تبوک در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تبوک است. تبوک از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: تبوک در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
سرزمین «تبوک» که بطلمیوس آن را «تابوا» خوانده[۱]، در شمالیترین نقطه شبه جزیره عربستان و بین منطقه وادی القری ـ در ۶ منزلی مدینه ـ و منطقه شام و بین دو کوه حِسْمی در غرب و شَرَوْرَی در شرق واقع است[۲]، چنانکه برخی آن را جزو منطقه حجاز[۳] و گروهی آن را بخشی از قلمرو شام[۴] میدانند. فاصله تبوک تا مدینه را ۹۰ فرسخ و به تعبیری ۱۲ منزل و فاصله آن را تا دمشق ۱۱ منزل میدانند[۵]، از این رو باید تبوک را در میانه راه مدینه به دمشق دانست.
سرزمین «حِجْر» که مسکن قوم ثمود بود، در جنوب تبوک و مَدْین که اصحاب ایکه، یعنی قوم حضرت شعیب (ع) در آن بودند، در موازات تبوک قرار دارند[۶]. البته برخی تبوک را همان مدین میدانند. یاقوت این نظر را ضعیف میشمارد[۷]. تبوک محل اسکان عربهای قحطانی ـ عربهای جنوبی ـ و مسیحی بنی عُذره ـ از زیرمجموعههای قضاعه ـ بود[۸]. در منابع اسلامی آمده که نام تبوک برگرفته از نام برکه آبی در آن منطقه است، چنانکه منابع لغوی نیز همین انتساب را منشأ نامگذاری غزوه تبوک به این نام دانستهاند[۹].[۱۰]
این مکان، شاهد وقوع یکی از بزرگترین و مشهورترین غزوات پیامبر اکرم(ص) با همین نام در سال نهم هجری بوده است[۱۱]. امروزه تبوک در طول جغرافیایی ۳۲/۳۶ و عرض جغرافیایی۲۷/۲۸ و در ارتفاع ۲۵۴۳ پا از سطح دریا، در ۲۳۸ کیلومتری شمال شهر معان قرار دارد. این مکان صحرایی به نام بنی عطیه دارد که دور تا دور آن را احاطه کرده است. در حال حاضر، تبوک به یکی از شهرهای اصلی شمال حجاز تبدیل شده و به فاصله ۷۷۸ کیلومتری شمال مدینه (در جادهای سنگفرش که از خیبر و تیماء میگذرد) واقع است[۱۲].
جنگ تبوک
در پی گسترش چشمگیر نهضت اسلام در بیرون از حجاز، به رسول خدا (ص) گزارش رسید که ارتش روم با سربازان بسیاری آماده حمله به مسلمانان شدهاند. رسول خدا (ص) سپاه عظیمی فراهم آورد و راه طولانی مدینه تا تبوک را با زحمت بسیار طی کردند تا در نبردی برون مرزی با مهاجمان بجنگند. این واقعه در سال ۹ هجری اتفاق افتاد. وقتی به آنجا رسیدند، خبری از دشمن نبود و تصمیم به بازگشت به مدینه گرفتند. گرچه درگیری پیش نیامد، امّا موقعیت پیامبر خدا در یک اعزام نیروی گسترده در بیرون از مرزهای حجاز و انعکاس خبر آن در همهجا و ترس دشمنان و آزمایش نیروهای خود و شناخته شدن چهرههای منافق، به نوعی پیروزی به شمار میآمد و از برکات این لشکرکشی عظیم بود و در طول مسیر، پیمانهای متعددی با قبایل اطراف بسته شد و به تثبیت حاکمیت نظام اسلامی کمک کرد[۱۳].
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: المفصل، ج۴، ص۲۵۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۱۴ ـ ۱۵.
- ↑ وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۱۸۴؛ معجم ما استعجم، ج۱، ص۱۲.
- ↑ فتوح البلدان، ج۲، ص۱۵؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۶۷؛ التنبیه والاشراف، ص۲۳۰.
- ↑ التنبیه والاشراف، ص۲۳۵؛ معجم البلدان، ج۲، ص۱۴؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۶۵.
- ↑ وفاءالوفاء، ج۴، ص۱۱۸۶؛ معجم البلدان، ج۱، ص۲۹۱؛ ج۲، ص۱۴.
- ↑ معجم البلدان، ج۱، ص۲۹۱.
- ↑ معجم البلدان، ج۲، ص۱۴.
- ↑ الصحاح، ج۴، ص۱۵۷۷؛ النهایة، ج۱، ص۱۶۰؛ معجم ما استعجم، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ خیرخواه علوی، سید علی، مقاله «تبوک»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۷.
- ↑ ر.ک: واقدی، المغازی، ج۳، ص۹۸۹ به بعد؛ ابنهشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۵۱۴-۵۲۷؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۵.
- ↑ بلادی، عاتق بن غيث، معجم المعالم الجغرافیة فی السیرة النبویة ص ۵۹-۶۰.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی، ص۷۵؛ سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱، ص ۲۷۲-۲۷۵.