شهادت امام هادی
مقدمه
حضرت امام هادی(ع) همواره با ظلم و جور حکام دست به گریبان بود تا اینکه مانند پدران بزرگوارش سمّی برای آن حضرت فرستاده، به آن حضرت خوراندند. حضرت امام حسن مجتبی(ع) فرموده است: «مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ أَوْ مَسْمُومٌ»؛ کسی از ما ائمّه نیست مگر اینکه یا کشته میشود و یا مسموم میگردد[۱].
«طبرسی» و «ابن صبّاغ مالکی» گویند: ولی خدا حضرت علی بن محمد(ع) در آخر خلافت «معتزّ» به شهادت رسیده است[۲]. ابن بابویه گوید: خلیفه عبّاسی «معتمد» آن حضرت را مسموم کرد[۳].
«مسعودی» گوید: گفتهاند که آن حضرت در اثر سم به شهادت رسیده است[۴]؛ مؤید این مطلب عبارت دعایی است که در ماه رمضان وارد شده است: «وَ ضَاعِفِ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ شَرِكَ فِي دَمِهِ»؛ و عذاب خود را بر هرکس که در خون او شریک بوده است دو چندان گردان[۵].
«سراجالدین رفاعی» در صحاح الاخبار مینویسد: آن حضرت در دوران خلافت معتزّ عبّاسی بهواسطه سم به شهادت رسیده است. «محمد بن عبدالغفار حنفی» در کتاب خود «ائمّة الهدی» مینویسد: «چون شهرت حضرت امام هادی(ع) بالا گرفت، متوکل آن حضرت را از مدینه منوّره طلبید؛ چراکه بیم آن داشت حکومت و دولتش از دست برود... و در پایان کار سمی به آن حضرت خوراند.»..[۶].
امّا صحیحتر آن است که این «معتزّ» بود که آن حضرت را مسموم نموده و به شهادت رسانید.
ظاهرا آن حضرت در اثر سمی که به وی داده شد بیمار شده و پس از چندی دار فانی را وداع گفتند. چنانکه روایت «محمد بن فرج» از «ابو دعامه» این مطلب را تأیید میکند. وی گوید: در بیماریای که موجب وفات حضرت امام هادی(ع) شد برای عیادت به نزد آن حضرت شرفیاب شدم، هنگامی که خواستم از نزد آن حضرت خارج شوم، آن حضرت به من فرمودند: ای ابو دعامه، اکنون حق تو بر من واجب شده است، آیا حدیثی برای تو نگویم که تو را خوشحال کند؟ ابودعامه گوید: به آن حضرت عرض کردم: یا بن رسول الله من به چنین حدیثی بسیار نیازمندم.
امام هادی(ع) فرمودند: پدرم محمد بن علی بر من حدیث کرد و گفت: پدرم علی بن موسی به من گفت: پدرم موسی بن جعفر بر من روایت کرد و گفت: پدرم جعفر بن محمد بر من روایت کرد و گفت: پدرم محمد بن علی گفته است: پدرم علی بن الحسین مرا روایت کرد و گفت: پدرم حسین بن علی بر من روایت کرد و گفت: پدرم علی بن ابی طالب(ع) بر من روایت کرد و گفت: رسول خدا(ص) به من فرمودند: ای علی، بنویس. گفتم: چه بنویسم؟
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: بنویس «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. الْإِيمَانُ مَا وَقَّرَتْهُ الْقُلُوبُ وَ صَدَّقَتْهُ»؛ به نام خداوند بخشنده مهربان، ایمان آن چیزی است که دل کاملا آن را بپذیرد و کردار آدمی آن را تصدیق و تأیید نماید، امّا اسلام آن چیزی است که بر زبان جاری میشود و ازدواج بهوسیله آن حلال میگردد.
ابو دعامه گوید: خدمت آن حضرت عرض کردم: یا بن رسول الله به خدا سوگند نمیدانم کدامیک از این دو نیکوتر است. حدیث یا سند حدیث؟! امام هادی(ع) فرمودند: «إِنَّهَا لَصَحِيفَةٌ بِخَطِّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع) وَ إِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) نَتَوَارَثُهَمَا صَاغِرٌ عَنْ كَابِرٍ»؛ این نامهای به خطّ علی بن ابی طالب(ع) و املای رسول اکرم(ص) است که ما آن را نسل به نسل به ارث میبریم[۷].
مسعودی گوید: هنگامی که ابو الحسن(ع) به آن بیماری که در اثر آن دار فانی را وداع گفت مبتلا گردید، فرزندش ابا محمد(ع) را طلب کرده، نور، حکمت، میراثهای پیامبران و سلاح [مخصوص امام] را به او تسلیم نمود[۸].
آن حضرت بر جانشینی حضرت امام حسن عسکری(ع) تأکید کرده و به آن حضرت در حضور اصحاب مورد اعتماد ثقه خود وصیت نموده، در سنّ چهل سالگی دار فانی را وداع گفت[۹].[۱۰]
دلایل و شواهد شهادت امام(ع)
درباره رحلت یا شهادت ایشان نیز در منابع شیعه و اهل اتفاق نظر نیست. بیشتر منابع شیعه، رحلت آن حضرت را با شهادت مطرح کردهاند[۱۱]. در منابع اهل سنت نیز درباره شهادت امام هادی(ع) سه نظر وجود دارد: برخی گفتهاند امام رحلت کرده است[۱۲]؛ اما برخی دیگر رحلت امام هادی(ع) را قطعی ندانسته و با کلماتی همچون قيل يا يقال انه مات مسموماً به شهادت آن حضرت اشاره کردهاند[۱۳]؛ و گروه سوم با قاطعیت معتقدند معتز، امام هادی(ع) را مسموم کرد و به شهادت رساند و حتی واژه «شهادت» را به کار بردهاند[۱۴]. افزون بر استفاده از واژه شهادت، بر دشمنی کسانی که آن حضرت را به شهادت رساندهاند، تأکید کرده و گفتهاند: الشهيد بكيد الاعداء[۱۵]؛ «شهید به وسیله نیرنگ دشمنان».
علاوه بر این تصریحات، شواهد و قرائن بسیاری نیز شهادت آن حضرت را تأیید میکنند که عبارتاند از: ۱. کوتاهی عمر امام بیآنکه هیچ نوع بیماری و مشکل جسمانی درباره ایشان گزارش شده باشد؛ ۲. احضار امام از مدینه به سامرّا[۱۶]؛ ۳. کنترل شدید نسبت به ارتباط ایشان با شیعیان و بازدیدهای گاه و بیگاه و تفتیش منزل ایشان[۱۷] و نیز احضار شبانه به مجلس متوکّل[۱۸]؛ ۴. حبس امام هادی(ع) و دستور به قتل ایشان در زمان متوکّل که با کشته شدن خود متوکّل این اقدام عملی نشد[۱۹]. این موارد نشان میدهد حکومت عباسی به دنبال کنترل و تحت فشار قرار دادن آن حضرت بوده است و تنها شهادت آن حضرت میتوانست به یکباره حکومت را به مقصود خود برساند[۲۰].
تجهیز جنازه حضرت امام هادی(ع) و حضور عوام و خواص در تشییع جنازه آن حضرت
چون حضرت امام هادی(ع) جانبهجان آفرین تسلیم نمود، فرزند بزرگوارش حضرت امام، ابو محمد، حسن عسکری(ع) غسل و تکفین و گزاردن نماز بر جنازه او را به عهده گرفت؛ چراکه کسی غیر از امام نمیتواند متولّی چنین کاری برای امام دیگر باشد.
چون خبر وفات حضرت امام هادی(ع) و رحلت آن حضرت به سوی خداوند متعال در شهر سامرا پخش شد، توده مردم از عوام و خواص به خانه امام هادی(ع) هجوم آورده، جوّی از حزن و ماتم و اندوه بر سامرا حاکم گشت.
مسعودی گوید: گروهی که هریک از آنها آنروز داخل خانه امام هادی(ع) شده بودند بر ما روایت کردند که در آن خانه گروهی از بنی هاشم از طالبیان و عبّاسیان، فرماندهان و دیگران، همچنین گروهی از شیعیان، گرد آمده، و هیچکدام از آنها از امر جانشینی حضرت امام حسن عسکری(ع) اطّلاعی نداشتند؛ چراکه این مطلب فقط به اطّلاع اصحاب مورد اعتماد که امام هادی(ع) در نزد آنها تصریح بر جانشینی امام حسن عسکری(ع) نموده بود- رسیده، کس دیگری از این قضیه اطّلاع نداشت.
حاضران حکایت میکنند که همه آنان در حال حیرت و مصیبت بودند، که ناگاه از داخل خانه خادمی خارج شد و به خادم دیگر ندا در داد که: ای «ریاش»، این نامه را بگیر و آن را به خانه امیر المؤمنین ببر و به فلان شخص بده و به او بگو که: این نامه حسن بن علی امام حسن عسکری است. این مطلب کنجکاوی مردم را برانگیخت. سپس یکی از درهای بالای رواق بازشده و خادمی سیاهپوست از آن خارج شد، سپس به دنبال او حضرت ابا محمد امام حسن عسکری(ع) سربرهنه و گریبان دریده درحالیکه لباس زیرین او سفید بود از در خارج شد.
چهره آن حضرت کاملا شبیه چهره پدر بزرگوارش بود. آنروز در خانه امام، پسران «متوکل» نیز حضور داشتند که بعضی از آنها دارای مقام ولایتعهدی نیز بودند. امّا هیچکس باقی نماند مگر اینکه به احترام آن حضرت برپا ایستاد. در این هنگام «ابو احمد [محمد] موفّق» به سمت آن حضرت رفت. امام حسن عسکری(ع) نیز به سمت او آمد و باهم معانقه نمودند. سپس به او گفت: پسرعمو خوشآمدی و در بین دو در رواق نشست، مردم نیز همه در برابر او بودند. قبل از اینکه آن حضرت از اندرونی خارج شود، خانه از شدّت شلوغی و سروصدا همچون بازار بود. امّا هنگامی که امام حسن عسکری بیرون آمد و نشست مردم دست از صحبت برداشته، جز صدای سرفه و عطسه صدای دیگری نمیشنیدیم، در این هنگام کنیزی از خانه خارج شد و برای حضرت امام هادی(ع) شروع به مرثیهسرائی کرد. در اینجا بود که امام عسکری(ع) فرمودند: آیا اینجا کسی نیست که ما را از دست این زن نادان خلاص کند، شیعیان به سمت آن زن رفته و او را به داخل خانه هدایت کردند.
سپس خادم دیگری از خانه خارج شد و در مقابل حضرت امام حسن عسکری ایستاد. امام حسن عسکری(ع) نیز برخاست و در این هنگام جنازه حضرت امام هادی(ع) از خانه خارج گردید. امام عسکری(ع) نیز به همراه جنازه به حرکت پرداخت تا اینکه جنازه وارد خیابانی شد که در مقابل خانه «موسی بن بقاع» قرار داشت. حضرت امام حسن عسکری(ع) قبل از اینکه جنازه برای مردم بیرون آورده شود، بر آن نماز خوانده بود، و پس از اینکه جنازه خارج شد، «معتمد» نیز بر آن نماز گذارد.
مسعودی گوید: شنیدم در تشییع جنازه آن حضرت کنیز سیاهی میگفت: ما در گذشته و حال چه مصیبتهایی که از روز دوشنبه متحمّل شدیم[۲۱].
امام هادی(ع) در خانه خود در سامرا مدفون گردید. مدّت اقامت آن حضرت در شهر سامرا بیست سال و چند ماه بوده است[۲۲].
مسعودی گوید: پس از برگزاری مراسم نماز بر حضرت امام هادی(ع) فشار جمعیت و شدّت گرما حضرت امام حسن عسکری(ع) را آزرده بود. آن حضرت در راه به مغازه بقّالی که جلوی آن آبپاشی شده بود رفتند. آن حضرت به بقّال سلام کرده و از او اجازه خواستند تا قدری در مغازه او بنشینند. وی اجازه داد و حضرت نشسته، مردم در اطراف او ایستاده بودند.
در همین حال بود که جوانی نیکوصورت و خوشلباس سوار بر قاطری خاکستری رنگ و زین کرده، اسب سپیدی برای آن حضرت آورد و از او خواست تا سوار بر آن اسب شود. حضرت امام حسن عسکری سوار بر آن اسب شده، به خانه رفته و از آن اسب پیاده شدند. شب آنروز از خانه امام عسکری(ع) همان چیزهایی که در زمان حیات امام هادی(ع) خارج شده، به مردم داده میشد بدون استثنا خارج شده و در میان مردم نیازمند تقسیم گردید[۲۳].[۲۴]
چرا حضرت امام هادی(ع) در خانهاش دفن شد؟
همواره در نزد عامّه و خاصّه اینگونه مرسوم و متداول بوده است که چون شخصی از دنیا میرود، او را در مکانی که برای مردگان آماده شده و مقبره یا گورستان نامیده میشود دفن میکنند. چنانکه در زمان ما نیز این مسأله متداول است. و این امر نسبت به هیچکس- با هرمقام و منزلتی که داشته باشد-تغییر نمیکند. همواره مکانی که در شهر مدینه برای دفن مردگان مهیا شده بوده قبرستان بقیع بوده است؛ چراکه این قبرستان محلّ دفن ائمّه اهل بیت(ع)، همسران پیامبر اکرم(ص)، فرزندان آن حضرت و بزرگان صحابه و تابعان و غیر آنان بوده است. همچنانکه محلّ دفن دو امام بزرگوار حضرت کاظم(ع) و حضرت جواد(ع) در بغداد مقابر قریش میباشد.
امّا دلیل اینکه حضرت امام هادی(ع) در خانهاش دفن گردید به عکس العملهای شیعه در روز شهادت آن حضرت بازگشت میکند؛ چراکه چون شیعیان برای تشییع جنازه آن حضرت اجتماع نمودند صدا به گریه بلند کرده و خشم خود را بر دستگاه حاکم ابراز داشتند، و این به منزله برآوردن انگشت اتّهام شهادت امام هادی(ع) به سوی خلیفه بوده است.
خیابانی که جنازه حضرت امام هادی(ع) در آن تشییع میشد هم در این امر اثر بزرگی داشت؛ چراکه بسیاری از موالیان آل البیت(ع) در آن خیابان زندگی میکردند. در توصیف آن خیابان آمده است: خیابان دوّم معروف به «ابو احمد» میباشد. اوّل این خیابان از مشرق خانه «بختیشوع» طبیب است که متوکل آن را بنا نهاده، سپس زمینهای واگذار شده به فرماندهان خراسان و کارگزارانشان، از اهل قم، اصفهان، قزوین، جبل و آذربایجان از سمت راست در جنوب به سمت قبله میباشد[۲۵].
مظفّری در تاریخ خود به یافت شدن اتباع مکتب اهلبیت(ع) در سامرّا اشاره کرده مینویسد: چه بسیار بودند افرادی از میان سپاه و فرماندهان و امیران و کاتبان که در دل، ولایت اهلبیت(ع) داشتند[۲۶].
همه این مسائل باعث شد تا دستگاه حکومتی بنا به دفن آن حضرت در خانهاش بگذارد. اگرچه این مسأله به صورت روشن در تاریخ ذکر نشده است.
امّا میتوان از آنچه یعقوبی در تاریخش ذکر کرده در حوادث سال ۲۵۴ ه. ق و وفات حضرت امام هادی(ع) آورده است، این را فهمید. آنجا که میگوید: معتزّ برادر خود احمد بن متوکل را فرستاد، و او در خیابان معروف به خیابان ابو احمد بر او نماز خواند. هنگامی که مردم بسیار اجتماع کردند و گریه و ضجّه آنها بالا گرفت جنازه را به خانه بازگردانده و در همان خانه دفن نمودند...[۲۷].
آنان به این وسیله توانستند زبانههای آتش قیام و نهضت را خاموش کرده و بر توده خشمگین مردم غلبه کنند، این مطلب دلیل واضحی بر وجود تحرّکات شیعی در آن زمان و علیرغم همه شرایط سختی که ائمّه اهلبیت(ع) و پیروان آنان از ناحیه حکومت ستمگر با آن مواجه بودهاند دارد[۲۸].
بازتاب شهادت امام(ع)
پس از شهادت امام هادی(ع)، پیش از آنکه پیکر مطهر آن حضرت را برای تشییع ببرند، امام عسکری(ع) بر ایشان نماز خواند[۲۹]، سپس ایشان را برای تشییع بردند و از جانب حکومت نیز، احمد بن متوکل (یعنی معتمد عباسی، برادر معتز)، بر آن حضرت نماز خواند[۳۰]. چون پیکر مطهر امام هادی(ع) را از منزل بیرون بردند و در خیابان ابواحمد بر آن حضرت نماز خواندند، مردم اجتماع کردند و جمعیتشان بسیار شد و صدا به گریه و ناله بلند کردند[۳۱]. از این رو، حکومت احساس خطر کرد و ادامه تشییع را به صلاح ندانست و آن حضرت را برگرداند و در خانه خودش که آن را از دلیل بن یعقوب نصرانی[۳۲] خریده بود[۳۳] به خاک سپردند[۳۴]. آن حضرت به هنگام شهادت ۴۱ سال و ۷ ماه داشت[۳۵].[۳۶]
انتشار خبر شهادت امام هادی(ع) در شهرها
«حسین بن حمدان حضینی» در کتاب «الهدایة فی الفضائل» مینویسد: از احمد بن داوود قمی و محمد بن عبدالله طلحی روایت شده است که گفتهاند: مال بسیاری که از بابت خمس و نذورات به صورت پول نقد و جواهر و زیورآلات و لباس از شهرهای قم و اطراف آن جمع شده بود را حمل نموده و به قصد تشرّف به محضر سید و مولای خود حضرت امام هادی(ع) خارج شدیم. هنگامی که به منطقه «دَسكَرَةِ المَلِک»[۳۷] رسیدیم، مردی سوار بر شتر با ما برخورد کرد. ما در قافله بزرگی بودیم. وی آهنگ ما کرد و درحالیکه ما در میان سایر مردم حرکت میکردیم. وی با شتر خود روبروی ما میآمد تا اینکه به ما رسید، و گفت: ای احمد بن داوود و محمد بن عبدالله طلحی، من پیامی برای شما دارم. ما به سمت او رفته و به او گفتیم: خداوند تو را رحمت کند. پیام از چه کسی است؟ وی به ما گفت: از سید و مولای شما حضرت ابو الحسن علی بن محمد(ع). او به شما میگوید: من امشب به سمت خداوند متعال خواهم رفت. پس در جای خود بمانید تا اینکه فرمان فرزندم ابو محمد، حسن عسکری به شما برسد، ما از شنیدن این خبر دلگیر شده و اشک در چشمانمان حلقه زد. امّا این خبر را از دیگران مخفی کرده و اظهار نکردیم، تا اینکه در دسکرة الملک فرود آمده و خانهای اجاره کرده و آنچه را که حمل میکردیم در آن خانه محفوظ گذاشتیم. امّا ناگهان دیدیم که خبر وفات مولای ما حضرت امام هادی(ع) در آن روستا شایع شده و همه از آن اطّلاع دارند، ما در دل گفتیم: «لا إله إلّا الله»، آیا پیامآوری که برای ما خبر وفات آن حضرت را آورده خبر را در میان مردم پخش کرده است؟
امّا هنگامی که روز بالا آمد گروهی از شیعیان را دیدم که بسیار نگرانتر و ناراحتتر از ما بودند. امّا ما جریان آن پیام را مخفی داشته و برای کسی آن را اظهار نکردیم[۳۸].[۳۹]
مرقد مطهر و زیارت امام(ع)
مرقد مطهر امام هادی(ع) که امام حسن عسکری(ع) را نیز در آنجا به خاک سپردند، در پادگانهای نظامی قرار داشت و مردم از پنجرهای که به سمت خیابان باز شده بود آنان را زیارت میکردند. پس از آن ناصرالدوله حمدانی شیعی در اینجا بنای مرقد را ساخت و به سال ۳۳۳ق اطراف سامرّا را دیوار کشید. سپس در سال ۳۳۷ق معزالدوله گنبد و صحنی برای حرم ساخت و حوض و سردابی در آن تعبیه کرد و ضریحی از چوب پیرامون قبر برافراشت. پس از وی، به سالهای ۴۴۵ق، ۴۹۵ق، ۷۳۲ق و ۷۴۰ق تعمیرات و تغییراتی در این حرم به وجود آمد و سرانجام به سال ۱۱۰۶ در زمان سلطان حسین و به سال ۱۱۵۶ در زمان نادرشاه چهار صندوق و ضریحی از فولاد ساخته شد و کاشیکاریهایی در حرم انجام شد. در زمان امیرکبیر به سال ۱۲۸۵ نیز طلاکاری گنبد و برخی از تزئینات و آینهکاریها انجام گرفت تا آنکه در سال ۱۳۷۵ق هنرمندان اصفهانی ضریح زیبایی از طلا و نقره ساختند و روی چهار قبر مطهر نصب شد[۴۰].
بر اساس روایتی، زید شحّام از امام صادق(ع) پرسید زیارت هریک از شما امامان چقدر ثواب دارد؟ فرمود مانند آن است که رسول خدا(ص) را زیارت کرده است[۴۱]. از این رو، مرقد مطهر امام هادی(ع) مورد توجه همگان، به ویژه شیعیان قرار داشته و دارد و شاید امام هادی(ع) خود نیز ویژگی مرقد مطهر خود را پیشبینی میکردند که چون در زمان حیات ایشان از آن حضرت خواستند تا دعایی اختصاصی را بیاموزد، با اشاره به اینکه دعای ذیل را بسیار میخواند، آن را تعلیم فرمود و توصیه کرد که این دعا کنار مرقدش خوانده شود: «يَا عُدَّتِي عِنْدَ الْعُدَدِ، وَ يَا رَجَائِي وَ الْمُعْتَمَدُ، وَ يَا كَهْفِي وَ السَّنَدُ، وَ يَا وَاحِدُ يَا أَحَدُ، وَ يَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، أَسْأَلُكَ اللَّهُمَّ بِحَقِّ مَنْ خَلَقْتَهُ مِنْ خَلْقِكَ وَ لَمْ تَجْعَلْ فِي خَلْقِكَ مِثْلَهُمْ أَحَداً، أَنْ تُصَلِّي عَلَيْهِمْ، وَ تَفْعَلَ بِي كَيْتَ وَ كَيْتَ»[۴۲]؛ «ای سرمایه و ذخیره من نزد ذخیرهها، و ای امید و پناهگاه و تکیهگاه من، ای خدای یگانه! تو را به حق کسانی میخوانم که هیچکس را همانند آنان قرار ندادی، و از تو میخواهم بر آنان درود بفرستی و با من چنین و چنان کنی (به جای کیت و کیت خواستههای خود را بگوید)»[۴۳].
تاریخ شهادت حضرت امام هادی(ع)
تاریخنویسان در ذکر روز شهادت آن حضرت اختلاف کردهاند. چنانکه در این مطلب که چه کسی سم به آن حضرت خورانید نیز اختلاف دارند.
امّا تحقیق این است که آن حضرت در اواخر خلافت «معتزّ عبّاسی» به شهادت رسیدهاند. چنانکه بسیاری از تاریخنویسان بر این مطلب تصریح نمودهاند. دلیل دیگر این امر این است که کار امام هادی(ع) بر حاکم زمان او گران میآمده، و وی همان کسی است که طبیعتا باید چنین کارهایی را به انجام برساند. بنابراین «معتزّ» دستور این کار را صادر کرده و ممکن است که در این کار و دادن سم به آن حضرت از «معتمد» نیز کمک گرفته باشد.
امّا روز شهادت آن حضرت به گفته «ابن طلحه» در «مطالب السّؤول»: در بیست و پنجم ماه جمادی الآخر بوده است، و ابن خشّاب نیز در این مطلب با او موافق است[۴۴]، «کلینی» در «کافی» مینویسد: آن حضرت در بیست و ششم جمادی الآخر دار فانی را وداع گفته است[۴۵]، و «مسعودی» نیز موافق همین قول میباشد[۴۶].
امّا «شیخ مفید» در «ارشاد»، «اربلی» در «کشف الغمّه»، و «طبرسی» در «اعلام الوری» گفتهاند: آن حضرت در ماه رجب از دنیا رفته و روز این مسأله را معلوم نکردهاند[۴۷].
«ابو جعفر طوسی» در «مصابیح»، «ابن عیاش» و صاحب «دروس» گفتهاند: امام هادی(ع) در روز دوشنبه سوّم رجب در سامرا دار فانی را وداع گفته است[۴۸]؛ و «فتّال» نیشابوری در «روضة الواعظین» نیز با این قول موافق است.
آنجا که گوید: امام هادی(ع) در سامرا در سوّم ماه رجب از دنیا رفته است[۴۹]؛ «زرندی» در تاریخ وفات آن حضرت قول دیگری دارد وی مینویسد: آن حضرت در روز دوشنبه سیزدهم رجب از دنیا رفته است[۵۰].
امّا همه این تاریخنویسان بر این نکته اتّفاقنظر دارند که آن حضرت در سال ۲۵۴ ه. ق از دنیا رفته است[۵۱].
از حضینی روایت شده است که گفت: ابو الحسن علی بن بلال و گروهی از برادران ما روایت کردهاند که: چون روز چهارم از وفات سرور و مولای ما حضرت امام هادی(ع) گذشت، «معتزّ» دستور داد کسی را به نزد حضرت ابو محمد امام عسکری(ع) فرستادند تا آن حضرت را سوار کرده به نزد او برده، وی آن حضرت را بر مرگ پدر تعزیت گوید و از او چیزی بپرسد، امام عسکری سوار شده به نزد معتزّ رفتند. هنگامی که بر وی داخل شدند معتزّ به آن حضرت خوشآمد گفته، وی را نزدیک خود نشانده، او را تسلیت گفت، و دستور داد تا وی را در مکان و مرتبه پدر بزرگوارش برقرار کرده، حقوق حضرت امام هادی(ع) را برای امام حسن عسکری(ع) تثبیت نموده، به او بپردازند. هرکس امام حسن عسکری را میدید شک نمیکرد که از نظر صورت و شکل ظاهری بسیار شبیه پدر بزرگوار خود میباشد.
همه شیعیانی که به امامت حضرت امام هادی(ع) اعتقاد داشتند بهجز اصحاب «فارس بن حاتم بن ماهویه» که به امامت ابوجعفر محمد بن ابوالحسن صاحب عسکر معتقد شدند، همگی بر امامت حضرت امام حسن عسکری(ع) اجتماع نمودند[۵۲].
البته رفتاری که معتزّ با امام عسکری انجام داد، از باب ظاهرسازی و نیرنگ بود، تا بر جنایتی که در رابطه با حضرت امام هادی(ع) مرتکب شده بود سرپوش بگذارد، و این شیوه و رویه همه طاغوتهای گذشته در برابر پیشوایان اهلبیت(ع) بوده است[۵۳].[۵۴]
منابع
پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ اسلام بخش دوم ج۲
حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲
پانویس
- ↑ بحار الانوار، ج۲۷، ص۲۱۶، ح۱۸.
- ↑ اعلام الورى، ص۳۳۹؛ الفصول المهمّه، ص۲۸۳.
- ↑ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۰۶، ح۱۸؛ مناقب، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ مروج الذّهب، ج۴، ص۱۹۵.
- ↑ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۰۶، ح۱۹.
- ↑ ر.ک: الامام الهادى من المهد الى اللّحد، ص۵۰۹-۵۱۰.
- ↑ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۰۸؛ مروج الذهب، ج۴، ص۱۹۴.
- ↑ اثبات الوصیه، ص۲۵۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۱۰.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲، ص ۲۸۵.
- ↑ صدوق، الاعتقادات، ص۹۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۰۱؛ کفعمی، المصباح، ص۶۹۲.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۴۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۸۶؛ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۲۴؛ شبلنجی، نورالابصار، ص۳۳۷.
- ↑ ر.ک: ابن صباغ، الفصول المهمة، ص۲۸۳؛ فضل بن روزبهان، وسیلة الخادم الی المخدوم، ص۲۶۱.
- ↑ ابن صباغ، الفصول المهمة، ص۲۸۳؛ فضل بن روزبهان، وسیلة الخادم الی المخدوم، ص۲۶۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۱۰.
- ↑ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۲۲.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۷۲.
- ↑ ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ص۵۳۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۴۰۷.
- ↑ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ اسلام بخش دوم ج۲، ص۲۱۱.
- ↑ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۰۷ ح۲۲؛ مروج الذهب، ج۴، ص۱۹۳.
- ↑ اعلام الورى، ص۳۳۹.
- ↑ اثبات الوصیه، ص۲۵۷؛ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۲.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲، ص ۲۸۸.
- ↑ موسوعة العتبات المقدّسه، ج۱۲، ص۸۲.
- ↑ تاریخ الشّیعه، ص۱۰۱.
- ↑ تاریخ یعقوبى، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲، ص ۲۹۱.
- ↑ منسوب به: مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۴۳؛ قمی، الانوار البهیه، ص۲۹۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۱۸۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ وی کاتب بغا الشرابی (از کارگزاران حکومت عباسی) بود (ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۱۴۳).
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۵۷.
- ↑ ابن طولون، الائمه الاثنی عشر، ص۱۰۹.
- ↑ مفید، المقنعه، ص۴۸۴. البته با توجه به اختلاف نظر درباره زمان ولادت آن حضرت، مدت عمر ایشان نیز با اختلاف نقل شده است.
- ↑ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ اسلام بخش دوم ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ قریهای در راه خراسان نزدیک به شهرابان که روستائى بزرگ، داراى نخل و بستان بوده، از نواحى خالصه شرقى بغداد مىباشد. معجم البلدان، ج۲، ص۴۵۵؛ ج۳، ص۳۷۵.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۳.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲، ص ۲۹۲.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ص۱۹۸ – ۲۰۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۷۹.
- ↑ طوسی، امالی، ص۲۸۶.
- ↑ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ اسلام بخش دوم ج۲، ص۲۱۳.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۵ و ۲۲۷.
- ↑ کافى، ج۱، ص۴۹۷.
- ↑ مروج الذهب، ج۴، ص۱۹۳.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۶-۲۲۷؛ اعلام الورى، ص۳۳۹؛ کشف الغمة، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۵؛ بحار الانوار، ج۵۰، ص۲۰۶، ح۱۷.
- ↑ روضة الواعظین، ج۱، ص۲۴۶.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۶.
- ↑ ر.ک: لمحات من حیاة الامام الهادى(ع)، ص۱۱۲-۱۲۰ محمد رضا سیبویه.
- ↑ الدمعة الساکبه، ج۸، ص۲۲۵.
- ↑ لمحة من حیاة الامام الهادى(ع)، ص۱۲۱-۱۲۲.
- ↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۲، ص ۲۹۴؛ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ اسلام بخش دوم ج۲، ص۲۱۱.