رشید هجری در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث رشید هجری است. رشید هجری از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: رشید هجری در تراجم و رجال - رشید هجری در معارف و سیره علوی - رشید هجری در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

رشید هجری از یاران امیرالمؤمنین علی، امام حسن، امام حسین و امام سجاد (ع) به شمار آمده است. رشید، علم بلایا و منایا را از امیرالمؤمنین (ع) فرا گرفت و آن حضرت او را رشید البلایا نامیده بود.

رشید هجر صحابی یا تابعی؟

ابن عبدالبر، رشید هجری نگفته است و می‌نویسد: رشید فارسی انصاری، غلام بنی معاویه جزء گروهی از قبیله اوس است و پیامبر (ص) در جنگ احد کنیه اباعبدالله را بخشید. او سپس به نقل از واقدی، ماجرای جنگ احد را نقل کرده است.

واقدی می‌نویسد: روزی رشید فارسی، برده بنی‌ معاویه، مردی از مشرکان قبیله بنی کنانه را دید که سراپا پوشیده در آهن بود و چنین شعار می‌داد: من ابن عویم هستم! پس سعد، برده حاطب جلو او را گرفت و چنان ضربتی به او زد که او را به دو نیم ساخت؛ رشید نیز قصد او را کرد و چنان ضربه‌ای به او زد که زره او را پاره کرد و او را به دو نیم کرد و گفت: "ضربه مرا هم بگیر که من غلامی فارسی هستم!" چون پیامبر (ص) او را دید و گفتارش را شنید، فرمود: "تو گفتی ضربه مرا بگیر که من غلامی انصاری‌ام؟" در این هنگام، برادر مقتول همچون سگی دوید و راه را بر رشید بست و گفت: "من ابن عویم هستم"! رشید هم ضربه‌ای بر سر او زد که کلاه‌خود و سرش را به دو نیم کرد و به گفت: "ضربه مرا بگیر که من غلامی انصاریم!" پس پیامبر (ص) لبخند زد و فرمود: "آفرین ای اباعبدالله"! و با آنکه او در آن موقع فرزندی نداشت، رسول خدا (ص) او را به این کنیه نامیدند. اما ابن اثیر از او با عنوان رشید هجری یاد کرده است و می‌نویسد: فارسی غلام بنی معاویه از انصار؛ گروهی از قبیله اوس. ابن مندة و ابونعیم هم گفته‌اند که صحابی بودن او ثابت نشده است و سپس ماجرای واقدی را عیناً نقل کرده‌اند.

ابن حجر نیز می‌نویسد: رشید (به تصغیر) فارسی غلام بنی معاویه از انصار است و هر کس می‌گوید که او همان رشید هجری است، به وهم دچار شده است؛ زیرا او از متأخران و از کوچک‌ترین تابعین و پیروان آنهاست. سپس او نیز ماجرای جنگ احد را عینا از واقدی نقل کرده است و در ادامه می‌نویسد: و مثل همین داستان را ابن اسحاق نقل کرده و لکن گفته است: عقبة الفارسی و عده‌ای چنین اعتقاد دارند که او ابوعقبة رشیدست؛ و الله اعلم.

اما ابوعقبه فارسی کیست؟ ابن عبدالبر می‌نویسد: او از فرزندان فارس است. خلیفه او را از بندگان بنی‌هاشم و از صحابه دانسته است و ابراهیم بن عبدالله خزاعی می‌گوید: او بنده جبیر بن عتیک بود و به نقل از او می‌گوید: همراه مولایم جبیر بن عتیک در جنگ احد حاضر بودم که مردی ضربه‌ای به من زد؛ به او گفتم: ضربه مرا بگیر که من غلامی فارسی هستم! پیامبر (ص) فرمود: "تو گفتی ضربه مرا بگیر که من غلامی انصاری‌ام؟" گفته شده که اسمش رشید بوده است. اما ابن اثیر می‌نویسد: عبدالرحمن ابو عقبة فارسی غلام انصار است و مثل عبدالبر ماجرای جنگ احد را نقل کرده است در ادامه می‌نویسد: غلام قوم از ایشان محسوب می‌شود، همچنان‌که ابونعیم و ابوموسی این نظر را دارند. سپس دوباره ماجرای جنگ احد را نقل کرده است و در ادامه نقل روایت از پیامبر (ص)، این عبارت را اضافه می‌کند که: فبلغت رسول الله (ص)، فَقَالَ: "ألا قَالَ: خذها وأنا الرجل الْأَنْصَارِيّ، إن مولى القوم من أنفسهم؟". و ابن قانع می‌گوید: او همان عبدالرحمن الازرق فارسی است؛ و الله اعلم.

اما خود ابن حجر که ماجرای رشید را نقل کرده و به قسمت حرف عین حواله داده است، می‌نویسد: عقبه الفارسی، غلام جبر بن عتیک الانصاری است. خلیفه او را از موالی بنی‌هاشم و از صحابه دانسته، لکن او را ابوعقبه نامیده است. ابن حبان می‌گوید: او در احد حضور داشته است. و ابن اسحاق می‌گوید: داود بن حصین از عبدالرحمن بن عقبه به نقل از پدرش، عقبه غلام جبیر بن عتیک نقل می‌کند: همراه مولایم، جبیر بن عتیک در جنگ احد حاضر بودم که مردی ضربه‌ای به من زد؛ پس به او گفتم: ضربه مرا بگیر که من غلامی فارسی هستم! پیامبر (ص) فرمود: "تو گفتی ضربه مرا بگیر که من غلامی انصاری‌ام؟ غلام یک قوم از خود آن قوم محسوب می‌شود". ابویعلی به این خاطر او را از صحابه دانسته است. گفته شد که واقدی این قصه را برای رشید فارسی نقل کرده و اگر اینها را دو نفر حساب نکنیم، پس حق با ابن اسحاق است. و روایت شده از ابن أبی خیثمه، ابوداود، ابن ماجه و ابن منده از روایت جریر بن حازم، از ابن اسحاق که گفته است: عبدالرحمن بن ابی عقبه، و آن چه در المغازی با عنوان عبدالرحمن بن عقبه آمده، اسم او است و کنیه‌اش نیست؛ پس اگر جریر آن را ضبط کرده بود، احتمال داشت که رشید، اسمش و ابوعقبه کنیه‌اش؛ و الله اعلم.

اما صاحب کتاب جواهر التاریخ پس از بررسی موارد یاد شده می‌نویسد: رُشَيْد الهجري صحابي من فرسان احُد.

اینکه در کتاب‌های اهل سنت بر آن تأکید شده که رشید هجری همان ابوعقبه عبدالرحمن بن عقبه است و مجموع روایات درباره رشید دلالت دارد که اسمش عبدالرحمن بن عقبه و کنیه‌اش ابوعقبه بوده به خاطر اسم پدر اوست و پیامبر (ص) کنیه‌اش را به اباعبدالله تغییر داد. صاحب کتاب جواهر التاریخ در ادامه مواردی را بررسی کرده، می‌نویسد: برای چه دو نفر رُشَید هجری نامیده می‌شود؟! سببش همان تفاوت اسم آنهاست؛ پیامبر کنیه عبدالرحمن بن عقبه را که به ابی عقبه شناخته می‌شده، تغییر داد و او سپس غلام بنی‌هاشم شد و چه بسا پیامبر (ص) او را رُشَیْد نامید و او سپس در محله هَجَریین در بصره ساکن شد و به رُشَیْد هجری معروف شد. برای مثال، ذهبی می‌نویسد: از شعبی نقل شده است که قیس ارقب به او گفت: "آیا رشید هجری را می‌شناسی؟" شعبی گفت: "بله، او در محله هجریین است"؛ همچنین شعبی گوید، مردی از من پرسید: "آیا مردی را می‌شناسی که امیرالمؤمنین (ع) را دوست داشته باشد؟" گفتم: بله؛ پس به خانه رشید داخل شدم.

رشید، ثقه است یا غیر ثقه؟

زین الدین عاملی و علامه حلی رشید هجری را مشکور دانسته‌اند و علامه مجلسی نوشته است: رشید هجری، ثقه و معروف است. جزایری می‌نویسد: او جزء حسان است و در کتاب کشی دو روایت آمده که مقتضای شکرست و هر دو غیر واضح السند هستند. علامه مامقانی می‌نویسد: به سخن امام علی (ع) نگاه کن که به او می‌فرماید: "تو در دنیا و آخرت با من هستی". و آن حضرت علم بلایا و منایا را به وی آموخت. آیا صدور چنین علومی برای انجام دهنده گناه ممکن است؛ در حالی که امام (ع) این علم را به کسی می‌آموزد که ایمانش مثل آهن گداخته است. و نگاه کن به میزان محبتش نسبت به ولی‌اش و شوقش نسبت به او و بهشت؛ چگونه است که درد قطع اعضایش را حس نمی‌کند و آن را چیزی جز فشار در بین ازدحام مردم نمی‌شمارد؟ این، نتیجه عشق به حق است و او حتی درباره آن‌چه که خدا مکروه می‌دارد، تعقل نمی‌کند، چه برسد به اینکه گناه کند و شاید گمان کنی که این روایت را دخترش نقل کرده و شأن زنان این است که اخبارشان وثوقی ندارد؛ لکن من جلالت و دیانت و میزان دوستی او با خدا را که از کذب و سایر معاصی مانع می‌شود، از سؤال کردن او از پدرش فهمیدم که پرسید: آیا دردی احساس می‌کنی؟ اگر به بالاترین درجه ایمان و تقوا نرسیده بود، آیا درک پدرش را نسبت به درد نمی‌دانست تا این سؤال را از او بپرسد؟ سؤالش نشان دهنده ایمان او مثل ایمان پدرش است؛ زیرا او ثمره چنین درخت پاکی است و من اعتماد می‌کنم بر روایت او مثل اعتمادم بر رجال ثقه.

علامه امین عاملی بعد از نقل شهید شدن رشید، به نقل از شیخ مفید می‌نویسد: آن چه در حق رشید روایت شده، بالاتر از توثیق است و کسانی که رجال را توثیق می‌کنند، این وثاقت، از ظنون و نشانه‌ها ناشی می‌شود، نه اینکه چون با آنها معاشرت و حشر و نشر داشته‌اند، به این وثاقت رسیده‌اند؛ و نشانه‌هایی قوی‌تر از افاده ظن از آن چیزی که در حق رشید آمده است، نیست و آیا متأخران بر اساس اعتمادشان به قدما رجال را موثق قرار نمی‌دهند؟ سخیف است که وثاقت متأخران را در کنار متقدمان قرار دهیم تا اینکه بر این توثیق دو نفر عادل شهادت دهند؛ بنابراین اصل واهی که توثیق، با شهادت تمام نمی‌شود، مگر اینکه دو نفر عادل آن را امضا کنند؛ در حالی که شهادت، امری حسی است، نه حدس مجرد و توثیق متاخر از توثیق متقدم گرفته شده است و فرع، بر اصل، مقدم نمی‌شود. لکن تمام اینها به صحت این اخبار وابسته است. صاحب حاوی می‌گوید: "سند دو روایت کشی غیر واضح است؛ در یکی از آنها قنواء، دختر رشید آمده که حالش مجهول است؛ مگر اینکه گفته شود، این روایات، ضد هم هستند"؛ در حالی که آنها مشهور و مستفیض هستند و به همین دلیل، شیخ مفید می‌گوید؛ مخالف و موافق این خبر را از ثقات نقل کرده‌اند و نزد علما مشهور است. او سپس به نقل قول علمای اهل سنت درباره رشید پرداخته، می‌نویسد: معلوم می‌شود تکذیب و بدگویی علمای اهل سنت درباره رشید به دلیل تشیع اوست و نه به خاطر اینکه آنها گمان می‌کنند او به رجعت ایمان دارد و از برخی امور غیبی که آنها گمان می‌کنند غلوست، خبر داده است؛ در حالی که این اخبار را جبرئیل به امر خداوند تبارک و تعالی خبر داده است و نمونه‌اش خبر شهادت رشید است و دقیقاً همان‌گونه اتفاق افتاد که علی (ع) خبر داده بودند. اینها فضائل و معجزات علی (ع) است و آن‌گونه که شعبی‌گمان کرده است، نیست تا مصدر این نسبت باطل باشد؛ زیرا او از اولیاء بنی‌امیه‌ای است که دشمن رسول خدا (ص) و آل او و کارگزارانش هستند و از منحرفان از علی (ع) راه اوست و او کسی است که به حارث گفت: دوست داشتن علی (ع) برای تو نفعی ندارد و بغض علی (ع) هم ضرری به تو نمی‌رساند؛ بر خلاف قول رسول خدا (ص) که فرمود: "تو را دوست نمی‌دارد مگر مؤمن و تو را دشمن نمیدارد مگر منافق".

رشید در زمان امام علی (ع)

رشید هجری نقل می‌کند: "روزی من، اباعبدالله سلیمان، قیس بن ورقاء، مالک بن تیهان و سهل بن حنیف نزد امیرالمؤمنین علی (ع) در مدینه نشسته بودیم که ام ندی حبابه والبیه به نزد آن حضرت وارد شد، در حالی که بر سرش منقلی بود شبیه غربالی که گندم را در آن باد می‌دهند و در میان آن میوه‌های درازی بود و قرآنی به خود آویخته داشت و تسبیحی از سنگریزه در دستش بود؛ پس سلام و سپس بسیار گریه کرد و گفت: "ای امیرالمؤمنین! آه از آن وقتی که از دست بروی! وا اسفا از زمانی که از میان ما پنهان شوی! واحسرتا از آن غنیمتی که وجود تو باشد و از دست برود! بازی نمی‌کنم و از تو رو بر نمی‌گردانم و من گفته‌ام را با یقین می‌گویم؛ من تو را ملاقات می‌کنم و تو می‌دانی چه اراده‌ای دارم"؛ سپس حضرت علی (ع) دست راستش را به سوی او دراز کرد و سنگریزه‌ها را از او گرفت؛ سنگریزه‌های سفیدی که می‌درخشید؛ پس انگشترش را از دست بیرون آورد و سنگریزه‌ها را مهر کرد و فرمود: "ای حبابه! این، خواسته تو است؟"

گفت: "آری به خدا ای امیرالمؤمنین؛ همین را اراده کردم؛ چون که شنیدم بعد از تو شیعیانت به اختلاف دچار می‌شوند پس من اراده کردم این برهان را داشته باشم تا همراه من باشد و اگر بعد از تو زنده باشم گرچه ای کاش خاندان و اهل من قربانی تو شوند! - هنگامی که شیعیان تو درباره جانشینت شک می‌کنند، من این سنگریزه‌ها را بیاورم و اگر آن جانشین هم با انگشتر آنها را مهر کرد، آن چنان که شما مهر کردید؛ خواهم دانست که او جانشین بعد از شماست و امیدوارم در این باره درنگی نکنم"؛

آن حضرت فرمود: "به خدا سوگند! ای حبابه تو با این ریگ‌ها فرزندانم: حسن، حسین، علی بن الحسین، محمد بن علی جعفر بن محمّد، موسی بن جعفر و علی بن موسی (ع) را ملاقات می‌کنی و پیش هر یک از آنان که بروی، آنها سنگریزه‌ها را از تو می‌خواهند و با همین انگشتر آنها را مهر می‌کنند؛ سپس در پیش علی بن موسی الرضا (ع) برای خود از آن حضرت برهانی بزرگ می‌بینی و در زمان امامت آن حضرت می‌میری و او دفن و کفن و غسل تو را بر عهده می‌گیرد و بر فراز قبرت می‌ایستد و بر تو نماز می‌گزارد و من به تو مژده می‌دهم که تو با زنان مؤمن گرامی به همراه مهدی (ع) که از نسل من است؛ هنگامی که خدا امر او را آشکار کند، خواهی بود".

فرات بن ابراهیم کوفی در ذیل آیه ﴿إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ﴾؛ می‌نویسد: عبید بن کثیر از رشید هجری نقل می‌کند: "روزی همراه مولایم علی (ع) در پشت کوفه در حال حرکت بودیم که آن حضرت توجهی به من کرد و فرمود: "ای رشید! به خدا قسم! من صالح المؤمنین هستم".

حبه عرنی نقل می‌کند: هنگامی که علی (ع) به سوی خوارج حرکت کرد، رشید هجری همراهش بود و آن حضرت به او فرمود: "ای رشید، حدیثی را برایت نقل می‌کنم، آن را از من یاد بگیر!" رشید گفت: "ای امیرالمؤمنین، من مردی فراموشکارم"؛ علی (ع) فرمود: "کمکت می‌کنم تا آن را حفظ کنی"؛ سپس فرمود: دوست داشته باش دوستدار آل محمد (ص) را مادامی که آل محمد (ص) را دوست داشته باشد؛ پس هر زمانی که دشمن ایشان شد، با او دشمن باش و با دشمن آل محمد (ص) مادامی که با آل محمد (ص) دشمن باشد، دشمن باش و اگر زمانی ایشان را دوست گرفت، او را دوست داشته باش و من تو را به بهشت بشارت می‌دهم" و این مطلب را سه مرتبه فرمود.

نقل شده است، معاویه به علی (ع) و اصحاب آن حضرت مثل میثم تمار، عمرو بن الحمق، جویریه بن مسهر، قیس بن سعد و رشید هجری در قنوت نمازش دشنام می‌داد؛ همچنین به ابن عباس، قیس بن سعد، امام حسن و امام حسین (ع) که هیچ کس منکر آن نیست.

رشید؛ در زمان امام حسن مجتبی (ع)

آل یاسین می‌نویسد: هنگامی که امام حسن (ع) تصمیم گرفت به معاویه جواب دهد، مردم را به جهاد دعوت کرد و عده‌ای از افراد مخلص و زاهد اسلام مثل حجر بن عدی کندی، ابوایوب انصاری، عمرو بن قرظه انصاری، یزید بن قیس ارحبی، عدی بن حاتم طائی، حبیب بن مظاهر اسدی، ضرار بن خطاب، معقل بن سنان اشجعی، وائل بن حجر الحضرمی، هانی بن عروه مرادی، رشید هجری، میثم تمار، بریر بن خضیر همدانی، حبه عرنی و حذیفة بن اسید دعوت آن حضرت را پذیرفتند و این افراد همان جناح قوی در جبهه امام حسن (ع) بودند ایشان همان بزرگانی هستند که امام حسن (ع) در عهدی که با عبید الله بن عباس می‌بست، فرمود که یک نفر ایشان به اندازه یک گردان هستند و معاویه در جنگ صفین در وصف ایشان گفت که قلب آنها مثل قلب انسان است و ایشان کشته نمی‌شوند مگر اینکه تعداد زیادی را بکشند.

همچنین معاویه درباره آنها گفته است: در صفین از زیر کلاه‌خود به چشم آنها نگاه نمی‌کردم، مگر اینکه عقل از سرم زایل می‌شد. و قطعا شهادت دشمن، صادق‌ترین شهادات است.

یاد رشید در زمان امام موسی کاظم (ع)

اسحاق بن عمار گوید: "شنیدم که موسی بن جعفر (ع) خبر مرگ مردی را به خود او گفت؛ من با خود گفتم: مگر او می‌داند هر یک از شیعیانش کی می‌میرند؟! پس آن حضرت (ع) با قیافه‌ای خشمگین متوجه من شد و فرمود: "ای اسحاق! رشید هجری علم منایا و بلایا (مرگ و مصیبات مردم) را می‌دانست؛ امام به دانستن آنها سزاوارتر است". سپس فرمود: "ای اسحاق! هر چه می‌خواهی انجام بده عمر تو گذشته و تا دو سال دیگر [به دو سال نرسیده] می‌میری و برادران و خانواده‌ات اندکی پس از تو اختلاف یافته، به یکدیگر خیانت می‌ورزند به حدی که دشمن هم آنها را شماتت می‌کند؛ با آنکه در دل تو چنان گذشت (که من چگونه مرگ شیعیانم را می‌دانم)".

من گفتم: من از آن‌چه در دلم گذشت از خدا آمرزش می‌خواهم". مدتی پس از این مجلس، اسحاق مرد و خاندان عمار به اموال مردم دست گشودند و مفلس شدند (یعنی از آنها قرض می‌کردند و نمی‌توانستند قرض خود را بپردازند).

پیشگویی رشید

رشید با استفاده از علم بلایا و منایا که از پیشوای شیعیان آموخته بود، از حوادث آینده و سرنوشت افراد خبر می‌داد؛ چنان‌که شیخ کشی در شرح حال حبیب بن مظاهر چنین نقل می‌کند: روزی میثم تمار سوار بر اسب از جایی می‌گذشت و حبیب بن مظاهر اسدی که در جمع بنی اسد بود، از او استقبال کرد و آنها با یکدیگر به سخن پرداختند؛ سپس حبیب بن مظاهر گفت: "گویا می‌بینم، بزرگ مردی که جلوی سرش موی ندارد و شکم فربهی دارد، جلو دارالرزق خربزه می‌فروشد (منظورش میثم تمار بود) و او را به جرم محبت و ولایت اهل بیت پیامبر (ص) بر دار می‌زنند و شکمش را می‌درند"؛ میثم تمار گفت: "و من هم مرد سرخ‌چهره و دارای دو گیسویی را می‌شناسم که برای یاری پسر دختر پیامبر (از کوفه) بیرون می‌رود و او را می‌کشند و سرش را در کوفه می‌گردانند". آن دو پس از این گفتگو از هم جدا شدند. پس اهل مجلس با یکدیگر می‌گفتند: هرگز کسی را دروغ‌گوتر از این دو نفر ندیده‌ایم؛ هنوز آن گروه از هم جدا نشده بودند که رشید هجری از راه رسید و سراغ آن دو را گرفت؛ گفتند: "اینجا بودند و چنین و چنان گفتند و از هم جدا شدند"؛ رشید گفت: "خدا میثم را رحمت کند! فراموش کرد که بگوید آنکه سر حبیب را می‌آورد، صد درهم بیش از دیگران جایزه دریافت می‌کند!" و این سخن را گفت و رفت. پس آن جماعت گفتند: "این شخص از آن دو دروغ‌گوتر است". آن گروه گفته‌اند: "به خدا قسم که نمردیم و دیدیم که میثم را جلو خانه عمرو بن حریث به دار آویختند و سر حبیب بن مظاهر را که با امام حسین (ع) به شهادت رسید، آوردند و دیدیم، هر آن چه را که آنها گفتند".

رشید و مواظبت از چوبه دار خود

کَشی به نقل از فضیل بن زبیر روایت کرده است که روزی حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) با اصحاب خود به نخلستان خرمایی آمد و در زیر درخت خرمایی نشست و فرمود که از آن درخت، خرمایی چیدند و با اصحاب خود از آن خوردند. پس، رُشید هجری گفت: "یا امیرالمؤمنین چه خرمای خوبی است!" حضرت فرمود: "یا رشید! تو را بر چوب این درخت بر دار خواهند کشید"؛ رشید می‌گوید: "بعد از آن پیوسته به نزد آن درخت می‌آمدم و به آن آب می‌دادم؛ روزی به نزد آن درخت آمدم و دیدم که آن را بریده‌اند؛ گفتم، اجل من نزدیک شده است؛ بعد از چند روز، شخص آشنایی آمد و گفت: "امیر تو را‌ طلبیده است". وقتی به قصر وارد شدم، دیدم که آن درخت را در گوشه‌ای انداخته‌اند. روز دیگری که آمدم، دیدم که آن درخت را به دو قسمت تقسیم و از نصفش برای ساختن آب‌بند استفاده کرده‌اند (یا اینکه با آن از چاه آب می‌کشند)؛ گفتم: دوستم به من دروغ نگفته است. دوباره آن شخص آشنا آمد و گفت: "امیر تو را ‌طلبیده است". پس همراهش آمدم و هنگامی که به قصر داخل شدم، نصف دیگرش را دیدم که در گوشه‌ای رها شده است؛ پس جلو آمدم و با پایم به آن زدم و گفتم: من برای تو غذا داده شدم و تو برای من رشد کرده‌ای.

سپس به نزد عبیدالله بن زیاد وارد شدم او گفت: "از دروغ‌های امام خود چیزی نقل کن"؛ رشید گفت: "به خدا قسم! من، دروغ‌گو نیستم و به من خبر داده است که دست‌ها و پاها و زبان مرا خواهی برید"؛ ابن زیاد گفت: "دست و پای او را ببرید و او را بیرون ببرید؛ چون دست و پای او را بریدند و او را به خانه بردند، مردم اطراف او جمع شدند و او می‌گفت: "از من بپرسید"؛ مردی به ابن زیاد خبر داد و گفت: "چه کردی؟ دست و پای او را بریدی، در حالی که او مردم را به شورش امر می‌کند"؛ ابن زیاد گفت: "او را برگردانید" و دستور داد دست‌ها و پاها و زبانش را بریدند و او را به دار کشیدند.

به شهادت رسیدن رشید به روایت دخترش

کشی به روایت خود از ابی‌حیان عجلی از قنواء، دختر رشید هجری نقل می‌کند: به او گفتم: درباره آن‌چه از پدر بزرگوار خود شنیده‌ای، به من خبر بده! گفت: "شنیدم که می‌گفت: شنیدم از حبیب خود، حضرت امیرالمؤمنین که می‌گفت: "ای رشید چگونه خواهد بود صبر تو وقتی که طلب کند تو را ولد الزنای بنی‌امیه و دست‌ها و پاها و زبان تو را ببرد"؟ گفتم: یا امیرالمؤمنین! آخرش بهشت خواهد بود؟ فرمود: "بله، تو در دنیا و آخرت با من خواهی بود".

پس دختر رُشید گفت: به خدا سوگند! زمانی نگذشت که عبید الله بن زیاد پدر مرا ‌طلبید و به او گفت: "از امیرالمؤمنین تبرّی بجوی!"، اما او نپذیرفت؛ پس ابن زیاد گفت: " امام تو به تو خبر داده است که چگونه کشته خواهی شد؟" گفت: "خلیلم، امیرالمؤمنین به من خبر داده است که به من تکلیف خواهی کرد تا از او بیزاری بجویم و من برائت نمی‌جویم؛ پس تو دست‌ها و پاها و زبان مرا خواهی برید"؛ آن ملعون گفت: "به خدا سوگند که امام تو را دروغ‌گو معرفی می‌کنم؛ دست‌ها و پاهای او را ببرید و زبان او را نبرید"؛ پس دست‌ها و پاهای او را بریدند و او را به خانه ما آوردند؛ من به نزد او رفتم و گفتم: ای پدر! این درد چگونه بر تو می‌گذرد؟ گفت: "ای دختر! دردی بر من نمی‌رسد مگر به قدر آن‌که کسی در میان ازدحام مردم باشد و فشاری به او برسد"؛ پس همسایگان و آشنایان او به دیدن او آمدند و اظهار درد و اندوه برای مصیبت او می‌کردند و می‌گریستند؛ پدرم گفت: "گریه نکنید و دواتی و کاغذی بیاورید تا به شما خبر بدهم به آن‌چه مولایم امیرالمؤمنین به من خبر داده است که بعد از این واقع خواهد شد". پس ابن زیاد حجام را فرستاد تا زبانش را قطع کرد. و در آن شب او به رحمت حق تعالی داخل شد؛ حضرت امیر المؤمنین او را رشید البلایا نامیده، علم منایا و بلایا به او تعلیم داده بود و چه بسیار که او به مردم می‌رسید و می‌گفت: تو چنین خواهی بود و چنین کشته خواهی شد و آن‌چه می‌گفت، واقع می‌شد".

قاتل رشید کیست؟

شیخ طوسی و کشی آورده‌اند که رشید گفته است: من به نزد عبیدالله بن زیاد وارد شدم. در قسمت دیگری از ماجرای شهادت رشید، به نقل از دخترش، قنواء آمده است: زمانی نگذشت که دیدم عبیدالله بن زیاد پدر مرا‌طلبید. اما شیخ مفید به نقل از زیاد بن نصر حارثی آورده است: روزی نزد زیاد بن ابیه (در کوفه) بودم که رشید هجری را آوردند. شیخ طبرسی نیز آورده است: زیاد بن نضر حارثی گوید: من در نزد زیاد نشسته بودم که ناگهان رشید هجری را نزد او آوردند. ثقفی کوفی نیز از قول زیاد بن نضر حارثی آورده است: من نزد زیاد بودم که رشید هجری را آوردند. علامه مجلسی می‌نویسد: ابن مرجانه، عبید الله بن زیاد با قطع کردن دستان، پاها و زبانش او را به شهادت رساند. علامه امین عاملی می‌نویسد: کشی و شیخ در امالی این حادثه را در زمان عبیدالله بن زیاد و ابراهیم بن اسحاق و شیخ مفید آن را در زمان پدرش، زیاد می‌دانند و ظاهراً این نظر، درست و غیر آن اشتباه است. شوشتری می‌نویسد: تحریفاتی در خبر کشی وجود دارد، خصوصاً در این عبارت: كَيفَ صَبرُكَ إذا أرسَلَ إلَيكَ دَعِيُّ بَني امَيَّةَ، فَقَطَعَ يَدَيكَ و...؛ زنازاده بنی‌امیه، زیاد است که معاویه او را به خودش ملحق کرد. اما عبیدالله پسر زنازاده می‌شود، نه زنازاده بنی‌امیه. شیخ طوسی نیز رشید را از اصحاب علی بن الحسین (ع) شمرده و این، در صورتی صحیح است که قاتل او ابن زیاد و شهادت رشید بعد از شهادت امام حسین (ع) باشد و ظاهراً ایشان به دو خبر کشی استناد کرده است.

بروز کرامت

در ایامی که زیاد بن ابیه در پی رشید هجری بود، رُشید خود را پنهان کرده بود و مخفی می‌زیست؛ روزی ابواراکه که از بزرگان شیعه است، با عده‌ای از یارانش بر در خانه خود نشسته بود و دید که رُشید آمد و به منزل او داخل شد؛ پس او از این کار رشید ترسید و برخاست و به دنبال او رفت و به او گفت: "وای بر تو ای رشید! با این کار مرا به کشتن می‌دهی و بچه‌های مرا یتیم می‌کنی"؛ رشید گفت: "مگر چه شده؟" گفت: "برای آنکه زیاد بن ابیه دنبال تو است و تو آشکارا در منزل من داخل شدی و اشخاصی که نزد من بودند تو را دیدند"؛ رشید گفت: "هیچ یک از ایشان مرا ندید"؛ ابوارا که گفت: با من به مسخره سخن می‌گویی؟" پس رُشید را محکم و در را نیز به روی او بست و سپس به نزد یاران خود برگشت و گفت: "به نظرم آمد که شیخی به منزل من داخل شد؛ آیا به نظر شما چنین بود؟" ایشان گفتند: "ما کسی را ندیدیم!" ابواراکه برای احتیاط دوباره این مسئله را پرسید و ایشان همان جواب را دادند. پس ابواراکه ساکت شد، لکن ترسید که مردی غیر از آنها او را دیده باشد؛ پس به مجلس زیاد بن ابیه رفت تا جستجو کند و ببیند چنان‌چه اگر فهمیده‌اند، خودش خبر دهد که رُشَید نزد اوست و او را تحویل دهد؛ در آنجا بر زیاد سلام کرد و نزد او نشست، در حالی که بین او و زیاد دوستی بود؛ پس در حالی که آنها با هم صحبت می‌کردند، ابوارا که دید که رُشید، سوار بر استر او شده و به سوی مجلس زیاد می‌آید. رنگ ابواراکه از دیدن رشید تغییر کرد و سرگشته شد و به مرگ خویش یقین کرد؛ آن‌گاه دید که رشید از استر پیاده شد و به پیش زیاد آمد و بر او سلام کرد؛ زیاد هم برخاست و دست به گردن او انداخت و او را بوسید و به احوال پرسی پرداخت؛ پس رشید، زمانی مکث کرد و آن‌گاه برخاست و رفت. ابوارا که از زیاد پرسید: "این شیخ چه کسی بود؟" زیاد گفت: یکی از برادران ما از اهل شام بود که برای زیارت ما آمده بود". پس ابواراکه از آن مجلس برخاست و به منزل خویش رفت و دید رُشید به همان حالی است که او را گذاشته و رفته بود؛ پس به او گفت: "حال که تو چنین علم و توانایی داری، پس هر کار که می‌خواهی بکن و هر وقت که خواستی به منزل من بیا".

رشید و مالک بن ضمره

محمد بن موسی عنزی می‌گوید: مالک بن ضمرة رواسی از یاران علی (ع) و از کسانی است که از آن حضرت علوم باطنی فراوانی آموخت؛ مالک با ابوذر هم مصاحبت داشت و از علم او نیز بهره‌مند شده بود. او به روزگار حکومت بنی‌امیه بارها می‌گفت: "خدایا! من را ناکامل‌ترین آن سه تن قرار نده!" به او گفتند: "موضوع سه تن چیست؟" او گفت: "مردی را از جای بلندی به روی زمین می‌اندازند و دست‌ها و پاها و زبان مردی را می‌برند و او بر دار کشیده می‌شود و سومی، در بستر خود می‌میرد"؛ میان مردم کسانی بودند که او را مسخره می‌کردند و می‌گفتند: "این هم از دروغ‌های ابوتراب است"؛ بعدها معلوم شد، آن کسی که از بلندی بر زمین افکنده شد، هانی بن عروة و آن کس که دست‌ها و پاها و زبانش را بریدند و بر دار کشیده شد، رشید هجری بود و مالک نیز در بستر مرد.

فرزندان

رشید سه فرزند به نام‌های قنواء، سلم و ابوسعید داشته است که مشهورترین آنها دخترش، قنواء است. شیخ طوسی وی را از اصحاب امام صادق (ع) و برقی وی را از روایت‌کنندگان از امام صادق (ع) و رشید را الزیات نامیده است؛ با عنوان قنواء بنت رشید الزیات؛ و همسر داود رقی نیز از او نام برده است . شیخ مفید می‌نویسد: ابی جارود نقل می‌کند: قنوا، دختر رشید گفته است: به پدرم گفتم: چقدر در امر دین کوشش داری! پدرم گفت: "دختر جان! بعد از ما مردمی می‌آیند که بصیرت آنها در امر دینشان بهتر از کوشش مردم پیش از آنهاست".

شیخ طوسی، ابوسعید بن رشید هجری را از اصحاب امام صادق (ع) و ابن حجر نیز سلم را از فرزندان رشید هجری معرفی کرده است.

محل دفن

علامه مجلسی می‌نویسد: رشید در باب نخیله کوفه دفن شد که امروز نزدیک پل عباسیات، نزدیک روستای ذی الکفل است و بر روی آن گنبدی قرار دارد. برقی می‌نویسد: رشید هجری در باب نخیله کوفه دفن شد و آرامگاهش نزدیکی روستای ذی‌الکفل است. قزوینی می‌نویسد: مرقد رشید هجری در باب نخیله در کوفه قدیم و در طرف شرق مرقد ذی‌الکفل در سمت راست مسجد کوفه قرار داد.

شیخ حرزالدین گفته است که ما در سال ۱۳۰۸ هجری (۱۸۹۱ میلادی) به مرقدش دست یافتیم و آن، حجره کوچکی بود که گنبدی عتیق و سفیدی داشت و با گچ و سنگ قدیمی، به ارتفاع هفت ذراع بنا شده بود. شیخ محمد حسین حرزالدین، نوه شیخ حرزالدین و در سال ۱۳۸۷ هجری (۱۹۶۷ میلادی) نوشته است: گنبدی که روی مرقد قرار گرفته، غیر از گنبدی است که جدش، هشتاد سال قبل دیده بود.

در عصر حاضر نیز حاج مقداد حاجم السعد این بنا را احیا کرد که این کار در سال ۱۴۱۴ هجری (۱۹۹۳ میلادی) به پایان رسید؛ در این کار، نخست اطراف ضریح با سنگ‌های مرمر پوشانیده و گنبد و ایوان با کاشی، مزیّن و حیاطی با حدود سه هزار متر مربع وسعت برای استراحت زائران و توقف اتوبوس‌ها در نظر گرفته شد..

منابع

1. عسکری، عبدالرضا، مقاله «رشید الهجری»، اصحاب امام حسن مجتبی