کعبه

کعبه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: کعبه در قرآن - کعبه در تاریخ اسلامی - کعبه در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد

کعبه، خانه خدا، بنایی سنگی و چهار گوش به صورت مکعب که در شهر مکه و در مسجد الحرام قرار دارد و قبله مسلمانان است.

نمایی از درب کعبه

نام‌های کعبه

1. بیت: یکی از نام‌های خانه خداست. این نام در هفت مورد از آیات قرآن کریم یاد شده است. ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ﴾، ﴿إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ﴾، ﴿إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ﴾، ﴿فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ﴾، ﴿مَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً﴾،﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ﴾، ﴿فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ﴾. واژه «بیتی» در سوره بقره و حجآمده است و خداوند متعال در هر دو مورد، این خانه را به خودش نسبت می‌دهد. از این کلمه عنوان «بیت الله» را هم می‌توان برای کعبه انتزاع کرد. کعبه تنها مکانی است که خداوند آن را به خود نسبت داده است. حتی بیت المقدس را با آن هم قداستش، به خودش نسبت نداده است.
2. بیت الله: یکی از مشهورترین نام‌های خانه خداست. اضافه آن تشریفیه است و نشانه شرافت این خانه است که به خداوند منتسب شده، مانند کلام الله و عیسی الله. این نام از دو آیه‌ای که در قرآن به عنوان «بیتی» آمده اتخاذ شده است.
3. بیت الله الحرام: کعبه را می‌گویند. پیامبر اکرم(ص) در وجه تسمیه آن می‌فرماید: کعبه را بیت الله الحرام می‌گویند، برای آنکه ورود مشرکین به داخل کعبه حرام شده است.
4. ناذِر: نام کعبه در زمان‌های بسیار قدیم بوده است.

نام‌های کعبه: آیات شریفه گویای این است که خانه خود را آفریدگار جهان به نام‌های متعدد، نامگذاری کرده تا هر نام به فضیلتی اشاره بوده و دلیل بر این باشد که چون مسمی با اهمیت و دارای شرافت است، به اسمای متعددی هم امتیاز یافته است. آن نام‎ها هشت تاست:

1. صراخ: در تفسیر مولوی آمده که در روایت است، بنای این خانه قبل از آدم(ع) وجود داشته و آن را صراخ می‌گفتند.
2. بیت الله: از مشهورترین نام‎های این خانه و اضافه آن تشریفیه است. این نام از دو آیه‌ای که در قرآن به عنوان «بیتی» آمده اتخاذ شده است.
3. البیت: این نام در شش مورد یاد شده است، مانند: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ﴾.
4. بیت الحرام: یعنی. خانه با حرمت.
5. بیت العتیق.
6. بیت المعمور.
7. بکه.
8. کعبه.

بیت الحرام

یعنی خانه‌ای که محترم است. یکی از نام‌های خانه خداست که در قرآن کریم نیز ذکر شده است. بیت الحرم هم به آن گفته می‌شود. از امام ششم(ع) سؤال شد چرا بیت الحرام نامیده شده است؟ فرمود: برای این که ورود مشرکین به این خانه حرام شده است.

بیت العتیق

یکی از نام‌های خانه خداست که در قرآن کریم هم آمده است ﴿وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾؛ برای عتیق در این آیه شریفه چهار معنی گفته شده است:

1. در تفسیر ابوالفتوح آورده که این خانه را از این جهت عتیق نامیده‌اند، برای آنکه هر کس زیارت کند آن را، خداوند از آتش جهنم آزادش می‌سازد.
2. امام ششم(ع) فرمود: نامیده شده به عتیق، یعنی آزاد شده؛ برای این که از غرق شدن در طوفان نوح آزاد گردید.
3. آزاد شده از تسلط جباران. از امام پنجم(ع) سؤال شد که معنی عتیق کدام است؟ حضرت فرمود: این خانه، آزاد است و احدی مالک آن نیست.
4. به معنی کهنه و قدیم. ابو حمزه ثمالی می‌گوید: امام پنجم(ع) در مسجد الحرام نشسته بود، پرسیدم چرا این خانه را خدای تعالی، عتیق نامیده است؟ فرمود: خداوند آن را پیش از آفریده‌ها آفریده است و سپس زمین را آفرید و از زیر آن، زمین را گسترش داد.

فضایل و امتیازات کعبه

فضیلت و جایگاه

کعبه، هسته مرکزی و اساس اصلی مراسم حج است. صاحب خانه، شرافت و فضیلت خانه‌اش را با آیات خود در قرآن کریم معرفی می‌کند. در سوره آل عمران می‌خوانیم: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا﴾. در این آیه شریفه، خداوند برتری کعبه را بر دیگر بقاع مقدسه از چند جهت معرفی فرموده است:

1. این خانه، نخستین ستایش‌گاه بوده است.
2. مبارک بودن این خانه؛ که هر کسی به جانب آن بشتابد، ثروت و زندگی او برکت می‌یابد.
3. کعبه موجب هدایت و راهنمایی جهانیان است؛ مهم این است که این صفت از صفات ذات اقدس خدای تعالی؛ و پیامبران او و قرآن مجید است.
4. نشانه‌های روشن این خانه است که همه آثار قدرت و توحید است. از آن نشانه‌های روشن، حجر الاسود، مقام ابراهیم، حجر اسماعیل است.
5. این خانه و حریم آن، پناهگاه محکم و محل امنی است، برای پناه‌آورندگان.
6. این خانه، خانه مردم است و تمام انسان‌ها از هر نژاد، رنگ، زبان را در سایه اسلام به صورت یک خانواده کنار هم جمع و متحد می‌گرداند: در سوره بقره آیه ۱۲۵ می‌خوانیم: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا﴾ یعنی خانه کعبه، محل بازگشت و اجتماع مردم و موضعی ایمن برای هر کس است. هر که به آن پناه برد، از سخط عذاب الهی ایمن می‌شود.

در سوره مائده آیه ۹۷ آمده است ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾ کعبه موجب حیات مردم می‌شود، چنان که در روایات بسیاری رسیده است که مادامی که کعبه معمور و مردم به حج بروند، آنان را هلاکتی نیست و هرگاه کعبه از جمعیت خالی شود و مردم حج را ترک کنند، هلاک می‌گردند.

در سوره حج آیه ۲۶ می‌خوانیم: ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ﴾ یعنی این که این مکان مقدس، پیوسته باید از لوث شرک و آلودگی‌های گناه و دیگر پلیدی‌ها مصون باشد تا بیشتر مورد رغبت قرار گیرد. فخر رازی در فضیلت کعبه می‌آورد: این خانه را چند فضیلت و نشانه‌های روشن باشد که آن را ممتاز ساخته است:

1. بنائی از آن شریف‌تر ساخته نشده است، چون صاحب آن حضرت جلیل، مهندساش جبرئیل، بانی حضرت خلیل و شاگرد حضرت اسماعیل است.
2. پرندگان تاکنون از بالای این خانه عبور نکرده و چون به آنجا می‌رسند، تغییر جهت می‌دهند.
3. کعبه دارای مقام ابراهیم است که قدم‌های او در سنگ فرو رفته و تا امروز باقی مانده‌ست و این از آیات عجیبه است.
4. وحوش مختلفه در حوالی حرم گردآمده و با هم مأنوس و تا آن زمان که در آن حدودند، به یکدیگر آزار نمی‌رسانند.

امتیازات و ویژگی‌ها

کعبه دارای احکام خاص و امتیازاتی است که هر یک دلیل بر شرافت و فضیلت آن است:

1. تنها بنائی است که آن را خدای بزرگ نسبت به خود داده، و خانه خود خوانده است.
2. بنای آن در آغاز، به وسیله جبرئیل و فرشتگان، و سپس به دست انبیا به ویژه قهرمان توحید حضرت خلیل(ع) انجام گشته است.
3. نخستین بنائی است در زمین، که به عنوان ستایشگاه وجود یافته است.
4. آن را خانه محترم معرفی، و قوام زندگانی مردم را مبتنی بر آن ساخته است. ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾.
5. آیات الهی مانند: حجرالاسود، حجر اسماعیل، زمزم، مقام ابراهیم و دیگر آیات که هر یک نشانه روشنی بر شناسائی حق می‌باشد، در شعاع این خانه محسوس، و در طول زمان از دستبرد اجانب مصون مانده است.
6. تمام انبیا و جانشینان عالی مقام آنان، سواره و پیاده و گاهی با پای برهنه، به جانب این خانه شتافته و آن را زیارت کرده‌اند.
7. بنا به نقل اهل تحقیق، دیده نشده که کبوتران حرم و پرندگان از بالای آن عبور و پرواز نمایند.
8. کسی که عمداً هتک حرمت این خانه کند و آن را به پلیدی آلوده سازد، کافر و محکوم به اعدام است.
9. کسانی که اراده سوء داشته و خواسته‌اند به این خانه اهانت نمایند، هلاک شده‌اند.
10. از نظر احترام، در رابطه با این خانه، در اسلام احکامی است که برای هیچ یک از مقدسات عالم وجود، این احکام صدور نیافته است: نمازگزاران، در تمام روی زمین به سوی این خانه و جهتی که محیط آن است باید نماز بگذارند. ذبح شرعی، محتضر در حال احتضار، میت مسلمان در حال دفن، باید رو به این جهت باشد. رو به قبله، وضو ساختن و تلاوت قرآن و دعا و نشستن و خوابیدن مستحب است. تخلیه، استبرأ، استنجأ، و مواقعه، رو به قبله و پشت به قبله جائز نمی‌باشد.
11. آنکه از همه بیشتر به این خانه، امتیاز و فضیلت بخشیده و موجب جلال نهائی آن گردیده است و گویا در کالبد کعبه روح دمیده این است که کعبه واقعی دل‌های پاک، ولی الله الاعظم، امیرالمؤمنین علی(ع)، در درون آن چهره‌نمائی فرمود و زایشگاه آن حضرت شد!.

بنای کعبه

ساختمان کعبه

ارکان کعبه

چهار زاویه کعبه به چهار «رکن» مشهور است. رکن شرقی (رکن حجر الاسود)، رکن شمالی (رکن عراقی)، رکن غربی (رکن مغربی)، رکن جنوبی (رکن یمانی). هرگاه واژه رکن بدون پسوند به کار رود، مقصود از آن رکنی است که حجرالاسود در آن است. مسیر طواف، از رکن حجر الاسود آغاز می‌شود، سپس به رکن عراقی می‌رسد، پس از آن به رکن شامی و سپس به رکن یمانی و آن‌گاه باز به رکن حجرالاسود می‌رسد و همین جا یک شوط پایان می‌یابد.

از میان این چهار رکن، فضیلت رکن یمانی و رکن اسود از دو رکن دیگر بیشتر است؛ چنان که روایات زیادی از شیعه و سنی درباره فضیلت و اهمیت این دو رکن نقل شده است. در روایتی از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمود: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) لَا يَسْتَلِمُ إِلَّا الرُّكْنَ الْأَسْوَدَ وَ الْيَمَانِيَّ ثُمَّ يُقَبِّلُهُمَا وَ يَضَعُ خَدَّهُ عَلَيْهِمَا»؛ «رسول خدا(ص) دو رکن یمانی و اسود را استلام می‌کرد و آنها را می‌بوسید و صورتش را بر آنها می‌نهاد». ابو مریم نقل کرده است که همراه امام باقر(ع) طواف می‌کردم. در هر دوری که می‌زد، رکن یمانی را استلام می‌کرد و می‌فرمود: «اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيَّ حَتَّى أَتُوبَ وَ اعْصِمْنِي حَتَّى لَا أَعُودَ».

در روایتی دیگر از امام صادق(ع) آمده است که «الرُّكْنُ الْيَمَانِيُّ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، لَمْ يُغْلِقْهُ اللَّهُ مُنْذُ فَتَحَهُ‌»؛ «رکن یمانی دری از درهای بهشت است و از روزی که گشوده شده، بسته نشده است». همچنین رکن یمانی از جاهایی است که دعا در آنجا به اجابت می‌رسد. به نقل از رسول خدا(ص) آمده است که فرمود: «مسح الحجر و الركن اليماني يحط الخطايا حطا»؛ «مسح حجرالاسود و رکن یمانی، گناهان انسان را پاک می‌کند».

بنا به مشهور، محلی که برای فاطمه بنت اسد شکافته شد تا به درون کعبه رود و فرزندش علی بن ابی طالب را به دنیا آورد، در کنار رکن یمانی بوده است، اما به دلیل بازسازی‌هایی که در دیوار کعبه صورت گرفته، هیچ اثری از محل ورود این بانوی بزرگوار بر کعبه دیده نمی‌شود.

داخل کعبه

کفِ خانه خدا از سطح مسجد الحرام، دو متر بلندتر است و سطح آن از الواح مرمر فرش شده است. داخل کعبه، روبروی باب، محرابی است که حضرت رسول(ص) در آنجا نماز خوانده است. محل تولد حضرت علی(ع) در گوشه غربی خانه، سمت راست در خانه، با ساختمان کوچکی که تقریباً دو ذرع در دو ذرع دیوارش تا سقف بالا رفته، مشخص است. در شمال این خانه، محلی است به نام باب التوبه که از آنجا به بام کعبه بالا می‌روند. این در را باب علی هم می‌گویند.

نماز خواندن داخل کعبه به هر جهت که باشد رو به قبله است. سنگی سرخ رنگ در داخل کعبه و کف آن قرار دارد. پیامبر و امامانی که داخل کعبه شده‌اند بر روی آن سنگ نماز خوانده‌اند.

کعبه دو سقف دارد. ارتفاع داخل تا سقف اول که موازی در کعبه است حدود ۵/۸ متر و ارتفاع داخلی کعبه از کف تا سقف دوم حدود ۹ متر است. برای روشن ساختن سقف دوم کعبه، چهار روزنه تعبیه شده که به وسیله سنگ‌های مرمری به نام «بلق» تزیین گردیده‌اند. این سنگ‌ها را برای عبدالله بن زبیر از صنعای یمن آورده بودند.

بام کعبه را نیز با سنگ‌های مرمر پوشانیده‌اند. اندازه اضلاع درونی کعبه به این شرح است: از گوشه حجر الاسود تا گوشه شامی ۸۰/۷ متر، و فاصله میان رکن یمانی و رکن حجرالاسود ۵/۶ متر است. از ابتدای ساخت کعبه توسط حضرت ابراهیم(ع)، قبائل، طوایف، پادشاهان و افراد مختلفی، هدایایی را برای نصب در کعبه ارسال می‌کرده‌اند. نخستین هدایایی که درون آن آویزان گردید، دو شاخ گوسفند یا قوچ بود که گفته می‌شد همان شاخ‌های ذبیح ابراهیم(ع) است. این دو شاخ در دوران «عبدالله بن زبیر» از بین رفته است. در دوران اسلامی، تقدیم هدایا افزایش یافت و «عمر بن خطاب»، خلیفه وقت پس از فتح «مداین»، دو نیم ماه زرین که برای او فرستاده بودند را در کعبه آویخت. پس از وی خلفای اموی و عباسی از جمله «عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک، سفاح و هارون» نیز هدایایی تقدیم داشته‌اند که طی سالیان دراز همواره زینت بخش کعبه بوده است.

هم اکنون در درون کعبه سه ستون چوبی منبت‌کاری شده از چوب عود وجود دارد که قطر هر یک ۲۵ سانتیمتر است. دیوارهای داخلی با حریر قرمز و سقف آن با پرده‌های زیبا پوشیده شده و روی آنها اسامی پروردگار و عباراتی چون ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ﴾، ﴿مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ﴾ نوشته شده است. اکنون در طول هر سال دوبار، درون کعبه را با «آب زمزم» و «گلاب قمصر» کاشان شستشو می‌دهند. به گفته «متقی الهندی» پیامبر(ص) برای نخستین بار به هنگام فتح مکه پس از شکستن بت‌ها و از بین بردن تصاویر نقش شده بر دیوار، داخل خانه را با آب زمزم شستشو دادند که این رسم تا کنون پابرجاست.

ورود به کعبه و خواندن نماز در آن فضیلت فراوانی دارد و در این باره از سوی پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) سفارش‌های فراوانی شده است.

دیوار کعبه

دیوار کعبه از بیرون با سنگ‌های حجاری شده کبود رنگ که به آنها صما گفته می‌شود ساخته شده و از درون با سنگ‌های مرمر سیاه که پاره‌ای از آنها منقوش و پاره‌ای از دوره شاهان (بنی قلادون مصر) در آن به یادگار گذاشته شده، بنا گردیده است.

ارتفاع دیوارها از سطح مسجدالحرام ۸۵/۱۴ متر و طول ضلعی که باب بیت در آن قرار دارد ۵۸/۱۱ متر و طول ضلعی که ناودان در آن است ۲۲/۱۰ متر می‌باشد. در زاویه دیوارها، ارکان کعبه (رکن حجرالاسود، رکن عراقی، رکن شامی، رکن یمانی) قرار دارد. حجرالاسود به ارتفاع یک متر و نیم از سطح مسجدالحرام به دیوار کعبه چسبیده است. در قسمت پایین دیوار کعبه، سنگ نمای کم عرضی وجود دارد که از دیوار، مقداری جلوتر است، آن را شاذروان می‌گویند.

این که چرا دیوارهای کعبه این همه مرتفع ساخته شده، شاید برای این باشد که شاخص برای دیده اطرافیان باشد. شاید هم برای این باشد که در صبح و عصر برای طواف کنندگان، مانع از تابش خورشید و آفتاب سوزان، لااقل در قسمتی از دایره طواف بوده و بر آنها سایه افکند. یا شاید برای این است که چون خانه خدا است، باید از دیگر بناها مرتفع‌تر باشد. در روایتی امام پنجم(ع) می‌فرماید: برای احدی سزاوار نیست که خانه خود را از خانه کعبه مرتفع‌تر بنا کند.

برای برخی این سؤال مطرح است که چرا کعبه به عنوان بهترین بقعه روی زمین، این همه ساده ساخته شده است؟ پاسخ گفته‌اند: برای این که اگر خدا دستور می‌داد خانه او را به جای سنگ‌های کبود رنگ کم ارزش، از سنگ‌ها و جواهرات گران‌بها مانند زمرد سبز، یاقوت سرخ، عقیق یمنی، برلیان، طلای سرخ و... بنا کنند، مردم ظاهربین، از حکمت و اسرار حج بر کنار می‌ماندند.

سنگ سرخ

«رخامة الحمراء» سنگی است سرخ رنگ که در داخل کعبه و کف آن قرار دارد. پیامبر و امامانی که داخل کعبه شده‌اند بر روی آن سنگ نماز خوانده‌اند. در روایات نیز آمده است وقتی وارد کعبه شدید، بر روی سنگ سرخ دو رکعت نماز بخوانید. امام صادق(ع) فرمود: هرگاه خواستی وارد کعبه شوی، پیش از ورود غسل کن و با کفش وارد نشو... سپس بین دو ستون بر روی سنگ سرخ، دو رکعت نماز بخوان، در رکعت اول سوره حم سجده و در رکعت دوم به تعداد آیه‌های آن از قرآن بخوان. معاویه بن عمار می‌گوید: امام کاظم(ع) را دیدم که وارد کعبه شد و بر سنگ سرخ دو رکعت نماز گزارد.

مُستَجار

«مستجار» به قسمتی از دیوار پشت کعبه و کنار رکن یمانی گفته می‌شود. این مکان شاهد حادثه‌ای عظیم بوده و به عظمت و قدرت الهی برای ورود فاطمه بنت اسد(ع)، مادر مولود کعبه (علی(ع)) شکافته شد. خداوند متعال این افتخار بزرگ را تنها نصیب شیعه ساخت که امام و پیشوای او در بهترین مکان‌های دنیا متولد گردید. در شفاء الغرام آمده است: از این رو به این مکان مستجار گفته‌اند که پناه گیرنده به آن، چون «مستجار من ذنوب» است و گناه وی ریخته می‌شود. چون بعضی از صحابه رسول خدا(ص) به این مکان التزام می‌جسته‌اند به نام «مُلتَزَم و متعوذ» نیز معروف است. چون پشت باب الکعبه است به آن «دبر الکعبه» هم می‌گویند.

زمانی که خانه کعبه دو در داشت، در دیگر آن در کنار مستجار بود که مسدود شد. اینجا نیز از مکان‌های استجابت دعا است. در برخی از احادیث به ملتزم هم تعبیر شده است.

پوشش کعبه

نخستین پوشش

در تاریخ آمده است اولین کسی که خانه خدا را جامه پوشاند، حضرت آدم بود که آن را با پیراهن موئی پوشانید. پس از ظهور اسلام و فتح مکه، اولین کسی که کعبه را با قماش یمانی پوشاند، پیغمبر(ص) بود. اولین کسی که دستور داد جامه‌های گوناگون را از تن کعبه برداشته و یک جامه بر آن کنند، مهدی عباسی بود. و اولین کسی که کعبه را جامه گرانبها پوشاند، تُبّع زمامدار یمن بود.

پوشش داخل کعبه

در گذشته داخل کعبه هم جامه مخصوصی داشته است. مادر عباس بن عبدالمطلب روزی نذر می‌کند که اگر حاجتش برآورده شود داخل کعبه را بپوشاند. وقتی حاجتش برآورده شد، به عهد خود وفا کرد. تا مدتی این رویه باقی بود ولی بعدها منسوخ شد.

حِبَری: به روپوش یا پارچه سیاه رنگی که گاه کعبه را بدان می‌پوشانیدند، گویند.

حِزام: کمربند قسمت بالای پرده کعبه را می‌گویند که به عرض ۹۵ سانتیمتر است و دور تا دور آن آیات قرآن با خطوط نقره آمیخته با طلا بافته می‌شود.

پرده کعبه

پوشش قسمت خارجی کعبه را گویند و از آن به «حجاب البیت»، «کسوة الکعبه»، «جامه کعبه» و «پیراهن کعبه» هم یاد می‌کنند. اولین کسی که خانه خدا را جامه پوشاند، آدم(ع) بود که آن را با پیراهن موئی پوشانید. بعد حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) با لیف خرما و بافته‌های همسر اسماعیل و قبیله او، سپس تبع با پیراهن پوستی، بعد از او جانشین‌اش ابوبکر اسعد با پارچه‌هایی که با سیم‌های نقره بافته می‌شد پوشانید. سلیمان با پارچه قبطی کعبه را پوشانید و از آن پس تاکنون رجال وقت، در هر زمان به گرانبهاترین جامه، این خانه را پوشانده‌اند. نقل شده که قبل از اسلام برای این که این افتخار نصیب همه شود، در هر سالی یک قبیله از مردم مکه با عباهای مختلف و رنگارنگ، اقدام به این کار می‌کردند و پس از ظهور اسلام و فتح مکه، نخستین کسی که کعبه را با قماش یمانی پوشاند، پیامبر(ص) بود. علی(ع) نیز در دوران خلافت خود، از عراق هر ساله جامه‌ای برای کعبه می‌فرستاد.

در تاریخ است که جامه خانه را در قدیم الایام، ایرانیان تقدیم می‌کردند. ابن بطوطه در سفرنامه خود (رحلة) می‌نویسد: پیراهن کعبه را در شوشتر خوزستان از یک نوع دیبا می‌بافتند. نقل کرده‌اند: وقتی مهدی عباسی به خلافت رسید و به مکه رفت، مسئولان خانه کعبه از تراکم پیراهن‌ها بر سطح خانه شکایت کردند و گفتند: از سنگینی این پیراهن‌ها که از طرف قبائل مختلف پوشانده می‌شود ممکن است سقف کعبه فرود آید. مهدی عباسی دستور داد جامه‌های گوناگون را بردارند و به صورت جامه واحد درآورند و تاکنون این روال مرسوم است. علت این که جامه کعبه در ایران تهیه می‌شد این بود که مهدی عباسی دوران ولایتعهدی خود را در ایران - ری - گذرانده بود و علت انتخاب شوشتر این بوده که در این شهرستان پارچه نفیسی به نام دیباج وجود داشته است.

قبل از تسلط وهابیان و آل سعود بر مکه معظمه، چون حجاز زیر سلطه آل عثمان و دولت مصر قرار گرفت؛ لذا افتخار پوشش کعبه نصیب کشور مصر بود. آنها هر سال پارچه گرانبها و نفیسی از ابریشم مشکی تهیه و به وسیله عده‌ای از سران رسمی و مذهبی کشور مصر، با تشریفات خاصی به مکه می‌آوردند و صبح روز عید قربان، با حضور پادشاه عربستان و نمایندگان رسمی ملل اسلامی که در هر سال برای حج شرکت می‌کردند، جامه کعبه را تعویض نموده و پوشش قبلی را قطعه قطعه ساخته و هر پاره آن را به عنوان تیمن و تبرک به یکی از سران عالم اسلام هدیه می‌کردند.

پوشش کعبه از پارچه ابریشمی ضخیم و مشکی است که قسمت بالای آن با آیات قرآنی و عبارت «اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ‌»، «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ‌(ص)» بافته شده، و در وسط آن کمربندی است که آیات قرآن نیز روی آن بافته و ملیله دوزی شده و همه ساله این روپوش را که «کسوه» می‌نامند، تعویض می‌شود.

می‌گویند: اولین کسی که بر کعبه دیبا پوشاند، یزید بن معاویه بود و برخی می‌گویند ابن زبیر یا عبدالملک مروان بود. در دوران عمر، چون نزد او سخن از آرایش‌ها و پوشش‌های کعبه و فراوانی آن گفته شد، گروهی گفتند: کاش آنها را برگیری و سپاه مسلمانان را تجهیز کنی که پاداش آن بیشتر است. کعبه، آرایش برای چه می‌خواهد! عمر تصمیم به این کار گرفت و از امیرالمؤمنین(ع) در این باره پرسید: حضرت فرمود: وقتی این قرآن بر پیامبر(ص) نازل شد، اموال چهار بخش بود، اموال مسلمانان که آن را طبق سهم معین میان وارثان تقسیم کرد و غنائم که آن را بر مستحقان آن تقسیم کرد، خمس که خدا آن را در جایی خاص قرار داد و صدقات (زکات) که آن را هم خداوند تعیین کرد. آن روز، پوشش‌ها و زیورهای کعبه هم بر کعبه بود. خداوند بر همان حال واگذاشت و از روی فراموشی نبود که آن را واگذاشت و جایی هم از او پنهان نماند. پس بگذار همان جا که خداوند و رسولش قرار داده، باقی بماند. عمر گفت: اگر تو نبودی رسوا شده بودیم و پوشش‌ها را به همان حال گذاشت.

برخی از پوشش کعبه تبرک می‌جویند. از امام صادق(ع) پرسیدند: آن چه از پوشش کعبه به دستمان می‌رسد، آیا می‌توانیم بخشی از آن را بپوشیم؟ فرمود: می‌توان برای کودکان، قرآنها و بالش‌ها از آن استفاده کرد و به خواست خدا بدین وسیله برکت جست. امام صادق(ع) نیز فرمودند: اشکالی ندارد که از دیبای کعبه برگرفته و آن را روکش قرآن یا جانماز ساخت که روی آن نماز خواند.

پرده کعبه در قرون اخیر به رنگ مشکی بوده که نوشته‌های آن به صورت طلایی بافته می‌شد، اما در برخی موارد از رنگ‌های دیگری هم استفاده شده است. برای نمونه زمان ملکشاه سلجوقی، پرده‌ای که از زمان سلطان محمود غزنوی برای کعبه آماده شد و به رنگ زرد بود، برای کعبه ارسال گردید. در زمان الناصر عباسی، ابتدا پرده‌ای به رنگ سبز برای کعبه آماده شد و پس از آن، از اواخر خلافت وی، به رنگ مشکی تهیه گردید که گویا از آن پس همین رنگ حفظ شده است. گفتنی است کعبه، پرده‌ای نیز در داخل دارد که هر چند سال یک بار تعویض می‌شود؛ دلیلش نیز آن است که این پرده به دلیل این که در برابر آفتاب نیست و فرسایش ناشی از دست مالیدن را هم ندارد، به سادگی دچار فرسودگی نمی‌شود. زمانی که دولت سعودی قوام یافت، کوشید تا این اقدام را خودش انجام دهد و به این وسیله، نفوذ سایر دولت‌ها را در زمینه امور دینی حج قطع کند. زمانی که عبدالعزیز در سال ۱۳۴۳ ق. (۱۹۲۴م). زمام امور حجاز را به دست گرفت، در سال نخست حکومتش بر حجاز؛ یعنی سال ۱۳۴۴ق، پرده‌ای از مصر همراه با محمل مصری برای کعبه فرستاده شد که روی کعبه انداختند. روشن بود که سعودی‌ها نمی‌توانستند این وضع را تحمل کنند. از این رو عبدالعزیز در سال ۱۳۴۶ق. (۱۹۲۷م) فرمان داد کارگاه بافت ویژه‌ای برای تهیه و بافت جامه کعبه احداث گردد و بی‌درنگ کار احداث آن در ماه محرم همان سال آغاز و در ماه رجب پایان یافت. در این کارگاه جامه کعبه تهیه گردید. این جامه که از ابریشم طبیعی و خالص بود، به وسیله سعودی‌ها و هندی‌ها بافته شد. کارگاه مزبور به همین منوال همه ساله پوششی را برای کعبه تهیه می‌کرد تا این که سال ۱۳۵۲/۱۹۳۲ فرا رسید. در این سال نخستین جامه کعبه، به وسیله خود عربستان سعودی تهیه شد.

در سال ۱۹۵۸م. بار دیگر مصر به تهیه جامه کعبه رغبت نشان داد و پس از اصرار مصر، ملک عبدالعزیز موافقت کرد تا مصر به تهیه جامه کعبه بپردازد. اما در سال ۱۳۸۱/۱۹۶۱، مصر روی علل سیاسی خاصی از آماده کردن پرده، امتناع ورزید و آنگاه ملک عبدالعزیز تصمیم گرفت تا کارگاه بافندگی جامه کعبه را بار دیگر راه اندازی کند. کارگاه مزبور از سال ۱۳۸۴ق. کار خود را آغاز کرد که تا امروز ادامه دارد.

عربستان سعودی در سال ۱۳۵۷ق. ۱۹۳۸م. کارگاه تولید و آماده‌سازی پرده کعبه را در مساحت ۱۵۰۰ متر احداث کرد. ابتدا کلیه سامان و ابزار آن دستی و معمولی بود، اما در سال ۱۳۹۲/۱۹۷۲ دستور داده شد تا کارگاه جدید در مساحت صد هزار متر مربع احداث گردد، ملک فهد که در آن وقت پست معاون دوم رئیس شورای وزیران و وزیر کشور را عهده‌دار بود، سنگ بنای آن را گذاشت و در سال ۱۳۹۵/۱۹۷۵ هنگامی که ولی عهد کشور بود، آن کارگاه را افتتاح کرد. محل این کارگاه در جاده قدیم جده واقع است که در نزدیکی آن موزه حرم نیز قرار گرفته است.

کارگاه جدید شامل دو بخش است: در بخش نخست آن، پوشش داخلی کعبه و پرده و کمربند آن بافته می‌شود و روی آن به رشته‌های نقره‌ای طلافام، تزیین می‌گردد؛ و در بخش دوم که به ابزارهای مدرن مجهز است، جامه خارجی کعبه مشرفه را می‌بافند.

بخش‌های دیگر این کارگاه عبارت‌اند از:

1. بخش بافندگی خودکار که در آن قالی‌ها و فرش‌های مساجد تولید می‌گردد.
2. بخش رنگ‌آمیزی که در آن ابریشم مورد استفاده جامه کعبه رنگ‌آمیزی می‌شود.
3. بخش اصلاح و مرمت کاری که عهده دار اصلاح ماشین‌های بافت و ابزار مدرن در این کارگاه است.

جامه کعبه از ۵۴ قطعه ترکیب یافته است؛ طول هر قطعه ۱۴ متر و پهنای آن ۹۵ سانتی متر و مساحت کلی آن به ۲۶۵۰ متر مربع بالغ می‌گردد. کمربند پرده از ۱۶ قطعه ترکیب یافته و محیط آن ۴۵ متر و پهنایش ۹۵ سانتی متر است. برای تهیه جامه کعبه به ۶۷۰ کیلوگرم ابریشم سفید خالص نیاز است تا با ۷۲۰ کیلو گرم مواد رنگ‌آمیزی به انجام برسد، اما کمربند و پرده دروازه کعبه رشته‌های نقره‌ای و طلا فام نیاز دارد که وزن مجموع آن به ۱۲۰ کیلوگرم می‌رسد.

پرده دارای دو بخش است: یکی پوشش ظاهری که همیشه سیاه رنگ است و دیگر پرده داخلی که دارای رنگ غیر سیاه است. روشن نیست رنگ سیاه برای چه انتخاب شده است؛ اما هرچه است، بسان یک خال سیاه در تارک سطح سفید مسجد الحرام خودنمایی می‌کند و ظرافت و زیبایی خاصی را به معرض نمایش می‌گذارد.

پرده در کعبه، که «برقع» نام دارد، از پارچه ابریشمی سیاه بافته شده و در روی آن آیات قرآن کریم نقشه بسته و با رسم الخط در بالای آن نوشته شده است: این پرده در مکه مکرمه ساخته شده و به کعبه مشرفه اهدا گردیده است. در پایین آن این جمله نقش شده است: خادم الحرمين الشرفين الملك فهد بن عبدالعزيز آل سعود تقبل الله منه. هزینه تهیه جامه کعبه مشرفه به بیش از ۱۷ میلیون ریال سعودی می‌رسد و اما آیات قرآنی نوشته شده بر جامه کعبه؛ کلمه ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ﴾ و ﴿مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ﴾ در میان مربع‌ها، با رشته‌های ابریشمی بافته شده و در دو کناره راست و چپ آن، در میان مربع بزرگ، لفظ «جَلَّ جَلَالُهُ‌» و در خالی‌گاه آن لفظ «یَا اللَّهُ‌» نقش شده است.

روی کمربند و قسمت شرقی آن، با رشته‌ای نقره‌ای طلا فام، آیات مبارکه ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ * وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ﴾ با خط زیبا نقش شده است.

در قسمت جنوبی کمربند؛ یعنی در میان رکن حجر الاسود و رکن یمانی، این آیات مبارکه نقش بسته است: ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ * قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ﴾.

در قسمت غربی کمربند؛ یعنی میان رکن یمانی و حجر اسماعیل، این آیات مبارکه نقش شده است: ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ﴾.

اما در قسمت شمالی کمربند، این عبارت درج است: هذه الكسوة صنعت في مكة المكرمة بامر خادم الحرمين الشريفين. در روی پرده دروازه کعبه، آیاتی از قرآن کریم مثل: ﴿رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا﴾ به اشکال گرد و مربع نقش گردیده است، و در پایین‌تر آن، آیه مبارکه: ﴿وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾ و پس از آن آیه الکرسی نقش یافته است.

همه این نوشته‌ها با رشته‌های نقره‌ای طلا فام با خط زیبا نقش گردیده است. در روایات اهل بیت، گرفتن پرده کعبه و تضرع و دعا در آن هنگام، تأکید شده و نیز آمده است که حضرت علی بن الحسین(ع) فراوان چنین می‌کرد. تا چند سال پیش، بنی شیبه که از دوران جاهلیت، سدانت کعبه در دست‌شان بود، پرده تعویض شده را میان خود تقسیم می‌کردند. آنها این کار را با نظارت دولت انجام می‌دادند. اکنون گویا به دلایل خاصی، که شاید مهم‌ترین آنها جلوگیری از امر تبرک به پرده کعبه باشد، برخی از علمای وهابی پیشنهاد حفظه پرده و عدم تقطیع و تقسیم سالانه آن را داده‌اند. به دنبال آن قرار شد تا پرده حفظ شود و در برابر، دولت سالیانه پولی به آل شیبه بپردازد. پرده کعبه تا پایین دیوار خانه می‌رسد و در آنجا با حلقه‌هایی به شاذروان بسته می‌شود، اما در مراسم حج مقداری از پیراهن کعبه را از پایین لوله می‌کنند و بالا می‌زنند تا در دسترس حجاج قرار نگیرد. در روایات منقول از اهل بیت؛ بوسیدن آن مستحب شمرده شده و به گرفتن پرده کعبه و تضرع و دعا در این حال به درگاه خداوند تصریح شده است.

احکام شرعی مرتبط

امنیت در حرم

از احکام اختصاصی کعبه و حرم «امن» بودن آن سرزمین مقدس است که هم امنیت تکوینی دارد: ﴿آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ﴾ که اگر کسی بخواهد کعبه را محو سازد؛ به او امان داده نمی‌شود؛ مانند جریان ابرهه و هم امنیت تشریعی دارد؛ ﴿وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا﴾ کسی که داخل حرم شود، شرعاً در امان خواهد بود.

آیه مبارکه اطلاق دارد و تنها یک مورد استثنا شده است و آن این که اگر کسی حرمت حرم را نگه ندارد و در داخل حرم مرتکب جنایت شود در امان نخواهد بود و حد شرعی بر او جاری خواهد شد. نه تنها انسان‌ها، بلکه حیوانات و پرندگان هم در آن منطقه در امنیت‌اند، به طوری که متخلفان مورد مجازات قرار خواهند گرفت؛ چراکه اطلاق ﴿مَنْ دَخَلَهُ﴾ شامل حیوانات و پرندگان هم می‌شود. امام صادق(ع) در تفسیر آیه مبارکه فرمود: «... وَ مَنْ دَخَلَهُ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّيْرِ كَانَ آمِناً مِنْ أَنْ يُهَاجَ أَوْ يُؤْذَى حَتَّى يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ».

«وَ سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَحَدَهُمَا(ع) عَنِ الظَّبْيِ يَدْخُلُ الْحَرَمَ فَقَالَ لَا يُؤْخَذُ وَ لَا يُمَسُّ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: ﴿وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا﴾». در کجای دنیا چنین امنیتی وجود دارد؟ تا آنجا که شکار حیوانات، بلکه نشان دادن آن با گوشه چشم هم ممنوع باشد! آن هم در منطقه‌ای که ﴿يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ﴾. حتی انسان از جهت قرض و دَین هم در امان است و طلبکار حق ندارد طلب خود را در آن منطقه از بدهکار بخواهد؛ سماعه از امام صادق(ع) در این باره روایتی نقل کرده که گفت: «سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لِي عَلَيْهِ مَالٌ فَغَابَ عَنِّي زَمَاناً فَرَأَيْتُهُ يَطُوفُ حَوْلَ الْكَعْبَةِ أَ فَأَتَقَاضَاهُ مَالِي قَالَ لَا لَا تُسَلِّمْ عَلَيْهِ وَ لَا تُرَوِّعْهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ».

علاوه بر امنیت‌های ظاهری، امنیت معنوی هم در روایات برای حرم ذکر شده است؛ چنان‌که معاویة بن عمار از امام صادق(ع) نقل کرده که آن حضرت فرمود: «إِذَا أَرَدْتَ دُخُولَ الْكَعْبَةِ فَاغْتَسِلْ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا وَ لَا تَدْخُلْهَا بِحِذَاءٍ وَ تَقُولُ إِذَا دَخَلْتَ- اللَّهُمَّ إِنَّكَ قُلْتَ ﴿وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا﴾ فَآمِنِّي مِنْ عَذَابِ النَّارِ». از تمسک امام(ع) به آیه شریفه، فهمیده می‌شود که معنای آیه وسیع است و هر نوع امنیتی را شامل می‌شود، منتهی از بعضی روایات برداشت می‌شود که امنیت معنوی در حرم، مشروط به داشتن ولایت است.

خروج از کعبه

ورود به کعبه مستحب است و آدابی برای آن ذکر شده است. اما خروج از کعبه هم آدابی دارد. عبدالله بن سنان می‌گوید: امام صادق‌(ع) در حالی که از کعبه بیرون می‌آمد، شنیدم که می‌گفت: الله اکبر، الله اکبر (۳بار) سپس گفت: «خدایا آزمایش ما را به مشقت نیفکن، پروردگارا دشمنان‌مان را به شمامت ما مگمار، تویی که زیان و سود می‌رسانی». سپس فرود آمد و کنار نردبان نماز خواند، در حالی که نردبان را سمت چپ خود قرار داده و رو به کعبه بود و میان او و کعبه کسی حایل نبود. سپس به سوی خانه‌اش، روانه شد.

یونس می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: وقتی وارد کعبه شدم، چه کنم؟ فرمود: هرگاه وارد شدی دو حلقه در را بگیر، سپس برو تا به دو ستون برسی، پس بر سنگ سرخ نماز بخوان و چون از کعبه خارج شدی و از نردبان فرود آمدی، در سمت راست خود دو رکعت نماز بخوان.

مناصب کعبه

هنگام ظهور اسلام در شبه جزیره، برای هر چه بهتر برگزار کردن مراسم حج و پذیرایی زایران مناصبی وجود داشت که میان قبایل و یا افراد خاصی تقسیم می‌شد. این مناصب که در طول تاریخ خود باعث تنش‌ها و برخوردهایی میان متصدیان آنها می‌شد، عبارت بودند از:

1. سِقایت: آب دادن حاجیان و زایران کعبه به عهده «عباس» ـ عموی پیامبر ـ از بنی هاشم بود.
2. عُقاب یا لواءِ: پرچمداری در دست ابوسفیان، صخر بن حرب از بنی امیه.
3. رِفادت: میهمانداری و پذیرایی زایران به دست «حارث بن عامر» از بنی نَوفَل.
4. حجابت: دربانی، کلیدداری، سِدانت (پرده‌داری)، لواء و دارالنّدوه، به دست «عثمان بن طلحه» از بنی عبدالدار.
5. قُبَّه: اسلحه خانه و محل جمع‌آوری مهمات و سلاح‌های جنگی در دست «خالد بن ولید» از بنی مخزوم.
6. سِفارت: در رابطه با روانه کردن نماینده برای انجام مذاکرات صلح یا جنگ یا اظهار مفآخرت در برابر اقوام دیگر است که در دست عمر بن خطاب از بنی عدی بود.
7. اَیسار و اَزلام: بخت‌آزمایی و شرط‌بندی، در دست صفوان بن امیه از بنی جُمَح.
8. قضا و داوری: که در میان افراد دست به دست می‌گشته است.
9. حفاظت اموالِ متعلق به کعبه و بت‌ها به عهده حارث بن قیس از بنی سَهم.
10. قیادت: سرداری و سرپرستی کاروان‌های بازرگانی در دست «ابوسفیان» از بنی‌امیه
11. مؤسسه پرداخت دیه و غرامت: در اختیار طایفه بنی تیم بن مُرَّه.
12. اَعِنّه: سرپرستی چارپایان و ستوران قریش به هنگام جنگ بود.
13. عمارت: نگهبانی و مراقبت از مسجد الحرام، به دست «شیبة بن عثمان» از بنی عبدالدار.

منابع

1. محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی
2. مکارم شیرازی، ناصر، قصه‌های قرآن
3. رسولی محلاتی، سید هاشم، تاریخ انبیاء
4. تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه