه بازرگانان برای سفر تجاری به مصر فرستاد که تفصیل آن خواهد آمد. در اقدامی دیگر، یکی از یاران دیگرش به نام «عذافر» را برای امور تجاری به کار گرفت و ۱۷۰۰دینار به وی پرداخت و فرمود: «اگرچه سود مورد رغبت آدمی است، ولی این اقدام من برای سود آن نیست؛ بلکه دوست می‌دارم که خدا مرا در پی دستیابی به فوایدش ببیند». عذافر در این تجارت برای آن حضرت به مبلغ یکصد دینار سود به دست آورد و به محضرش برد و آن حضرت با خوشحالی فرمود: «آن را بر سرمایه پیشین بیفزایید».
3. بر پایۀ نقل معتبر، از مصر کالایی برای امام باقر یا امام صادق(ع) آوردند و آن حضرت با آماده‌کردن غذایی برای تاجران، آنان را فراخواند و کالا را به فروش گذاشت. آنها با تعیین درصد سود معامله گفتند: برای هر ده‌هزار درهم دو‌هزار درهم سود می‌دهیم. امام(ع) پذیرفت و فرمود: «پس این کالا را به دوازده هزار درهم به شما می‌فروشم». این تعبیر امام(ع) حکایت از آن دارد که اصل سرمایه و کالای خریده‌شده، ارزش ده‌هزار درهمی داشت. این کارها علاوه بر اشتغالزایی برای دیگران، درآمد‌زایی برای خود آن بزرگواران از راه تجارت است.
4. امام صادق(ع) با پرسش از اسباط بن سالم دربارۀ وضع عمر بن مسلم، پاسخ شنید: او با اینکه فرد شایسته‌ای است، تجارت را رها کرده است. امام(ع) سه بار فرمود: کار شیطان است، آیا نمی‌داند که پیامبر(ص) کالای کاروانی را که از شام آمده بود، خرید و از این تجارت سودی به دست آورد که با پرداختن بدهی خود، مازادش را میان بستگان تقسیم کرد؟ سپس آیه ﴿رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ﴾ را قرائت کرد و افزود: این آیه دربارۀ کسانی است که اشتغال به تجارت، آنان را از نماز اول وقت باز نمی‌داشت و افزودند: اینان از افرادی که در نماز حاضرند، ولی تارک تجارت‌اند، برترند.
5. اسماعیل پسر امام صادق(ع) مالش را برای واردات کالایی از یمن به مردی از قریش داد؛ ولی آن مرد چون شارب‌الخمر بود با خیانت به اسماعیل، مال او را تلف کرد. این نقل از مشارکت فرزند امام صادق(ع) در کار تجاری حکایت دارد؛ گرچه عاملش به او خیانت کرد. از این روایات بر می‌آید که اولاً در عصر این معصومان، کار تجاری پویا بود؛ ثانیاً واردات و صادرات کالا میان شام، مصر، یمن و مدینه، همچنین بین اهواز و مدینه به تناسب زمان، رواج داشت.

وسایل نقلیه

ابزار جا‌به‌جایی کالا در هر دوره‌ای، به تناسب پیشرفت یا عقب‌ماندگی مردم و محیط آن دوره است. در دوران پیامبر(ص) و امامان ابزار حمل و نقل کالاها در سفرهای دور، شتر، اسب، قاتر و عمدتاً شتر بود؛ ولی در سفرهای نزدیک، افراد کالاها را بر شتران و شانه‌هایشان حمل می‌کردند؛ هرچند در جنگ‌ها از اسب برای سواری و شتر برای باربری بیشتر استفاده می‌کردند. واژگانی مانند ابل، بعیر، بِغال، جَمَل و جَمّال که در نقل‌ها فراوان است، گواه مدعاست؛ حتی در دسته‌بندی‌های مطالبِ کتاب‌های روایی و فقهی بخشی از مطالب، از جمله خرید و فروش و چگونگی باربری آنها، به این حیوانات مربوط می‌شود و نام برخی از ابواب به نام این حیوانات نهاده شده است، مانند بَابُ مَا يُسْتَحَبُّ اخْتِيَارُهُ مِنْ أَلْوَانِ الْخَيْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِيرِ وَ الْإِبِلِ وَ مَا يُكْرَهُ مِنْهَا. نقلی که می‌گوید پیامبر(ص) با مشاهدۀ شتری که گندم حمل می‌کرد، فرمود: هریسه با خود دارد؛ همچنین روایاتی که می‌گویند امام صادق(ع) به صَفْوَانَ جَمَّال فرمان داد برای او شتری با رنگ مشخص بخرد و چگونگی حمل بار بر آنها را توصیه کردند، نشانه‌های دیگری بر این مطلب‌اند.

کالاهای تبدیلی

پیش از بررسی موارد کالاهای تبدیلی، اشاره به دو نکته برای روشن‌شدن فضای پژوهش، ضروری است. نخست اینکه گزارش‌های ثبت‌شده در این باره شفاف نیست و نشان نمی‌دهد که اولاً کالاهای وارداتی و صادراتی عصر همۀ معصومان‌(ع) چه بوده است؛ ثانیاً در چه دوره‌ای، چه کالا و به چه صورتی مبادله می‌شد؛ ولی به‌اجمال این مطلب به دست می‌آید که کالاهای مبادلاتی خوردنی‌ها، پوشیدنی‌ها و انواع دیگر را فرا می‌گرفت؛ چنان‌که از به کاربردن واژگانی مانند متکای طبرستانی، رو‌پوش قیصری و ملافۀ مَروی در روایت مربوط به پذیرایی امام رضا(ع) از بزنطی نشان می‌دهد این نوع کالا در آن دوره از کالاهای مبادلاتی شمرده می‌شد. مبادله با درهم و دینار - که پول رایج آن زمان‌ها شمرده می‌شد - نیز یکی از روش‌های رایج آن دوران به شمار می‌آمد؛ چنان‌که امام باقر(ع) در معامله‌ای، کالای ده‌هزار دیناری خود را به دوازده‌هزار دینار فروخت. امام صادق(ع) نیز هزار دینار را به نام «سود تجارت» - که معادل قیمت کالا بود و «مُصادِف» عامل مالی او، از سوی ایشان در سفر تجاری به مصر رفته بود و آن را آورده بود - نپذیرفت.

نکته دیگری که در محور «تبدیل کالا» شایسته یادآوری است، شیوه‌های عملکردی افراد در تبدیل کالاست که بر اساس فرهنگ‌ها، رویه‌ها و شگردهای صنفی، متفاوت است؛ برخی در فروش کالا، جدای از قیمت تمام‌شده، به سود کم قانع‌اند و برخی با به‌کارگیری فرمول‌های مختلف اقتصادی - بحق یا ناحق - ارزش اضافیِ چندبرابر می‌طلبند. در خرید کالا نیز برخی با چانه‌زنی و پرداختن سود کمتر به معامله اقدام می‌کنند - که این کار در فقه جز در موارد خرید قربانی، کفن و هزینۀ سفر حج، مستحب شمرده شد - و برخی مبلغ اظهارشده فروشنده را می‌پردازند. در اینکه شیوۀ معصومان‌(ع) در این خصوص چگونه بود، از نوع توصیه‌ها، ارائۀ راهکار‌ها، پاسخ به پرسش‌ها و نوع عملکردها بر می‌آید که ایشان در تبدیل کالا، شیوۀ انصاف و مروّت را لحاظ می‌کردند که نتیجۀ آن، سودرسانی، اعتماد‌سازی و خیر‌خواهی عمومی در مبادلات است؛ چنان‌که دربارۀ امیرمؤمنان(ع) آمده است که در خریدن پیراهنی با فروشنده به گفتگو نشست و به قیمت کمتر توافق کردند و امام سجاد و امام صادق(ع) نیز به مأمور خریدِ هزینه‌های حج می‌فرمودند: برای خرید آنها چانه نزنید. این کار بر دیدگاه فقهی یادشده تأکید دارد و نتایج پیش‌گفته را هم به همراه دارد.

محصول زراعی

انواع محصول زراعی، از کالا‌های تبدیلی هر عصری است که در غالب موارد از کالا‌های مورد نیاز عموم جامعه است و در هر عصری به تناسب نیاز‌های مردم آن، متفاوت است و عصر معصومان‌(ع) نیز از این ویژگی جدا نیست. در عصر امام صادق(ع) این کالا گاهی در بازار فراوان بود و صادر می‌شد و گاهی کمبود داشت. در هر دو مورد از امام صادق(ع) مطلبی نقل شده است؛ برای نمونه امام در یکی از سال‌ها، عامل مالی خود، مُصادِف را‌طلبید و هزار دینار به او پرداخت و فرمود: برای رفتن به سفر تجاری به مصر آماده شو؛ زیرا هزینه زندگی افزایش یافته است. او نیز کالایی را آماده کرده و با بازرگانان به مصر رفت. در نزدیکی شهر با گروهی از تجار که از مصر بیرون آمده بودند، روبرو شده و از وضعِ بازارِ کالای خویش پرسیدند. پاسخ شنیدند که این کالا مورد نیاز همه مردم است و در بازار مصر نیست. آنان با شنیدن این سخن، هم‌سوگند و هم‌پیمان شدند که باید سود صد در صدی ببرند و برای هر دینار، به سودی کمتر از یک دینار، داد و ستد نکنند. مصادف پس از فروش کالا و بازگشت به مدینه به محضر امام صادق(ع) رسید و دو کیسه را - که هر یک هزار دینار داشت - تحویل داد و گفت: این کیسه، سرمایه و دیگری سودش است. امام(ع) فرمود: چه سود بسیاری! چه کرده‌ای؟ او نیز نایابی مال‌التجاره و سوگند و هم‌پیمانی کاروانیان را باز گفت. امام(ع) با شگفتی فرمود: سبحان الله، به زیان مسلمانان سوگند یاد می‌کنید که در برابر هر دینار، یک دینار سود ببرید؟ سپس یکی از کیسه‌ها را برداشت و فرمود: این، سرمایۀ من است و ما را به دیگری و این‌گونه سود‌ها نیازی نیست. سپس فرمود: ای مصادف، چکاچک شمشیرها از کسب روزی حلال آسان‌تر است.

جنس‌های دیگر

غیر از محصول زراعی جنس‌های دیگری هم در امور معاملی و تجاری معصومان‌(ع) جای داشت. این جنس‌ها به اقتضای وضعیت زمان و مکان، متفاوت بود که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1. وسیلۀ نقلیه: پیامبر(ص) در یکی از دادوستدهایش از عربی، شتری را به مبلغ هفتاد درهم خرید و به نقل تمیمی مغربی، امیرمؤمنان(ع) نیز در ربذه شتر نری را به چهار شتر نر و شتر ماده‌ای را به بیست شتر ماده معاوضه کرد. به نظر می‌رسد علت تفاوت تعدادها در شتران، به جهت ویژگی‌هایی مانند تفاوت ارزش آنها در پیری و جوانی، چاقی و لاغری، بازدهی در شیر و چالاکی در باربری باشد که در داد‌وستدها رایج است.
2. مواد مورد نیاز رایج زندگی: پیامبر(ص) برای خرید و فروش و برآورده‌کردن نیاز خانواده به بازار می‌رفت و این کار را با استناد به کلام جبرئیل در مسیر طاعت الهی می‌دانست. به نقل احمد بن حنبل، امیرمؤمنان(ع) پوشش درشت‌بافتی با خود داشت و فرمود: این را به پنج درهم خریدم و با سود یک درهمی می‌فروشم. در نقل دیگرش آمده خرمایی به درهمی خرید و آن را با خود به خانه می‌برد، گفتند به ما اجازۀ جا‌به‌جایی دهید. آن حضرت نپذیرفت و گفت: صاحب کالا در انتقال آن، بر دیگران ترجیح دارد. امام سجاد و امام صادق(ع) نیز کارپردازشان را برای خریدن وسایل مورد نیاز به بازار فرستادند.
3. زمین: در این باره نقل‌های متفاوتی از خریدهای برخی از امامان نقل شده که در فصل چهارم، عنوان «خریدن زمین» خواهد آمد؛ همچنین از برخی از آن گرامیان مانند امام سجاد(ع) نقل شده است مبنی بر فروش مزرعه «ذی‌خشب» به مروان، برای پرداختن قرض پدرش. دربارۀ امام باقر(ع) نیز روایات معتبری نقل شده که آن حضرت به اقتضای شرایطی، زمینی را فروخت؛ چنان‌که روایت معتبرِ حلبی می‌گوید: امام باقر(ع) زمینی را به سلیمان بن عبدالملک- به شرط اینکه تا شش سال، زکات آن پول را بپردازد - فروخت. در روایت صحیح عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) نیز آمده است که پدرش (امام باقر(ع)) زمینی را به هشام بن عبدالملک به مبلغ هزار دینار فروخت و به علت اینکه هشام حاکم بوده، بر او شرط کرد تا ده سال، زکات آن مال (پول) را بپردازد. فقیهان دربارۀ رفتار امام باقر(ع) در این دو روایت معتبر چند احتمال داده‌اند: ۱. امام به تقیّه‌ عمل کرده و کاری را که بر او واجب بوده، از راه شرط، بر عهدۀ سلیمان و هشام - که اهل زکات نبودند - نهاد و خواست با این روش، آنان را به پرداختن زکات وا دارد. ۲. امام بر سلیمان و هشام، به همان مدتی که هر یک از آنان زکاتشان را نپرداخته بودند، شرط کرد، آن را بپردازند؛ چون اینان حاکم بودند و شیوۀ آنان این نبوده که زکات بپردازند؛ چنان‌که جمله «لِأَنَّ هِشَاماً كَانَ هُوَ الْوَالِيَ» در روایت صحیح ابن‌سنان نشانۀ این معناست؛ افزون بر آنکه برای مقام امامت هم مناسب نبود بهای زمین را که می‌گرفت از مالی باشد که زکاتش پرداخت نشده است. ۳. مقصود امام این بوده که با این شرط، سلیمان و هشام را ملزم کند که از آن حضرت پولی به نام زکات نگیرند؛ زیرا روش رایج آنان، این بوده که اموال مسلمانان را به نام زکات می‌گرفتند بی‌آنکه ملاحظه کنند که شروط زکات را دارد یا نه. ۴. احتمال دیگر این است که امام بر آنان شرط کرده که زکات زمین خریده‌شده را بپردازند؛ ولی این احتمال خلاف ظاهر روایت است. به هر روی این مسئله به لحاظ فقهی، جای گفتگو دارد که در فقه از آن بحث شده است و در اینجا فقط به این نکته پرداخته شده که امام باقر(ع) به اقتضای وضعیت، کار معاملی و تجاری انجام داده است.
4. حیوان: امام رضا(ع) پس از شهادت پدرش به بازار رفت و کالاهایی مانند بز یا قوچ، خروس و سگ نگهبانی خرید که هر یک از این سه حیوان به لحاظ مدیریتی، در زندگی آدمی نقش خاصی دارند. بز یا قوچ برای تغذیه، خروس برای اعلان وقت و تغذیه و سگ نگهبان هم برای نگهبانیِ گله و باغ سودمند است.
5. کالای بزّازی: نماینده تجاری امام جواد(ع) برای آن حضرت کالای بزّازیِ گران‌قیمتی حمل می‌کرد که سارقان در مسیر راه، آن را به سرقت بردند و امام متصدی کار را به صبر توصیه کرد. توصیۀ امام به بردباری در این حادثه، نشانۀ حجم اقتصادی و ارزش بالای کالاست. گفتنی است، دربارۀ تعبیر «حُمِلَ لَهُ حِمْلُ بَزٍّ» که در روایت آمده، این احتمال دور از نظر نیست که این مال، وجوهات یا هدیه‌ای بوده که برای امام برده می‌شد و به سرقت رفت؛ ولی قرینه‌ای بر آن نیست؛ بلکه تعبیر «أَمْوَالَنَا»، «پارچۀ گران‌قیمت بودن کالا» و توصیۀ امام به مسئول کاروان، به صبر در برابر این سرقت، حکایت دارد که این کالا مال امام بوده که آن را به تجارت اختصاص داده بود.

ارث

در اینکه یکی از منابع درآمد معصومان‌(ع) دارایی‌های به‌ارث‌رسیده به آنهاست، جای تردید نیست؛ چنان‌که در استدلال حضرت فاطمه(س) برای استرداد حقوق ارثی و غیرارثی غصب‌شده خود در برابر ابوبکر، بر این مطلب تصریح شده است و بسیاری از روایات شاهد مدعاست و در روایتی از امام رضا(ع) دربارۀ اموال به‌ارث‌رسیده به حضرت فاطمه(س) چنین آمده است: غیر از فدک و بوستان‌های اطراف مدینه، از پیامبر(ص) شش اسب، سه شتر به نام‌های «عَضْبَا»، «صَهْبَا» وَ «دیبَاج»، دو قاطر به نام‌های «شهْبَا» وَ «دُلْدُل» الاغی به نام «یعفور»، دو گوسفند شیرده، چهل شتر شیرده، شمشیری به نام «ذوالفقار» و ذریح او به نام «ذات الفضول»، عمامۀ او به نام «سَحاب»، دو قطعه لباس رویین به نام «بُرد یمانی»، انگشتری به نام «فاضل»، چوب‌دستی، تشک‌هایی از لیف، دو عبای قَطوانی و پشتی و بالشی پوستین بر جای مانده بود که همۀ اینها - جز ذریح، شمشیر، عمامه و انگشتر که اینها را برای امیرمؤمنان(ع) قرار داد - به فاطمه انتقال یافت که تنها وارث پیامبر(ص) است و آن چهار قطعه نیز که به امیرمؤمنان(ع) منتقل شده، به جهت ادای دین پیامبر(ص) بود.

تعبیر «دو گوسفند شیرده و چهل شتر شیرده» در این گزارش از دامداری پیامبر(ص) حکایت دارد که به گفته مقریزی، تعداد این شتران یکصد عدد بود و همۀ اینها پس از ایشان به دخترش به ارث رسید، سپس به فرزندان او و امامان انتقال یافت. افزون بر آنکه فدک و باغ‌های آن حضرت در اطراف مدینه نیز به آنان انتقال یافت.

گزارش‌هایی که در عنوان‌های مربوط به زراعت امامان نقل شده مبنی بر اینکه بنیان‌های زراعی هر یک از ایشان از قبیل آب و ملک به تناسب سهم هر امامی از پدر به او به ارث می‌رسید، نشانۀ اموال ارثی آنان است که دست به دست می‌شد. در این میان دربارۀ اموال به‌ارث‌رسیدۀ امام جواد به امام هادی(ع) دو گزارش ویژه وجود دارد که معیار انتقال اموال امام پیشین به امام بعدی را بیان می‌کند. بر پایۀ سند صحیح، ابوعلی راشد پس از شهادت امام جواد(ع) نزد امام هادی(ع) رفت و دربارۀ اموالی پرسید که افراد آن را مال امام جواد(ع) می‌دانستند و نزد او می‌آوردند. امام پاسخ داد: این اموال اگر از جهت مقام امامت امام جواد(ع) باشد، مربوط به من است، اگر از اموال شخصی او باشد، میراث است که باید بر پایۀ کتاب خدا تقسیم شود و اکنون بخشی از آن مال من است. از این گزارش معلوم می‌شود که امام جواد(ع) اموال فراوانی اعم از شخصی و غیرشخصی نزد دیگران داشت که پس از ایشان به وارثان، از جمله حضرت هادی(ع) انتقال یافت و نام بخشی از آنها در نقلاحمد بن ابوخالد، غلام امام جواد(ع)، چنین ذکر شده است: آن حضرت دارایی‌ها، آب و ملک (مزرعه)، چهارپایان و غلامان از خود به ارث گذاشته و سرپرستی آنها را تا زمان بلوغ امام هادی(ع) به عبدالله بن مساور سپرد و از او خواست، پس از بالغ‌شدن امام هادی(ع) آنها را به ایشان تحویل دهد تا برای مخارج خود و خواهرانش از آنها استفاده کند.

هدیه

هدیه‌دادن و پذیرفتن، نقش مثبتی در روابط اجتماعی بشر دارد و عامل گره‌گشایی در بسیاری از مشکلات اجتماعی و زدایش کینه‌ها از سینه‌ها و افزایش محبت‌هاست. شاید راز اصلی رواج این کار در سیرۀ معصومان‌(ع) علاوه بر جنبۀ اقتصادی، همین نکته باشد. روایات فراوانی هم بر آن تأکید دارند؛ برای نمونه امام باقر(ع) فرمود: پیامبر(ص) هدیه را می‌پذیرفت؛ ولی از صدقه بهره‌ای نمی‌گرفت. ابن‌سعد و ابن‌ابی‌الحدید نیز همین مضمون را گزارش کرده‌اند.

بررسی این موضوع از جهات مختلف مانند نقش مثبت هدیه در روابط اجتماعی، اصل هدیه در زندگی معصومان‌(ع)، آمار آن، موارد مصرف آن، تحول فرایندی آن در زندگی آنان، اندازۀ نقش آن در معیشت ایشان و مانند آن، موضوعی است پرگستره که تحقیقی جدا می‌طلبد. در اینجا نام‌بردن از این موضوع تنها برای یادآوری این نکته است که هدیه در ردیف منابع درآمدی آنان بوده و به صورت اشاره از آن عبور می‌شود.

از بررسی منابع تاریخی و حدیثی بر می‌آید که هدیه در چرخۀ درآمد معصومان‌(ع) جای داشت و برابر وضعیت زمانی و مکانی نقش متفاوتی ایفا می‌کرد. در برخی موارد کارایی آن برجسته بود؛ مانند روز‌های نخست هجرت پیامبر(ص) به مدینه که هزینۀ ایشان با هدیه تأمین می‌شد و هر روز یکی از انصار با هدایای خود از آن گرامی پذیرایی می‌کرد.

گاهی نقش این هدایا در گردونۀ زندگی آنان محوری نبود؛ بلکه کارایی آن موردی بود؛ برای نمونه یکی از یاران امام رضا(ع) مال گران‌قیمتی را نزد وی برده و انتظار داشت که امام خرسند شود؛ ولی آن حضرت با پذیرفتن آن، ابراز خرسندی نکرد و این کار مایۀ تعجب آن شخص شد. امام نیز به گونه‌ای به وی فهماند که این هدیه‌ها در روحیه و زندگی آنان نقشی ندارد.

در اینجا ممکن است چنین پرسیده شود که هدیه به معصومان‌(ع) در دوره‌های متفاوت چه تحولی داشت؟ در این باره باید گفت گزارش‌ها شفاف نیستند. آنچه از نقل‌های موجود بر می‌آید، این است که می‌توان گفت تا دورۀ امام باقر(ع) به صورت پراکنده هدایای نقدی و غیرنقدی برای آنان آورده می‌شد؛ ولی از زمان امام صادق(ع) به بعد، هدیه‌های نقدی و غیرنقدی و حجم آنها افزایش یافت که وجود نقل‌های بیشتر در این خصوص، از این مدعا حکایت دارد.

در اینکه عوامل این افزایش چه بوده، می‌توان گفت این عوامل در دوره‌های مختلف، متفاوت بوده است؛ برای مثال در دورۀ امام صادق(ع) حوادثی از قبیل فضای باز سیاسی در حکومت نوبنیاد عباسیان، حضور علمی آن حضرت در میان مردمان و افزایش آمار شاگردان ایشان نقش داشته است. در این دوره و دوره‌های پس از ایشان عواملی از قبیل افزایش آمار شیعیان و پیشرفت اقتصادی آنان، شکل‌گیری نهاد وکالت که از دورۀ امام صادق(ع) بنیان نهاده شد و در زمان امام کاظم(ع) شکوفا شده بود، عرصه‌ساز ارسال این هدایا از سوی محبان اهل بیت(ع) شمرده می‌شد. به هر روی هدایایی که برای معصومان‌(ع) آورده یا فرستاده می‌شد، دو گونه بود:

هدایای حکومتی

هدایای حکومتی به معصومان‌(ع) بخشی از هدایای به آنان است که این پرسش را با خود دارد: آیا آنان هدایای حکومتی را می‌پذیرفتند و اگر می‌پذیرفتند در چه وضعیتی بود؟ پاسخ این پرسش در لایه‌های بررسی این قسمت تعبیه شده است.

اشاره به هدایای حکومتی به معصومان‌(ع) در اینجا در دو قسمت انجام می‌گیرد: ۱. هدایای حکومتی به پیامبر(ص)؛ ۲. هدایای حکومتی به امامان. در قسمت نخست می‌توان گفت آن حضرت با توجه به تأثیر هدیه در ایجاد محبت و زدایش کینه و گره‌گشایی اجتماعی آن، به آن توجه ویژه داشت؛ هدیه می‌داد و می‌پذیرفت و به آن توصیه می‌کرد و پذیرش هدیه و نپذیرفتن صدقه، امری مشهور نزد همگان و از ویژگی‌های نبوتش نزد اهل کتاب شمرده می‌شد؛ ازاین‌رو در هر عرصه‌ای که هدیه نقش این‌چنینی داشت و به آلودگی‌های گوناگون آمیخته نبود، آن را می‌پذیرفت؛ تفاوتی هم میان ملوک و غیرملوک نمی‌گذاشت و هدیه‌های ملوک و بزرگان قبایل به آن حضرت از نمونه‌های آنهاست.

پیامبر(ص) مقوقس، پادشاه اسکندریه را به اسلام فرا خواند. او با نامۀ آن حضرت برخوردی مؤدّبانه کرد؛ آن‌گاه هدیه‌ای برای آن حضرت فرستاد - که ماریۀ قبطیه، همسر آن حضرت نیز از هدایا بود - رسول خدا(ص) در پی این برخورد مؤدّبانه، هدیۀ او را پذیرفت و با این کار، به او احترام گذاشت. دربارۀ هدایای او به آن حضرت گفته شده که یازده نوع از جمله دو کنیز، یک جامه و استری سواری برای شخص آن جناب بوده است. هدایای فراوان نجاشی پادشاه حبشه و همچنین هدایای پادشاه أیله که آن حضرت آنها را پذیرفت و برای نجاشی و پادشاه أیله عوض فرستاد، موارد دیگر پذیرش هدیۀ حاکمان است. البته پیامبر(ص) نیز با لحاظ وضعیتی که داشت، پس از پذیرش آنها، بخش عمده را به دیگران، به‌ویژه مسلمانان می‌بخشید.

قسمت دوم که هدایای حکومتی به امامان است، صورت‌ها و موارد گوناگونی داشت. حاکمان در برخی دوره‌ها، هدیه و تقسیم‌هایی برای عموم مردم یا افرادی داشتند که نام امام آن دوره نیز در آن ردیف جای داشت. این حاکمان در جوایزی که برای امام لحاظ می‌کردند، انگیزه‌های گوناگون داشتند و می‌توان گفت تطمیع، تحقیر، فخر بر آن گرامیان و گاهی احترام یا جهات دیگر از انگیزه‌های آنان شمرده می‌شد که برخی موارد آن در پی می‌آید.

این پرسش که راز پذیرش جوایز و هدایای حاکمان از سوی امامان چه بوده است با اینکه اصل حکومت و رفتار حاکمان مورد پذیرش آنان نبوده است، پاسخ‌های متفاوت درون‌دینی و برون‌دینی دارد و در فقه هم، در عنوان «جوائز السلطان» مورد بررسی است. در اینجا به‌اجمال در دو پاسخ می‌توان چنین گفت:

۱. پاسخ درون‌دینی: بر پایۀ روایات معتبر، خدا اموال در زمین را به لحاظ اینکه پیامبر(ص) و امامان پاکِ خاندانش حجت خدا هستند، در اختیار آنان نهاده است؛ به‌گونه‌ای‌که استفادۀ دیگران از آنها را وابستۀ به هماهنگی با آنان دانسته است؛ ولی حاکمان زورگو، بناحق آنها را در اختیار گرفته بودند و به آنان نمی‌پرداختند؛ افزون بر آنکه امامان در میان آن اموال، سهم ویژه‌ای به نام «سهم ذی‌القربی» - که بخشی از خمس است - هم داشتند و به آنان پرداخت نمی‌شد و آنان هرگاه راهی عزت‌مندانه برای دستیابی به آنها می‌یافتند، از آن استفاده می‌کردند و هدیه راهی عزت‌مندانه بود.

۲. پاسخ برون‌دینی: امامان همانند دیگرمردم در میان آن اموال - که بیت‌المال بوده - سهم عمومی داشتند که جز در موارد اندکی به آنان پرداخت نمی‌شد. اگر چنین فرصتی برای دریافت حق آنان پیش می‌آمد، درحقیقت سهم خود را می‌پذیرفتند، بلکه با استفاده از این فرصت، این اموال را هزینۀ نیازمندی‌های جوانانِ خاندان ابو‌طالب می‌کردند و نمونۀ برجستۀ آن را می‌توان در دورۀ امام کاظم(ع) مشاهده کرد که فرمود: اگر نبود مشکل ازدواج افراد مجرد خاندان ابو‌طالب، هیچگاه این جوایز را نمی‌پذیرفتم؛ ازاین‌رو حضور هدایای حکومتی در معیشت امامان حکمت‌آمیز بود که می‌توان آن را دو بخش کرد:

یکم: هدایای نپذیرفته که جوایزی بودند آمیخته به حقوق دیگران یا توهین‌آمیز که ایشان اینها را نمی‌پذیرفتند؛ برای نمونه:

1. معاویه در یکی از سفرهایش به مدینه، در دیدار افراد و گروه‌ها با او، روزانه به هر فردی بخشش‌هایی از پنج‌هزار تا یکصد هزار داشت. امام مجتبی(ع) -. طبق نقل صدوق - آخرین نفری بود که با او دیدار کرد. معاویه با فخرفروشی بر امام - که مادرم هند است - دستور داد برابر همۀ پرداختی‌های آن روزش که به نقل ابن‌عساکر چهارصد هزار درهم بود، به آن گرامی بپردازند؛ ولی امام، پذیرش آن را با عزّت خود ناسازگار دید و - با بیانِ برجستگی انتسابش از راه فاطمه به پیامبر(ص) - آن را نپذیرفت.
2. به گزارش صدوق، هارون نیز جامه‌ای قیمتی را همراه با مال و مرکبی، برای امام کاظم(ع) هدیه فرستاد؛ ولی امام به جهت آمیختگی آن هدیه با حقوق مردم، پذیرفتن آن را با عزت خود ناسازگار دید و نپذیرفت.

دوم: هدایای پذیرفته‌شده که جوایزی بودند، بی‌آنکه توهین‌آمیز یا با حقوق دیگران آمیخته باشد، به آنان ارائه و پذیرفته می‌شد؛ برای نمونه:

1. گفته شده که معاویه افزون بر پرداخت سهام سالانه از درآمد عمومی به امام مجتبی(ع) و امام حسین(ع)، هدایایی نیز برای ایشان می‌فرستاد و آن گرامیان می‌پذیرفتند. این، مطلبی است که حمیری از امام صادق(ع) نقل کرده و ابن‌سعد هم با نقل از امام صادق(ع) افزود: حسنین جوایز معاویه را می‌پذیرفتند.
2. به نقل ابن‌طاووس، منصور دوانیقی هر از چند گاهی با احضارکردن امام صادق(ع) وی را آزار می‌داد. در موردی پس از پشیمانی، فرمان داد مبلغ ده‌هزار درهم به امام پرداخت کردند و او را با احترام به جایگاهش باز گرداندند.
3. به نقل ابن‌شهرآشوب، منصور دوانیقی از امام کاظم(ع) درخواست کرد که در ایام نوروز جلوس کند و هدایای مردم را بپذیرد. امام این درخواست را نپذیرفت؛ ولی با اصرار منصور مواجه شد و به‌ناچار آن را تنها برای نظامیان پذیرفت. در این جلوس هدایایی جمع شد که منصور آن را به امام بخشید. آن حضرت آنها را به پیرمردِ نیازمندی هدیه داد که شعری را درباره سیدالشهدا(ع) سروده بود و آن را به امام هدیه کرده بود.
4. به نقل شیخ‌حُر عاملی، هارون رشید در دیداری از امام کاظم(ع) مبلغ دویست دینار به ایشان هدیه داد. آن حضرت هم پذیرفت و بر پایه گزارش صدوق و شیخ‌حُر، پارچه‌ها و دینار‌های اهدایی او در فرصت دیگر را نیز پذیرفت و آن را برای ازدواج برخی از جوانانِ خاندان ابوطالب هزینه کرد و از این راه، حق را به صاحب حق رسانید.
5. به گفته موسی بن عبدالله بن حسن پس از پناهندگی وی به مهدی عباسی در مسجد الحرام، مهدی دستور داد به چند نفر از جمله به امام کاظم(ع) هدیه بدهند و هدیه او به امام، به مبلغ پنج‌هزار دینار بود.
6. به گفتۀ عبدالرحمن بن جوزی، هارون عباسی در بخشی از دوران زندگی امام رضا(ع) ماهانه بیست‌هزار درهم و سالانه سیصدهزار درهم به آن حضرت صله می‌داد. مأمون هم در دوران خود همین روش را درباره امام جواد(ع) عمل می‌کرد؛ بلکه بر آن می‌افزود و هدیه سالانه او به یک‌میلیون درهم رسیده بود؛ ولی نواده او سبط بن جوزی، برخورد یادشده هارون و مأمون را با نقل از کتاب الأوراق ابوبکر صولی (-۳۳۵ یا ۳۳۶ق) درباره دو امام کاظم و رضا(ع) دانسته و گفته است هارون با امام کاظم(ع) - در سال‌های زندانی‌بودنش - و مأمون با امام رضا(ع) این رفتار را داشته‌اند. گفتنی است مستند خبر عبدالرحمن بن جوزی نقل نشده است؛ ولی مستند خبر سبط بن جوزی، صولی است و به نظر می‌رسد گزارش صولی بر فرض صحیح‌بودن اصل این نقل ترجیح دارد؛ چون او با آن روزگار قُرب زمانی داشت؛ وانگهی در مستندات نقلی صولی، مادربزرگ پدری او جای دارد که کنیزی بوده و مأمون او را به امام رضا(ع) بخشیده و امام نیز وی را به نیای صولی، عبدالله بن عباس، بخشیده بود و صولی او را با هوش‌ترین زن دورانش دانسته و از او روایاتی نقل کرده است.
7. به گفتۀ ابن‌خلکان، مأمون در پرسشی که آن را با امام رضا(ع) در میان نهاد و پاسخ شنید، مبلغ یک‌میلیون درهم به آن حضرت هدیه داد. با فرض صحت این نقل‌ها می‌توان گفت به لحاظ رابطۀ مسالمت‌آمیز ظاهری مأمون با امام رضا(ع) این مبلغ‌ها را برای آن حضرت می‌فرستاد.
8. به گفتۀ یعقوبی، مأمون در تزویج دخترش به امام جواد(ع) دو میلیون درهم به ایشان بخشید. بر پایۀ گزارش ابن‌عماد، معتصم عباسی (۲۱۸ - ۲۲۷ق) سالیانه مبالغی برای امام جواد(ع) می‌فرستاد و باید گفت این مبالغ به جهت حضور دختر مأمون در خانۀ آن حضرت بود.
9. به نقل ابن‌طلحه شافعی، متوکل عباسی مبلغ سی‌هزار درهم برای امام هادی(ع) فرستاد و آن حضرت آن را به فقیری که از کوفه به سامرا نزد امام رفته و اظهار نیاز کرده بود، پرداخته است و به گفته ابن‌خلکان، همین متوکل، امام هادی(ع) را در جلسه شرابش فرا خواند؛ ولی با برخورد نصیحت‌گرانه امام روبرو شد و فرمان داد مبلغ چهار هزار دینار برای ادای دین آن حضرت به وی بپردازند.

این‌گونه نقل‌ها حکایت از آن دارد که معصومان‌(ع) در پذیرفتن و نپذیرفتن هدایای حکومتی، بر پایۀ ادله یادشده، متفاوت و هماهنگ با معیار و شرایط عمل می‌کردند و با فرض درستی این گزارش‌ها می‌توان گفت اگر امامان هدایای حاکمان را می‌پذیرفتند، عمدۀ آنها را به مصرف نیازمندان می‌رساندند و بخشی از پرداختی‌های آن بزرگواران به نیازمندان و دیگرافراد از همین منابع تأمین می‌شد.

هدایای مردمی

این هدایا را دوستانشان از نقاط دور و نزدیک - کم و بیش - برای آنان می‌آوردند و آن گرامیان هدایای خالص و بی‌شبهه را می‌پذیرفتند که به مواردی برای نمونه اشاره می‌شود:

۱. هدایا به پیامبر(ص): هدایای مردم به آن حضرت دو قسمت داشت:

الف) هدایای مسلمانان - که آنها را می‌پذیرفت و آمار آنها نیز زیاد بود - و می‌توان از موارد پیش رو نام برد. به گفتۀ ابن‌شبّه گروهی ازقبیلۀ ثقیف نزد پیامبر(ص) رفته، برای آن حضرت هدیه بردند. پرسید: هدیه است یا صدقه؟ پاسخ دادند: هدیه است و آن حضرت پذیرفت و دربارۀ راز پذیرفتن آن و نپذیرفتن صدقه فرمود: هدیه به خاطر خود شخص و برآوردن حاجت است؛ ولی صدقه برای خداست. همان گرامی انواع خرمایی را که قبیلۀ عبدالقیس از بحرین برای او هدیه آورده بودند، پذیرفت. هدیۀ فَروة بن نُفاثه جُذامی به آن حضرت را که مرکبی بود، پذیرفتند و در جنگ حُنین از آن استفاده کردند و دو پرندۀ بریانی زن انصاری را که لای نانی جای داشت، پذیرفتند و با امیرمؤمنان(ع) میل کردند و بر پایۀ نقل معتبر کلینی، کنیز آزاد‌شدۀ عایشه، هدیه‌ای را - که قطعه گوشتی بود - برای ایشان بردند و او پذیرفت و دستور پختن آن را داد و به گفتۀ واقدی، سه نوع کالا (مقداری خوراکی، چند گیاه معطر و مقداری خیار نوبر) از سوی قبیلۀ ودّان برای پیامبر(ص) هدیه آورده بودند، آن حضرت با شروع به خوردن خیار نوبرانه و گیاه معطر، از آنها خوشش آمد و دستور داد برای امّ‌سلمه نیز ببرند. پیامبر(ص) به هدیه‌آورندگان نشان می‌داد که این هدیه مورد خوشایند اوست.

به نقل دیگر واقدی، پیامبر(ص) در عمرۀ حدیبیّه وقتی به ابواء رسیدند، «ایماءُ بن رَحضَه» چند گوسالۀ پروار و یکصد گوسفند همراه با مقداری «شیر» که آن را بار دو شتر کرده بود، برای آن حضرت هدیه فرستاده و ایشان پذیرفتند و گوسفندان را میان یاران خود تقسیم کردند.

بر پایۀ نقل ابوالفتوح رازی، مواد غذاییِ ولیمۀ ازدواج دخترش فاطمه، از هدایایی بود که یاران آن حضرت با حجم زیاد به همین منظور آورده بودند و به گفتۀ ابن‌عباس به پیامبر(ص) سیصد دینار هدیه داده شد و آن حضرت آن را به حضرت امیرمؤمنان(ع) بخشید؛ ایشان نیز آن مبلغ را سه قسمت کرد و به سه نفر صدقه داد که مایۀ هدایت و بسامانی زندگی آنان شد. به هر روی هدایای مردم به پیامبر(ص) که آنها را می‌پذیرفت، فراوان است و گاهی هم به آنان عوض می‌داد و گاهی آن را به دیگران می‌بخشید.

ب) هدایای مشرکان که آنها را به جهت منع دینی نمی‌پذیرفت؛ مانند هدیه عیاض - دوست پیش از نبوّت پیامبر(ص) - که آن حضرت فرمود: اگر مسلمان بودی می‌پذیرفتم؛ چراکه خدا مرا از پذیرفتن زَبَد (عطای) مشرکان منع کرده است. در پی این سخن، عیاض دربارۀ اسلام فکری کرد و پس از مدتی مسلمان شد؛ آن‌گاه هدیه‌ای برای آن گرامی برد و ایشان پذیرفتند. همچنین ایشان هدیة عامر بن مالک را که اسبی به آن حضرت هدیه داد، نپذیرفتند.

شاید دربارۀ علت منع دینی از پذیرش هدیه مشرکان، بتوان چنین گفت که اثر طبیعی هدیه - چنان‌که گفته شد - پیدایش زمینۀ روابط اجتماعی و محبت و افزایش آن است؛ از سوی دیگر در آموزه‌های دینی ایجاد رابطه با مشرکان و دشمنان الهی و محبت به آنان منع شده است؛ چون مایۀ تضعیف بنیادهای دینی و زدایش اعتبار ارزش‌هاست؛ ازاین‌رو هر آنچه مایۀ تضعیف این بنیادها باشد - که پذیرش هدیه مشرکان از جملۀ آنهاست - ممنوع شمرده شده است.

۲. هدایای به امامان که برای هر یک از آنان موارد گوناگونی بوده و در اینجا برای اثبات مدعا به چند مورد اشاره می‌شود:

1. به گفتۀ ابن‌ابی‌الحدید حضرت امیرمؤمنان(ع) همانند پیامبر(ص) هدایای مسلمانان را می‌پذیرفت؛ چنان‌که هدایای گروهی از یارانش را پذیرفت - جز هدیۀ اشعث را که بوی رشوه داشت و آن را نپذیرفت - حتی حلوایی را که به مناسبت نوروز برایش آماده کرده بودند، پذیرفت و خورد. برخی برآن‌اند که نقل پذیرش حلوای نوروزی اگر درست باشد، باید مربوط به پیش از خلافت آن حضرت باشد؛ چون در دوران خلافت، هدیه نوروزی و مهرگانی را نمی‌پذیرفت و هدایای عمّال خود را نیز در بیت‌المال قرار می‌داد. دربارۀ هدیه به آن حضرت موارد دیگری نیز نقل شده که به همین اندازه بسنده می‌شود.
2. به نقل امام عسکری(ع) هدیه‌ای برای امام مجتبی(ع) آورده شد و آن حضرت با افزودن بیست برابر - که معادل بیست هزار درهم می‌شد - به آورندۀ آن باز گرداند.
3. به گفتۀ ابومنصور طبرسی، برخی شیعیان کالا‌هایی را به صورت هدایا برای امام حسین(ع) می‌فرستادند.
4. در منابع آمده است هدایایی از سوی مختار برای امام سجاد(ع) ارسال می‌شد؛ ولی از قراین موجود بر می‌آید آن گرامی در پذیرش آن، با احتیاط عمل می‌کرد؛ زیرا امام یک بار هدیۀ او را پذیرفت و آن را هزینۀ بازسازی خانۀ عقیل کرد؛ ولی بار دیگر، هدیۀ چهل‌هزار دیناری وی را نپذیرفت. شاید بتوان گفت علت آن، پیش‌بینی آن حضرت از شرایط موجود بود و می‌خواست بدین روش از همدستی با مسائل اجتماعی و سیاسی موجود تبرئه شود و جلوی اتّهام مروانی‌ها به آن حضرت را بگیرد.
5. به نقل ابوعُتَیبه، امام باقر(ع)، فردی از دوستانش را که پدرش از دوستان امویان و کمی پیش‌تر در گذشته بود، در یافتن گنج پدر راهنمایی کرد؛ گنجی که پدر، آن را پنهان کرده و به او اطلاع نداده بود. آن فرد، پس از یافتن آن، مبلغ پنجاه هزار درهم به امام هدیه کرد و آن حضرت با پذیرفتن آن، دینی از خود ادا کرد و بخشی دیگر را به مصرف فقرای خاندانش رسانید.
6. برای امام صادق(ع) نیز هدایایی از سوی دوستانش برده می‌شد و آن حضرت می‌پذیرفت؛ ولی زکات را نمی‌پذیرفت؛ برای نمونه به گفتۀ ابوبصیر، شعیب عقرقوفی مبلغی که آمیخته از زکات و صِله بود، نزد آن حضرت برد و امام هدیه را پذیرفت و زکات را بر گرداند و در مورد دیگر مردی به مبلغ هزار درهم از طریق شعیب عقرقوفی، برای آن حضرت هدیه فرستاد و ایشان پذیرفت؛ چنان‌که پیراهنی را که عبدالرحمان ابومسلم خراسانی برایش هدیه آورده بود؛ پذیرفت و به مُعتِّب فرمان داد تحویل بگیرد.
7. اسماعیل بن قیس موصلی، مبلغ پانصد دینار به امام صادق(ع) هدیه کرد و این اقدام را پس از آنکه دستورالعمل اقامۀ نمازی را از امام فراگرفته و به جا آورده بود، انجام داد. او درواقع ثروت خود را از آثار این نماز می‌دانست و به شکرانۀ آن، برای آن حضرت نیز هدیه‌ای برد.
8. فیض بن مختار کوفی در سفر حج به محضر امام صادق(ع) و امام کاظم - که دوران خردسالی را می‌گذراند - رسید و به هر یک از آنان به مبلغ هزار دینار هدیه کرد؛ چنان‌که عمران بن عبدالله قمی - که از دوستان مورد توجه امام صادق بود - در یکی از سفرهای حج، با امام صادق(ع) دیدار کرد و آن حضرت نیز به همراه همسرانش در حج حضور داشت. این دیدار در حالی رخ داد که امام، غلامش را فرستاده بود تا برای اسکان او خیمه‌ای تهیه کند. عمران قمی با استفاده از این فرصت، چادر خود را برای اسکان امام آماده کرد و از ایشان درخواست کرد آن خیمه‌ها را - که کرباس‌های آن، از مزرعۀ اوست - به هدیه بپذیرد. امام نیز پذیرفت و برای وی دعا کرد.
9. پذیرش این‌گونه هدیه در زندگی امام کاظم(ع) نیز مشاهده می‌شود؛ برخی شیعیان نیشابور مال فراوانی به مبلغ سی‌هزار دینار و پنجاه‌هزار درهم و مقداری پارچه برای امام کاظم(ع) هدیه فرستادند. خانمی به نام شُطَیطه هم، پارچه‌ای از دستبافت خود را - که حدود دوازده متر می‌شد - به علاوه یک درهم کامل هدیه فرستاده بود. آن حضرت هدیۀ این خانم را پذیرفت؛ ولی هد‌ایای افرادی را که به ارتداد روی آورده و فطحی‌مذهب شده بودند، باز گرداند.
10. علی بن یقطین در شمار فرستندگان هدیه به امام کاظم(ع) جای دارد که آن حضرت با تعبیر «بَذَلَ مَالَهُ وَ مَوَدَّتَهُ» از او یاد کرده است. او افزون بر پرداختن وجوهات خود، هدیه‌هایی نیز برای آن حضرت ارسال می‌کرد. او می‌گوید: روزی نزد هارون حضور داشتم که از پادشاه روم برای وی هدیه‌هایی آوردند و یکی از آنها پیراهن ابریشمی زربافتی بود که هارون آن را به من بخشید و من نیز آن را برای امام کاظم(ع) فرستادم. به گفتۀ کشّی او با فرستادن هدایایی که از صد تا سیصد هزار دینار می‌رسید، به امام کمک مالی می‌کرد و امام برخی از این پول‌ها را برای ازدواج پسرانش از جمله امام رضا(ع) هزینه کرد. تعبیرهای «أَمْوَالٍ كَثِيرَةٍ» و «دِرْهَمٍ» که در برخی از این روایت‌ها به کار رفته، از گستردگی اندازۀ هدایای مردمی به آن حضرت و متفاوت‌بودن هدایا حکایت دارد که کالا و پول را در بر می‌گرفت؛ چنان‌که توجه مردم به پشتیبانی مالی از امام در آن موقعیت نیز از این گزارش‌ها به دست می‌آید.
11. هدایای به امام رضا(ع) نیز موارد متعددی داشته که به موردی از آن - قبلاً - اشاره شد و نقل اسماعیل بن بزیع در این خصوص که مبلغی را برای امام فرستاده و آن حضرت هم پذیرفته، مورد دیگر آن است.
12. قمی‌ها کالا و جواهرات فراوانی از هدایا، نذورات و خمس را برای امام حسن عسکری(ع) گردآورده بودند و به احمد بن اسحاق قمی نمایندۀ ایشان تحویل دادند تا به آن حضرت برساند و او به همراه سعد بن عبدالله اشعری نزد امام به سامرا برد.
13. خانمی از منطقۀ دینَوَر برای امام حسن عسکری(ع) ده دینار و سه دانه مروارید - که به اندازۀ ده دینار ارزش داشت - هدیه فرستاد. امام آن را پذیرفت و به یکی از کنیزانش هدیه کرد.

گفتنی است هدایای مردم اگر آلوده و ناسالم بود نیز نزد ایشان پذیرفته نمی‌شد؛ چنان‌که از خراسان برای امام صادق(ع) کنیز تصرف‌شده‌ای را هدیه آوردند و امام نپذیرفت و فرمود: چیز آلوده به خانه ما اهل بیت راه ندارد. گزارش‌هایی در دست است مبنی بر اینکه کنیز‌هایی را از جاهای مختلف برای ایشان هدیه می‌فرستادند؛ ولی آن گرامیان آنان را به جهت تصرفی که در میان راه به آنها می‌شد، نمی‌پذیرفتند.

درمجموع هدیه در ردیف منابع مالی معیشتی معصومان‌(ع) جای داشت و آنان نیز اینها را با معیار و شرایط یادشده می‌پذیرفتند و با مصرف پردامنه‌ای که داشتند، آن را هزینه می‌کردند.

نذورات و وصایا

یکی از منابع درآمدی معصومان‌(ع) نذورات و وصیت‌هایی بوده که از سوی افراد انجام می‌گرفت. برایند گزارش‌ها در این باره نشان می‌دهد برخی از شیعیان، به‌ویژه کسانی که وارثی نداشتند، اموال خود را به صورت وصیت یا نذر یا هدیه به معصومان‌(ع) واگذار می‌کردند؛ حتی برخی از وابستگان به دستگاه خلافت نیز نذوراتی داشتند و برای آن گرامیان ارسال می‌کردند.

گفتنی است بررسی این موضوع از جهات مختلف مانند اصل نذورات و وصیت‌ها در زندگی معصومان‌(ع)، آمار آنها، موارد مصرف آنها، تحول فرایندی آنها در زندگی آنان و اندازۀ نقش آنها در معیشت آنان موضوعی است پردامنه که تحقیقی جدا می‌طلبد. در اینجا نام‌بردن از این موضوع تنها برای یادآوری این نکته است که نذورات و وصایا در ردیف منابع درآمدی آنان جای داشت و بخشی از هزینه‌های زندگی ایشان، به‌ویژه در دورۀ امامان متأخر از این راه تأمین می‌شد و برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود:

1. مردی که نذر کرده بود مقداری روغن را در اختیار با فضیلت‌ترین‌فرد قریش بگذارد، آن را با مشورت مِسْوَر بن مَخْرَمَةَ برای امام حسن و امام حسین(ع)، به عنوان افضل قریش فرستاد.
2. به گفتۀ نعمانی، حمران بن اعین نذر کرده بود اگر امام باقر(ع) به سؤال وی دربارۀ قائم‌بودن یا نبودن او پاسخ دهد، وی هزار دینار به او بپردازد. نعمانی افزود: امام با پاسخ‌دادن به پرسش حمران از او خواست دینارهایش را نزد خود نگه دارد.
3. در گزارش فضل بن کثیر، از محمد بن عمرو آمده است: زنی مبلغ سی دینار از اموالش را برای امام رضا(ع) وصیت کرده و او پس از مرگش آن مبلغ را برای امام فرستاد و آن حضرت اعلان وصول کرد.
4. مادر متوکل عباسی جهت شفایافتن متوکّل، مبلغ ده‌هزار دینار برای امام هادی(ع) نذر کرده است و پس از شفایابی پسرش، آن مبلغ را برای امام فرستاد. برخی از مخالفان، این مبلغ را بهانه کرده و نزد متوکل علیه امام سعایت کردند و آن را از دست امام در آوردند؛ ولی متوکل، پس از تحقیق دربارۀ این سعایت و آگاهی از درست‌نبودن خبر سعایت‌کنندگان، با افزودن مبلغی، آن را به امام باز گرداند.
5. به نقل ابومنصور موصلی، یوسف بن یعقوب نصرانی کاتب، روزی از سوی متوکل احضار شد و چون از او می‌ترسید، نذر کرد با امان‌ماندن از خشم متوکل، مبلغ یکصد دینار برای امام هادی(ع) بفرستد. با رفتن نزد متوکل و مورد خشمش قرارنگرفتن، به نذر خود وفا کرد و امام نیز پذیرفت.
6. حسین بن مالک قمی راوی معتبر امام هادی(ع) در نامه‌ای به آن حضرت گزارش کرده که فرد بدون وارثی، اموالش را به آن گرامی واگذار کرده است و از او راهنمایی خواست و امام هم راهنمایی‌اش کرد.
7. احمد بن حمزه قمی راوی معتبر امام هادی(ع) نیز می‌گوید: از آن گرامی دربارۀ اموال افرادی که در قم می‌زیستند و آن را برای آل‌محمد وصیت کرده‌اند، پرسیدم؛ امام هم راهنمایی کرده‌اند.
8. مورد دیگر منطقۀ اهواز است که علی بن مهزیار در آن مزرعه‌ای داشت و بر پایۀ نقل کلینی و صدوق، وصیت کرده بود سالانه یک‌چهارم سود آن را به امام عسکری(ع) بپردازند و مبلغی از ماندۀ آن را برای وی حج انجام دهند و برادرش ابراهیم بن مهزیار را متصدّی آن قرار داد.
9. از گزارش ابوادیان هم بر می‌آید که هدایا و نذوراتی از مردم به امام عسکری(ع) می‌رسید. به گزارش کلینی و صدوق، پیش از آخرین بیماری امام عسکری(ع) که به شهادتش انجامید، نامه‌هایی را به ابوادیان سپرد که به شهرها ببرد. ابوادیان در حالی به سامرا باز گشت که پیکر آن حضرت در حال تجهیز بود و فرزندش امام عصر(ع) بر پیکر پدر نماز می‌گزارد و از ابوادیان پاسخ نامه‌ها را در خواست کرد و از درون همیان نیز - که اندازۀ پول دوستان امام عسکری(ع) در آن بود و برای آن حضرت فرستاده بودند - به نشانۀ امام‌بودنش خبر داد.

این موارد نمونه‌هایی از وصیت‌ها و نذری‌های مردم به معصومان‌(ع) است.

غنایم

غنایم و صفایای به‌دست‌آمدۀ در جنگ و صلح‌های صدر اسلام در ردیف منابع درآمدی پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) جای داشت که برخی از مزرعه‌های پیامبر(ص) در اطراف مدینه از این صفایاست. به نقل بلاذری درآمدی که از سال هفتم هجری از سرزمین خیبر نزد رسول خدا(ص) می‌آمد و میان مسلمانان تقسیم می‌شد، ایشان سهم شخصی خود را همانند دیگرمسلمانان بر می‌داشت. در سهمیه‌بندی برای افراد، برای هر یک از همسران خویش، هشتاد پیمانه خرما و بیست پیمانه جو، همچنین برای هر یک از حسنین سهم‌هایی را اختصاص می‌داد. به نقل ابن‌شهرآشوب، امیرمؤمنان(ع) از غنایم، سهم رزمندگی خود و سهم اسب و سهمیۀ خود در میان سهم ذوی‌القربی را می‌گرفت؛ ولی آنها را به جهت وضعیت سخت اقتصادی مسلمانان به مصرف فقرا می‌رسانید.

خمس

یکی از راه‌های تأمین زندگی معصومان‌(ع) وجوهات مربوط به «عنوان امامت» بوده که بر پایۀ روایت معتبر، مردم برای آنان می‌بردند؛ مانند خمس، مال بلاوارث، انفال و فیء.

موضوع خمس در چند گزینه جای بررسی دارد: ۱. اصل وجوب خمس و ادلۀ آن؛ ۲. موارد تعلق خمس؛ ۳. موارد مصرف خمس که جای این بررسی‌ها در کتاب‌های فقهی است و در اینجا به بخشی از گزینه سوم که گزارش‌های تاریخی دربارۀ جمع‌آوری خمس از سوی معصومان‌(ع) است، به‌اجمال بسنده می‌شود. با مطالعه زندگی ایشان روشن می‌شود که خمس یکی از منابع درآمدی آنان بوده و بی‌تردید از نقاط دور و نزدیک - کم و بیش - برای آن گرامیان فرستاده می‌شد و داشتن وکلای مالی در مناطق مختلف گواه مدعاست؛ برای نمونه به نقل ابن‌شُبّه، پیامبر(ص) برای تأمین هزینۀ همسران خود از خمس درآمد‌های خیبر بهره می‌گرفت؛ چنان‌که بر پایۀ گزارش ابوعبید، امیرمؤمنان(ع) خمس معدنی را از شخصی که آن را کشف کرده بود و سپس آن را در برابر صد رأس گوسفند فروخته بود، دریافت کرد و به نقل بیهقی، در موردی که مردی بر گنجی به مبلغ ۱۵۰۰ درهم - در روستای مخروبه‌ای از عراق -دست یافته بود، بر پرداخت خمس آن امر فرمودند؛ هرچند دربارۀ امیرمؤمنان(ع) مدرکی در دست نیست که این خمس را به مصرف شخصی رسانیده باشد؛ بلکه بر فرض صحت گزارش یادشده، بعید نیست که خمس را در موارد نیازهای عمومی یا نیازمندان هزینه کرده باشد، آن هم با توجه به وضعیت خوب مالی آن حضرت در دوره‌ای که آن را گرفته است؛ یعنی در این دوره درآمد اموال شخصی ایشان، بیش از هزینه بوده که علاوه بر ادارۀ زندگی خود، به تأمین بخشی از هزینۀ بستگان و نیازمندان نیز توجه داشت.

گفتنی است بر پایۀ گزارش‌های معتبر، از دورۀ امامت امیرمؤمنان(ع) تا بخشی از زمان امامت امام صادق(ع) - که دورۀ حکومت امویان بوده - آن گرامیان خمس را برای شیعه به جهت وضع بد اقتصادی آنان یا به جهات دیگر مانند تعدّی سلطان بر آنان، حلال کردند و نگرفتند؛ چنان‌که در صحیحۀ علی بن مهزیار - که به آن اشاره خواهد شد - نیز آمده است، در دوران امام جواد(ع) که خمس گرفته می‌شد، امام پرداختن خمس برخی از کالا‌ها مانند ظروف، کالای خانگی و برخی از زراعت‌ها را لازم ندانسته و دلیل آن را نیز تعدّی سلطان بر شیعیان بیان کرده‌اند؛ ولی در همۀ دوره‌ها بر اصل لزوم پرداختن خمس از جانب مردم تأکید داشتند و از دورۀ دوم امامت امام صادق(ع) به بعد - که دورۀ حاکمیت عباسیان است - برای دریافت خمس اقدام کردند که در اینجا این مطلب به صورت کوتاه بررسی می‌شود:

امام باقر(ع) به صورت قاعده‌ای کلی دربارۀ «خمس»، بی‌آنکه موارد آن را تعیین کند، برای پرداختن خمس فضاسازی کرد و فرمود: برای احدی حلال نیست که از مالِ خمس‌نداده، چیزی بخرد، جز آنکه حقّ ما را پرداخت کند. ابوبصیر از امام باقر(ع) پرسید: آسان‌ترین و کمترین چیزی که سبب جهنّمی‌شدن آدمی می‌شود، چیست؟ امام پاسخ داد: خوردن درهمی از مال یتیم و ما یتیم هستیم. به گفتۀ صدوق یتیم به شخص بریده از وابستگان و دوستان گفته می‌شود و به معصومان‌(ع) به لحاظ اینکه در اموال و حقوق آنان تصرف ظالمانه می‌شد و مالشان را از آنان قطع می‌کردند، یتیم گفته شد. این سخنان امام باقر(ع) نشان می‌دهد که در آن تاریخ، دست‌کم برخی از حقوق آنان از جمله خمس، به آن گرامیان پرداخت نمی‌شد و ایشان نیز در خطاب به مردم به اصل پرداختن آن، تأکید داشتند. البته بر پایۀ نقل شیخ مفید و شیخ طوسی، امام باقر(ع) بخشی از خمسِ «حَکمِ بن عِلباءِ اَسَدِی» را که والی بنوامیه در بحرین بود و برای امام آورده بود، گرفته است؛ ولی به گفتۀ کشی این «حَکمِ بن عِلباء» خمسش را نزد امام صادق(ع) برد و آن حضرت پذیرفت و به او بخشید.

آیت‌الله خویی با نقل هر دو روایت می‌گوید: با توجه به این قرینه که راوی هر دو روایت ابن‌عمیر است، این احتمال بعید نیست که این دو روایت از یک حادثه حکایت دارند نه دو حادثه. به هر روی با صحت هر یک از این دو انتساب، گرفتن خمس در آن دوره، در موردی اثبات می‌شود.

روایت معتبری که کلینی و صدوق از ابن‌بُکَیر نقل کرده‌اند، حکایت از آن دارد که امام صادق(ع) در بخشی از دورانش - که تاریخ دقیقش روشن نیست -خمس می‌گرفت و آن را برای اموری غیر از هزینه‌های شخصی خود مصرف می‌کرد؛ به همین جهت برای تبیین کار خود فرمود: من از مالدارترین مردم مدینه هستم؛ ولی درهم یعنی خمس را از شما به جهت طهارت شما می‌گیرم نه به جهت دیگر. به روایت معتبرِ کلینی و شیخ طوسی، ابوسیار مسمع بن عبدالملک با غواصی در دریای بحرین، چهارصدهزار درهم سود برد و خمس آن را به مبلغ هشتادهزار درهم نزد امام صادق(ع) آورد؛ ولی آن گرامی با تأکید بر اینکه خمس، مال ایشان است و مردم وظیفه دارند آن را بپردازند، مبلغ یادشده را به او بر گرداند. در زندگی امامان بعدی نیز نمونه‌هایی مشاهده می‌شود مبنی بر اینکه آن بزرگواران خمس می‌گرفتند:

۱. گزارش‌های منابع حکایت دارد که شیعیان در عصر امام کاظم(ع) وجوهاتشان را به صورت پراکنده می‌پرداختند؛ گاهی نزد آن حضرت می‌بردند و مواردی فراوان به وکلای مالی آن حضرت تحویل می‌دادند. علی بن یقطین یکی از افرادی است که خمس مال خود را همواره برای آن حضرت می‌فرستاد.

گفتنی است، پس از شهادت امام صادق(ع) منصور دوانیقی با ایجاد فضای اختناق، رفت و آمد مردم با امام کاظم(ع) را محدود کرده و آن حضرت نیز خطری‌بودن این رفت و آمد را به دوستانش بازگو می‌کرد؛ ازاین‌رو با تقویت نهاد وکالت، به‌تدریج وکیلانی برای خود در مناطق مختلف معین کرده که پرداختن خمس، بیشتر با مراجعۀ به وکیلان انجام می‌گرفت.

مواردی که خمس و دیگر وجوهات به وکیلان مالی آن حضرت تحویل شده، فراوان است و بودن بخشی از این اموال در اختیار گروه واقفیه گواه مدعاست. به گفتۀ یونس بن عبدالرحمن هنگام شهادت امام کاظم(ع) هر یک از وکلای مالی آن حضرت در مناطق مختلف، مال فراوانی در اختیار داشتند و تعدادی از آنان فریفتۀ مال‌های نزد خود شدند و به انگیزۀ تصرف در آنها با توقف بر امامت امام کاظم(ع) به امامت امام رضا(ع) تن در نداده، «واقفیه» نام گرفتند. به گفتۀ شیخ صدوق، عثمان بن عیسی رواسی وکیل امام در مصر بود و مال فراوان و شش کنیز به عنوان وجوهات نزدش بود و آن را تحویل نداد. به نقل شیخ طوسی، از این وجوهات نزد زیاد قندی و حمزة بن بزیع هفتادهزار دینار، پیش عثمان بن عیسی رواسی، سی‌هزار دینار و نزد احمد بن ابی‌بشر سراج، ده‌هزار دینار بود و پرداخت نکردند. امام رضا(ع) در نامه‌ای به آنان بازپرداخت این پول‌ها را مطالبه کرد که آنان نپذیرفتند و این کار به انکار امامت امام رضا(ع) از سوی اینان انجامید و آن بزرگوار دربارۀ سرانجام این انکار چنین فرمود: «هُمُ الْيَوْمَ شُكَّاكٌ لَا يَمُوتُونَ غَداً إِلَّا عَلَى الزَّنْدَقَةِ»: «اینان امروز در امامت من شک دارند، ولی به وقت مرگشان زندیق و بی‌دین می‌میرند».

گفتۀ صدوق دربارۀ مصرف این اموال از سوی امام کاظم(ع) نیز نشانۀ جمع‌آوری خمس از سوی آن حضرت است. وی گفت: با اینکه این اموال سهم فقرا نبود، بلکه از خود آن حضرت بود، امام با این اموال از دوستانش با عنوان «صِله» دستگیری می‌کرد.

۲. طبق برخی گزارش‌ها در عصر امام رضا(ع) نیز وجوهات شیعیان به صورت پراکنده جمع‌آوری می‌شد. تاجری از فارس در نامه‌ای به امام رضا(ع) از وی درخواست کرد که خمس را ببخشد. امام در پاسخ وی با بیان موارد مصرف آن، مانند کمک به تقویت آموزه‌های دینی، تأمین هزینۀ زندگی عائله او، کمک به دوستان نیازمندش و حفاظت از آسیبی که ممکن است به آبروی ایشان برسد، بر لزوم پرداختن اصل خمس تأکید کرد و در پاسخ گروهی از مردم خراسان که بخشیدن خمس را درخواست کرده بودند نیز بر لزوم پرداختن اصل آن تأکید کردند؛ چنان‌که در توقیعش به ابراهیم بن محمد همدانی بر پرداختن آن در اموال زاید از مئونه تصریح دارد.

۳. گزارش‌ها دربارۀ جمع‌آوری و تعیین موارد خمس در دوران امام جواد(ع) گسترۀ بیشتری دارد و این از نقش بیشتر خمس در منابع درآمدی آن حضرت حکایت دارد. عمدة این اقدام نیز از سوی نهاد وکالت انجام می‌گرفت. این وکیلان در بسیاری از قلمرو حکومت عباسی حضور داشتند؛ مراکزی مانند سیستان، بست، اهواز، همدان، ری، بصره، بغداد، واسط و اماکن سنتی شیعه مانند قم و کوفه، محل حضور آنان بوده و بخشی از مسئولیت اینان، جمع‌آوری وجوهات و خمس اموال شیعیان و رساندن آن به امام یا مصرف آن به فرمان ایشان شمرده می‌شد. سعد بن عبدالله اشعری قمی، ابراهیم بن محمد همدانی، علی بن مهزیار اهوازی - که وکیل دو امام جواد و هادی(ع) در منطقۀ اهواز بود - از جملۀ این افرادند. بر پایۀ مکاتبۀ صحیح ابن‌مهزیار، آن حضرت در سال۲۲۰ هجری به وی نوشت که شیعیان باید خمس برخی از اموالشان - مانند سود‌های به دست‌آمده، ارث به دور از انتظار، هدایای سنگین سال‌مانده و محصول برخی از زراعت‌ها - را سالانه به وکیل آن گرامی بپردازند و افزودند: اگر اکنون سازوکار انتقال آن فراهم نیست، اجازه دارند با تأخیر پرداخت کنند؛ حتی مشخص کردند که خمسِ طلا و نقره را تنها در همان سال۲۲۰ پرداخت کنند و پرداختن خمس برخی از کالا‌های دیگر - مانند ظروف، کالای خانگی و برخی از زراعت‌ها - لازم نیست و دلیل عدم لزوم آن را نیز تعدّی سلطان بر آنان بیان کرده‌اند. هما‌ن گرامی در پاسخ به مکاتبۀ ریّان بن صلت که دربارۀ وجوب پرداختن خمس از زراعت و دیگر مباحات، مانند ماهی‌گیری و... که به صورت کسب روز‌انه یا فصلی به دست می‌آورد، پرسیده بود، نوشته‌اند: بر شما واجب است که خمس آن را پرداخت کنید. همان حضرت در پاسخ برخی شیعیان که دربارۀ موارد و چگونگی پرداخت خمس پرسشی را به این صورت مطرح کرده بودند که آیا خمس بر تمامی کالاهای مورد استفاده انسان از کم و زیاد از همۀ انواع درآمد و همچنین بر صنعتگران واجب است و اگر پاسخ آن مثبت است، چه زمانی باید بپردازند، با دست‌خط خود نوشتند: «خمس پس از هزینه زندگی واجب است».

ابوعلی بن راشد - که از وکلای آن حضرت بوده و امام به او فرمان داده بود که حق ایشان را گرد آورد - دربارۀ خمسِ تمامی کالاهای مورد استفاده از قبیل اجناس صنعتی، تجاری، کالای در دست آنان از امام پرسیدند. ایشان پاسخ داده‌اند: «در همۀ آنها اگر پس از هزینه زندگی، چیزی بماند خمس آن واجب است».

ابراهیم بن محمد همدانی نیز همانند سؤال ابوعلی بن راشد را از امام پرسید. آن حضرت در پاسخ فرمودند: علاوه بر کسر هزینه زندگی خود و فرزندان، خراج حکومت نیز استثنا می‌شود، سپس اگر مالی بماند، خمس آن واجب است.

این نقل‌ها حکایت از آن دارند که خمس در ردیف منابع مالی امام جواد(ع) جای داشت و گاهی با دگرگونی وضع شیعیان، همۀ خمس یا قسمتی از آن را می‌بخشید.

۴. امام هادی(ع) نامه‌ایی به علی بن بلال نوشت مبنی بر اینکه «ابوعلی راشد» را به جای علی بن حسین بن عبدربه - که درگذشته بود - برگزین و «وجوه جمع‌آوری‌شده را به او بسپار»؛ همچنین نامه‌ای به شیعیانی که در بغداد، مداین و اطراف آن بوده‌اند، فرستاده و ابوعلی راشد را به آنان به عنوان وکیل مالی خود معرفی و به آنان توصیه کرده که وجوه مربوط به آن حضرت را به ابوعلی راشد بپردازند؛ نیز به ابراهیم بن محمد همدانی نوشت که «وجوه فرستاده‌شده شما رسید» و دربارۀ او و دیگر افرادی که آن را فرستاده بودند، دعا کرد. مواردی دیگر از این دست نیز در منابع آمده که همۀ آنها حکایت دارد شیعیان در مناطق مختلف به آن حضرت خمس می‌پرداختند.

۵. به گفتۀ شیخ طوسی گروهی از مردم یمن برای تحویل وجوهات نزد امام عسکری(ع) به سامرا رفتند و آن حضرت به غلامش «بدر» فرمان داد عثمان بن سعید عمری را - که وکیل مورد اعتماد امام بود - حاضر کند و آن اموال را تحویل بگیرد. او برای اینکه به نام «وکیل امام» شناخته نشود و تحت تعقیب قرار نگیرد روغن‌فروشی می‌کرد و به «روغن‌فروش» لقب یافت و با این عنوان، با شیعیانی که از مکان‌های مختلف به سامرا می‌رفتند و می‌خواستند وجوهات واجب را به امام عسکری(ع) برسانند، ارتباط برقرار می‌کرد و وجوهات واجب آنان را به صورت تقیه تحویل می‌گرفت و آن را در ظرف روغن خود پنهان می‌کرد و با نام روغن‌فروشی نزد امام می‌برد و به او تحویل می‌داد. هنگام شهادت امام عسکری(ع) نیز گروهی از قم برای تحویل وجوهات به سامرا رفتند که با شهادت امام روبرو شدند و متحیر ماندند که چه کنند. این نقل‌ها نشان می‌دهند که در آن دوره، مردم مناطق شیعه‌نشین وجوهات مال خود را به امام زمانشان می‌پرداختند.

گفتنی است، برخی روایات - چنان‌که اشاره شده -خمس را برای شیعیان حلال دانسته‌اند و ظهور این روایات با ظاهر روایاتی که پرداختن آن را لازم می‌دانند، معارض است. شیخ طوسی برای رفع این تعارض، این دو دسته روایت را به دو موضوع جدای از یکدیگر مربوط می‌د‌اند و می‌فرماید: روایاتی که خمس را برای شیعیان حلال کرده‌اند، آن را تنها در مورد هزینه ازدواج حلال کرده‌اند و دربارۀ رازش فرمودند حلال‌کردن خمس برای این است که شیعیان از مال حلال بهره بگیرند تا زاد و ولدشان پاکیزه و حلال باشد؛ ولی روایاتی که بر پرداختن خمس تأکید دارند، نظیر مکاتبۀ صحیح ابن‌مهزیار مربوط به درآمدها و اموال دیگرند؛ پس میان دو دسته روایات تعارضی نیست.

از مجموع این نقل‌ها و روایاتی که در موضوع خمس در دست است، بر می‌آید که خمس از دورۀ امام باقر(ع) در غیرامور مربوط به ازدواج، به صورت پراکنده و کم، با لحاظ وضعیت متفاوت اقتصادی شیعیان گرفته می‌شد و از دورۀ امام کاظم و امام رضا(ع) به بعد فزونی یافت و این مطلب در دورۀ سه امام متأخر در اوج خود بود و در سیاست مالی آنان جای داشت و یکی از منابع مالی آن گرامیان شمرده می‌شد.

موقوفات معصومان و دیگران

عنوان «وقف» از عناوین فقهی است که با تعبیر «بازداشتن عینِ مال از نقل و انتقال و آزادگذاشتن درآمد آن» تعریف شده است و به عقدی گفته می‌شود که مالک، اصل مال معینی از اموال خود را از نقل و انتقال باز می‌دارد و درآمدهای آن را برای هزینۀ موارد خاص یا مصالح عمومی در نظر می‌گیرد. کاربرد رایج وقف در عرصۀ مال و اقتصاد است و این اقدام یکی از راهکارها برای گره‌گشایی اقتصادی است و نیاز بسیاری از نیازمندی‌های مالی در موارد خاص یا عام را برمی‌آورد و مورد تأکید آموزه‌های دینی است. وقف یکی از منابع درآمدی معصومان‌(ع) شمرده می‌شد که گاهی از سوی معصوم قبلی برای معصومان بعدی و گاهی از سوی دیگران انجام می‌گرفت. این موضوع، پردامنه است و بررسی همۀ جهات آن، تحقیقی جدا می‌طلبد. طرح آن در اینجا بدین جهت است که در ردیف منابع درآمدی معصومان‌(ع) جای دارد که به آن، در دو قسمت موقوفات معصومان(ع) و موقوفات دیگران برای آنان اشاره می‌شود:

موقوفات معصومان(ع)

موقوفات معصومان‌(ع) پاره‌ای از درآمد و هزینه‌های زندگی آنان را سامان می‌داد. این وقفی‌ها عمدتاً در دورۀ نخست اسلام به‌ویژه از پیامبر(ص)، حضرت فاطمه(س) و امیرمؤمنان(ع) بوده که دشواری‌هایی را که برای نسل آنان از جایگاه امامت پیش می‌آمد، پیش‌بینی کرده و منبع بخشی از هزینۀ آنان را از این راه تأمین کردند؛ افزون بر آنکه بخشی از درآمد این موقوفات برای نیازمندان دیگر هم هزینه می‌شد و می‌توان از این وقفی‌ها چنین نام برد:

۱. موقوفاتی است که پیامبر(ص) آنها را برای مصرف مورد نظر حضرت فاطمه(س) قرار داد و آن حضرت آنها را به امیرمؤمنان و فرزندانش(ع) اختصاص داد. این وقفی‌ها با شرایطی که داشت، عرصۀ مناسبی برای تأمین بخشی از هزینۀ آنان شمرده می‌شد. بر پایۀ روایت‌های معتبر، پیامبر(ص) باغ‌های هفت‌گانه را برای حضرت فاطمه(س) و فرزندانش وقف کرده است تا درآمدهای آنها برای آنان یا مطابق نظر ایشان هزینه شود؛ هرچند عباس عموی پیامبر(ص) پس از آن حضرت ادعا کرد که آنها میراث پیامبر است؛ ولی امیرمؤمنان(ع) و دیگران به وقف‌بودن آنها شهادت دادند و حضرت فاطمه(س) نیز تولیت آن را به همسر و فرزندان و نوادگانش اختصاص داد. این در حالی بود که بانیان سقیفه، حکومتِ امویان، مروانیان، عباسیان و عوامل آنان با ایجاد محدودیت‌های سخت، زندگی معصومان‌(ع) را در تنگناهای اقتصادی قرار می‌دادند و منطقه حاصلخیز و وسیع «فدک» و «موقوفات» معصومان‌(ع) که از منابع تأمین زندگی اهل بیت(ع) شمرده می‌شد، از دورۀ سلطۀ ابوبکر به بعد - جز برخی دوره‌ها که در اختیار خاندان ابوطالب(ع) بود - در تصرف آنان جای داشت. منافع فراوانی که از این املاک به دست می‌آمد، می‌توانست زندگی امامان در همۀ دوره‌ها را تأمین کند.

۲. موقوفات امیرمؤمنان(ع) از موارد دیگر وقف است که مزرعه‌ها و باغ‌های سرزمین ینبع را در بر می‌گرفت و بیشترین وقفی‌های آن حضرت از همین‌ها بود؛ البته برخی از باغ‌های جای دیگر نیز در ردیف وقفی‌های او جای داشت که می‌توان از «وادی‌القُری»، «الفقیرین»، «دَیمَةَ» و «أُذَینَه» نام برد. این مطلب در منابع تاریخی و حدیثی فراوانی ذکر شده که در اینجا به چند نمونه بسنده می‌شود. بر پایۀ روایت معتبر کلینی و شیخ طوسی از امام کاظم(ع)، آن حضرت (امیرمؤمنان(ع)) برای این موقوفات برنامه‌ریزی کلی کرده است؛ با سپردن اختیار تام بهره‌گیری از آنها به امام مجتبی(ع)، سپس به امام حسین(ع)، آن‌گاه به شایسته‌ترین فرد آن خاندان، اصول راهبردی و موارد مصرف محصول آن باغ‌ها را - با حفظ اصل آنها - به صورت عام و خاص بیان کرده است که نیازمندان دور و نزدیک بنوهاشم، بنو‌مطّلب و آل ابی‌طالب در ردیف آن موارد شمرده می‌شوند. ا‌و ضمن اختصاص سهم ویژه به حسنین(ع)، به جهت انتسابشان به پیامبر، به آنان اجازه داد که با بهره‌گیری از آنها برای خود، بتوانند آن را در هر موردی که مصلحت بدانند، به مصرف برسانند و افزوده است در صورت لزوم می‌توانند بخشی از آنها را برای ادای دین بفروشند. از ظهور این روایت، بلکه از تعبیر صریح جملۀ «مَا كَانَ لِي بِوَادِي الْقُرَى كُلُّهُ مِنْ مَالٍ، لِبَنِي فَاطِمَةَ» بر می‌آید که بخش مهم درآمد امامان، به‌ویژه حسنین(ع) از این باغ‌ها و مزرعه‌ها - که به‌ترتیب به دست آنان می‌رسید - به دست می‌آمد؛ چنان‌که عمدۀ بخشش‌های پرگسترۀ امام مجتبی(ع) از همین منابع تأمین می‌شد؛ زیرا این اموال و موقوفات و منافع آنها در اختیار ایشان بوده و از موارد مصرف آنها نیز فی سبیل‌الله بود که در ردیف بخشش‌های امام جای داشت. درآمد و هزینه‌های امام حسین(ع) نیز از این منابع به دست می‌آمد.

امیرمؤمنان(ع) افزون بر موارد یادشده خانه‌ای در محلۀ بنی‌زریق داشت که آن را نیز وقف کرده بود. به گفتۀ سمهودی، آن حضرت در نزدیکی بقیع الغرقد نیز خانه‌ای داشت که آن را وقف کرد و در دست فرزندانش بود؛ ولی از دیگرمنابع، اطلاعی دربارۀ این خانه به دست نیامد؛ چنان‌که برای یک‌جابودن محلۀ بنی‌زریق و بقیع الغرقد نیز گواهی به دست نیامد.

۳. به نقل کلینی و صدوق، امام کاظم(ع) در وصیتش به امام رضا(ع) اختیار موقوفۀ خود و اختیار ثلث موقوفۀ امام صادق(ع) را به امام رضا(ع) وا گذاشت. از این وصیّ بر می‌آید که امام صادق(ع) نیز بخشی از اموال خود را وقف کرده بود و تمام اختیاراتش پس از او به امام کاظم(ع) و سپس به امام رضا(ع) انتقال یافت.

۴. امام کاظم(ع) نیز زمینی را با حدود مشخص و مکان معین وقف کرده است که این وقف، تمامی متعلقات و حقوق مربوط به آن زمین را در بر می‌گرفت؛ مانند قنات، آب‌راه‌ها، حریم و محدوده آنها، راه‌های منتهی به آن، توقفگاه‌ها، سیل‌رو‌ها، سایه‌بان‌ها و پستی و بلندی‌های دایر و بایر آن. همۀ این موارد در محدودۀ وقف بود و امام مصرف منافع آن را نیز مشخص کرد که بخشی از آن برای نگهداری باغ و قسمتی نیز برای نیازمندان قریه‌ای که زمین در آن جای داشت و بخش سوم آن برای فرزندان و نسلش باشد که امامان بعدی را نیز در بر می‌گرفت.

۵. به گفتۀ حسن بن محمد قمی، امام جواد(ع) در مدینه، ده روستا را برای تأمین هزینۀ زنان خاندانش وقف کرده بود و افرادی از ایشان که در قم ساکن بودند نیز از این موقوفات بهره داشتند.

موقوفات دیگران برای معصومان(ع)

موقوفاتی که دیگران برای معصومان‌(ع) داشتند، بخش دوم وقف است که پاره‌ای از درآمد و هزینه‌های زندگی آنان را سامان می‌داد. از برخی روایات بر می‌آید در مناطق مختلف سرزمین اسلامی آن روزگار، از جمله خوزستان و قم، کسانی از محبّان امامان حضور داشتند و برای آنان، دست‌کم برای امامان متأخر، مالی را وقف می‌کردند و سود یا قیمت آن را برای ایشان می‌فرستادند که بخشی از در آمد و هزینه آن بزرگواران از این طریق تأمین می‌شد؛ برای نمونه:

۱. علی بن مهزیار در نامه‌ای به امام جواد(ع) چنین نوشت: فردی با خریدن مزرعه‌ای آن را وقف کرد که یک پنجم آن، برای شما باشد و اکنون برای نگهداری یا فروش آن، راهنمایی می‌طلبد. امام در پاسخ، به واقف اجازه داد آن را بفروشد یا اگر برای او بهتر است، خودش بر دارد و قیمتِ سهم آن حضرت را برای وی بفرستد؛ چنان‌که به نقل علی بن مهزیار فردی به نام ابوالحسین نیز با وقف‌کردن زمینی، برنامه‌ریزی کرد که درآمد آن برای مواردی مانند مخارج فرزندان او، هزینۀ سفر حج و کار‌های خیر از جمله هزینه‌های امام هادی(ع) و امامِ بعدی به مصرف برسد؛ اما پس از مدتی، به عللی پشیمان شد و در نامه‌ای از امام هادی(ع) کسب تکلیف کرد. آن حضرت وی را حلال کرد.

برخی از مردم قم نیز مالی را برای امام جواد(ع) وقف کرده بودند که درآمدش برای آن حضرت فرستاده می‌شد. صالح بن محمد بن سهل همدانی که متولّی وقف امام جواد(ع) در قم بود، ده‌هزار درهم از مال وقفی امام(ع) را بدون اذنش انفاق کرد؛ سپس از امام(ع) در خواست بخشش کرد و آن حضرت ضمن اجازه‌دادن، این اقدامش را نکوهش کرد.

سهام درآمد عمومی (بیت‌المال)

از منابع درآمدی برخی معصومان‌(ع) سهام درآمد عمومی بود که حاکمان در برخی دوره‌ها، بین عموم مردم به صورت مقرری مالی تقسیم می‌کردند و نام معصوم آن دوره نیز در آن ردیف جای داشت؛ چنان‌که به نقل ابن‌سعد، پس از تشکیل دیوان و دفتر محاسباتِ درآمد عمومی از سوی عمر، سهم امیرمؤمنان(ع) همراه با سهم حسنین به آنان پرداخت می‌شد؛ همان‌گونه‌که پرداختن سالانۀ معاویه از سهام عمومی به امام مجتبی(ع) و پرداختن سالیانه یک‌میلیون درهم به امام حسین(ع) و پذیرفتن آن گرامیان، همچنین تهدیدشدن امام سجاد(ع) از سوی عبدالملک مبنی بر قطع حقوق آن حضرت از بیت‌المال در صورت عدم واگذاری شمشیر پیامبر(ص) به او از همین مطلب حکایت دارد؛ البته صدوق با سند مرسل آورده که حسنین(ع) تا درآمد املاک آنان برایشان می‌آمد، این پرداختی‌های معاویه را هزینه مخارج خود و خانواده نمی‌کردند؛ بلکه به مصرف نیازمندان و دیگر موارد می‌رساندند. در حاکمیت عمر بن عبدالعزیز (۹۹-۱۰۱ق) نیز خلیفۀ اموی علاوه بر بازگرداندن «فدک» به امام باقر(ع) حقوق اهل بیت(ع) و بنی‌هاشم از محل بیت‌المال را به آنان می‌پرداخت و این کار سبب شد تا حدی گشایش مالی در زندگی امام باقر(ع) پدید آید و بخشی از هزینۀ فراوان آن حضرت تأمین شود. هارون نیز برای امام کاظم(ع) از سهام درآمد عمومی مبلغی فرستاده است.

گفتنی است، دربارۀ این اموال که به عنوان سهام عمومی تقسیم می‌شد و به معصومان هم در برخی دوره‌ها سهمی پرداخت می‌شد، به لحاظ کلامی این پرسش مطرح است که این اموال، سهام چه کسانی بوده و اختیارش با چه کسی بوده که در دست حاکمان قرار داشت؟ این پرسش جای بررسی دارد و جایگاهی دیگر می‌طلبد و سیدعبد‌العزیز طباطبائی در ذیل نقل ابن‌سعد همراه با مستنداتی به این نکته اشاره کرده که این سهام از همان اموالی بوده که خدا برای پیامبر(ص) و ائمه قرار داده بود و پس از پیامبر(ص) به‌زور از دست امامان بیرون شد و ایشان هر اندازه امکان دستیابی به آن اموال را می‌یافتند، آن را می‌گرفتند و گرفتن از راه تقسیم سهام عمومی، یکی از آن راه‌ها بود.

قرض و عاریه در حال ضرورت

یکی از راهکار‌های تأثیر‌گذار در گشایش مشکلات مادی آدمی، قرض و عاریه و امانت است و این کار افزون بر عقلایی‌بودن آن، مورد حمایت آموزه‌هایی دینی است و جزئیات آن در فقه اسلامی بر اساس مبانی آن، مورد بررسی قرار گرفته است. اقدام به این کار وابسته به وضعیت اقتصادی فرد و زمان اوست که در برهه‌ای، ناخوشایند و مایۀ خواری روزانه و دل‌مشغولی شبانه است و در فرصت دیگر پسندیده است و در روایات نیز به حکمت دو حالت آن اشاره شده است. معاویه بن وهب به امام صادق(ع) گفت: شنیده‌ام یکی از انصار در حالی درگذشت که دو دینار بدهکار بود و پیامبر(ص) حاضر نشد بر پیکرش نماز بگزارد جز آنکه فردی دَین او را بر عهده گیرد. امام فرمود: آری این درست است؛ ولی آن حضرت این کار را به این منظور انجام داد تا مردم پند گیرند و هر که دینی به گردن دارد، آن را سبک نشمارد و ادا کند و گرنه پیامبر، امیرمؤمنان، امام حسن و حسین(ع) بدهکار از دنیا رفتند.

گفتنی است، این بدهکاری‌ها به اقتضای شرایط و وضعیت گوناگون اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مانند آن عوامل مختلفی داشت که رفع نیاز یاران و نیازمندان، رفع مشکل اجتماعی، تنگناهای عارضی مربوط به زندگی، در شمار آنهاست و تعبیر امام باقر(ع) دربارۀ بدهکاری امیرمؤمنان(ع) به اینکه «این بدهکاری به جهت حوادث پیش‌آمده» بوده، گواه این مطلب است. البته در دورۀ نخست اسلام، ناتوانی مالی و سرمایه‌ای در آن نقش داشت، ولی همواره چنین نبود؛ به دیگرسخن بر پایۀ گزارش‌های تاریخی، وضع اقتصادی معصومان‌(ع) در همۀ دوره‌ها یکسان نبوده است؛ به همین جهت دربارۀ برخی از آنان به‌ویژه دورۀ معصومان نخست، موضوع قرض‌گیری گزارش بیشتری دارد که ناشی از وضع نابسامان اقتصادی آن دوره‌ها حتی برای مسلمانان است؛ به‌گونه‌ای‌که گاهی در وضعیت ضرورت و اضطرار، نیاز اقتصادی خود را هرچند با عاریه یا قرض‌گرفتن، حتی از غیرمسلمانان و یهودیان تأمین می‌کردند؛ همان‌گونه‌که پیامبر(ص) هفتاد زره را از صفوان بن امیه جمحی، پیش از اسلامش، به عاریۀ ضمان‌دار گرفت و به او باز گرداند و این سنت شد؛ چنان‌که بر پایۀ نقل مغربی، امام صادق(ع) قرض و عاریه‌دادن و پذیرایی از ضعیف را سنت دانسته است.

می‌توان گفت این روایات با اطلاقشان هر دو قسم قرض‌دهی و قرض‌گیری و عاریه‌دهی و عاریه‌گیری را در بر می‌گیرد؛ چنان‌که در نقل دیگر امام صادق(ع) از پیامبر(ص) آمده است که برای گذران زندگی حلال، به قرض‌گیری توصیه کرده‌اند. در روایت معتبر دیگر، آن حضرت از بدهکاربودن پیامبر(ص)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به وقت رحلت خبر داده است. در نقل امام باقر(ع) هم، از بدهکاری هشتصد‌هزار درهمی امیرمؤمنان(ع) هنگام شهادت گزارش شده که امام حسن(ع) با فروختن زمینی آن را پرداخت کرده است.

امام حسین(ع) هم به وقت شهادت، بدهکاری داشت و امام سجاد(ع) با فروش ملکی، آن را پرداخته است. امام سجاد و امام کاظم(ع) نیز در برهه‌هایی از زندگی بدهکاری داشتند و امام کاظم(ع) در این‌باره می‌گفت: اگر من بدهکاری دارم، عمران بن موسی یعنی حضرت موسی هم بدهکاری داشت.

اینکه در روایت معتبر یادشدۀ امام صادق(ع) از بدهکاری پیامبر(ص) گزارش شده است، بعید نیست مقصود امام از این بدهکاری، در گرو بودن زرِه آن حضرت نزد فردی در مدینه، در برابر دریافت بیست صاع جو باشد که آن را برای تأمین نیاز خانواده‌اش گرفته بود و در حالی از دنیا رفت که همچنان آن شخص زره او را در گرو داشت. گفتنی است، قرض‌گیری پیامبر اکرم(ص) یا امیرمؤمنان(ع) از فردی یهودی، در ماه‌ها و سال‌های نخست حضور آنان در مدینه، نشانۀ وضع نابسامان اقتصادی مسلمانان و وضع مناسبِ مالیِ یهودیان در آن دوران است که ایشان با این عمل، اقدامِ به این کار در صورت اضطرار را برای مسلمانان جایز دانسته‌اند.

قرض‌گیری معیار‌مدار

شایان ذکر است قرض‌گیری معصومان‌(ع) بر اساس معیار‌های اصیل عقلایی و انسانی انجام می‌گرفت که می‌توان از گزینه‌هایی مانند عزّت‌مندی، گروگذاریِ اعتماد‌ساز، مایۀ هدایت‌بودن و اخلاق‌محوری نام برد. این‌گونه اقدامات مالی در سیرۀ معصومان‌(ع) هیچ‌گاه به معنای زیرپانهادن اصول یادشده نبوده است؛ برای مثال اصل عزّت‌طلبی در امور مالی به قدری مهم است که چگونگی رفتار امیرمؤمنان(ع) در قرض‌گیری از ابوجبله انصاری، گواه صِدق این معناست. ابوجبله در وضعیت دشوار اقتصادی به امیرمؤمنان(ع) پیشنهاد کرده بود بخشی از مالش را مجانی به او بپردازد؛ ولی آن حضرت نپذیرفت؛ تنها قرض‌گرفتن را پذیرفت که بازپرداخت عزّت‌مندانه را در پی داشته باشد؛ آن هم در موقعیت سختی که فرزندانش بیمار و خانه خالی از دینار بود.

اصل رهن و گروگذاریِ اعتماد‌ساز هم از معیار‌های عقلایی مورد توجه در قرض‌گیری است که طبق شواهد تاریخی و حدیثی، در نوع قرض‌گیری آنان در میان بود و این، بدان دلیل است که کالای گرو‌نهاده‌شده، پشتوانه‌ای برای ادای دَین شمرده می‌شود؛ برای نمونه زمانی امام سجاد(ع) در تنگنای معیشتی با گروگذاشتن برخی از لباس‌ها نزد یکی از دوستانش، ده درهم از او وام گرفت و در بازپرداخت آن، گروی خود را پس گرفت.

نکته جالب توجه آنکه اقدام پیامبر اکرم(ص) در قرض‌گیری‌ها، با آموزه‌های اخلاقی نیز همراه بوده و نشان می‌دهد رعایت معیار‌های ارزش اخلاقی در امور مالی آنان، یک اصل شمرده می‌شد؛ به همین سبب در برخی موارد، نوع رفتارش با قرض‌دهنده، موجب هدایت وی به اسلام شده یا اصل اخلاقی دیگری را با خود داشت و این امر از این نکته حکایت دارد که مسلمان حتی در مبادله‌های ضروری مالی هم، باید در پی هدایت انسان باشد و اهداف فرهنگی و اصول انسانی و اخلاقی را از یاد نبرد؛ برای مثال بر پایۀ نقل امیرمؤمنان(ع) در دورانی که پیامبر اکرم(ص) در وضعیت دشوار مالی به سر می‌برد، فردی از یهودیان مدینه - که اموال زیادی داشت - مبلغی را به عنوان قرض در اختیار آن حضرت نهاده، پس از چندی برای دریافت طلب خود، نزد آن حضرت رفت و می‌خواست از این راه اخلاق پیامبر را بیازماید. او با اینکه می‌دانست آن حضرت اکنون توان پرداخت بدهی را ندارد، اصرار بر بازپرداخت داشت و حدود یک شبانه‌روز - که گاهی با تندی برخی اصحاب نیز همراه بود - نزد پیامبر(ص) ماند؛ ولی رسول خدا(ص) یاران را از برخوردشان باز می‌داشت. روز بعد یهودی اظهار داشت: «این کار من تنها برای آزمودن تو بود تا صفات تو را با آنچه در تورات آمده، تطبیق کنم؛ زیرا تورات، صفات درشت‌خویی، فحش‌زبانی و ناسزاگویی را از ساحت تو به‌دور دانسته است». آن‌گاه اسلام آورد و آمادگی خود را برای بهره‌گیری پیامبر اکرم(ص) از اموالش اعلام کرد.

نمونه دیگر اینکه نیازمندی، از پیامبر اکرم(ص) کمکی خواست. آن حضرت مقداری آذوقه از یکی از یارانش قرض کرده، به وی تحویل داد و پس از مدتی که صحابی به طلبش نیازمند شد، پیامبر(ص) از فردی دیگر، دو برابر آن را قرض کرد و به او تحویل داد. هرچند تا ممکن است، باید از قرض‌گیری پرهیز کرد، ولی از یک سو وضعیت زندگی، موقعیت اجتماعی، روح انفاق و سخای نبوی، گاهی وی را به استقراض جهت تأمین خود و نیازمندان وا می‌داشت؛ از سوی دیگر مستحب است بدهکار، داوطلبانه مبلغی را افزون بر میزانِ بدهی‌اش، به طلبکار پرداخت کند و روایت یادشده حکایت از آن دارد که پیامبر اکرم(ص) در قرض‌گیری‌هایش به این حکم عمل می‌کرد.

شایسته یادآوری است که معصومان‌(ع) ضمن به‌کارگیری راه‌های یادشده برای تأمین درآمد، از عوامل معنوی مانند دعا، توکل و صدقه نیز بهره می‌گرفتند. صدقه‌هایی که برای تأمین این هدف داده شده، نمونه‌ای از آن است؛ در نقلی آمده است امام صادق(ع) در یکی از فرصت‌های فشار اقتصادی، از نفقه ای که باید هزینه زندگی او می‌شد به مبلغ چهل دینار مانده بود، به پسرش محمد فرمود: همین مقدار را هم صدقه بده و چنین کردند. در کمتر از ده روز، چهل‌هزار دینار ـ که ظاهراً هدیه بوده ـ برای ایشان رسید و امام گفتند: هر چیزی کلیدی دارد و کلید رزق، صدقه است.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان