حضرت صالح در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حضرت صالح است. حضرت صالح از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: حضرت صالح در قرآن - حضرت صالح در علوم قرآنی - حضرت صالح در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

حضرت صالح (ع) از پیامبران الهی بود که برای هدایت قوم ثمود مبعوث شد. نام مبارک ایشان نُه بار در قرآن آمده است: ﴿وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَاذْكُرُواْ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُواْ آلاء اللَّهِ وَلاَ تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ مِن قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُواْ لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُّرْسَلٌ مِّن رَّبِّهِ قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ ﴾؛ ﴿وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ﴾، ﴿فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ﴾، ﴿وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ﴾، ﴿كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ﴾، ﴿إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ﴾، ﴿قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾. وی پس از حضرت آدم (ع) و پیش از حضرت ابراهیم (ع) مبعوث شد.

از قرآن به‌دست می‌آید حضرت صالح (ع) مردم را به خداپرستی و ترک بت‌پرستی دعوت می‌کرد؛ امّا قوم او به جای ارج نهادن به او و دعوت وی، گفتند ما پیش از شنیدن سخنان تو، به تو امیدوار بودیم؛ اما اکنون که ما را به ترک خدایان پدرانمان دعوت می‌کنی، از تو ناامید شدیم و اگر راست می‌گویی، خداوند عذاب خود را بر ما نازل کند.

آن بزرگوار برای هدایت و نجات قوم خود بسیار کوشید؛ ولی هیچ‌یک از تدبیرهای وی سودی نداشت و سرانجام این قوم همگی مشمول عذاب الهی و هلاک شدند.

پیامبر قوم ثمود

حضرت صالح(ع) پیامبر قوم ثمود، یکی از چند پیامبر عرب‌زبان و معجزه‌اش ناقه‌ای با ویژگی‌های منحصر به فرد بود. واژه صالح صفت مشبهه از ریشه «ص ـ ل ـ ح» و صَلاح به معنای پیراستگی از فساد، عیب و کاستی و نقیض آن «فساد» است. صالح در لغت به کسی گفته می‌شود که افکار و عقاید و رفتارهای وی از هرگونه عیب و نقص پیراسته باشند. نام حضرت صالح(ع) ۹ بار به صراحت در قرآن کریم آمده است. در آیات دربردانده نام صالح به این موارد پرداخته شده است: رسالت الهی وی در میان قوم ثمود و دعوت آنان به یگانه‌پرستی و ارائه معجزه، دعوت مردم به تقوای الهی و پیروی از خویش، واکنش‌های گوناگون قوم به دعوت او مانند پیدایش دودستگی و کشتن ناقه، نجات حضرت صالح(ع) و پیروان وی از عذاب الهی و هشدار حضرت شعیب(ع) به قوم خویش درباره گرفتار شدن به سرنوشت قوم صالح(ع).

هویت خانوادگی و شخصیت صالح(ع)

قرآن درباره جزئیاتی مانند نسب، خانواده، ویژگی‌های ظاهری، اندازه عمر، مدت تبلیغ و تاریخ و محل زندگی و درگذشت حضرت صالح(ع) سخنی نگفته است؛ اما دیگر منابع به این موضوعات پرداخته‌اند. نام پدر حضرت صالح(ع) را به اختلاف عبید، آسف، جابر و تالح و اغلب او را از نسل سام بن نوح و برخی دیگر از نوادگان حضرت هود(ع) دانسته‌اند. براساس برخی گزارش‌ها، حضرت صالح(ع) دارای خانواده‌ای اصیل و شاخص بوده است. درباره ویژگی‌های شخصیتی نیز آن حضرت را برخوردار از علم و دانش، خردمند و خوش‌فکر دانسته‌اند که به کار تجارت می‌پرداخت. بررسی آیات قرآن نشان می‌دهد که حضرت صالح(ع) در مواجهه با برخوردهای نامعقول، خشن و خصمانه قوم خویش و نسبت‌های ناروای آنان همواره رفتاری کریمانه، بردبارانه، محبت‌آمیز، خیرخواهانه و همراه عفو و گذشت در پیش می‌گرفت. اخلاص و نداشتن هیچ‌گونه توقع مادی از مردم برای دعوت توحیدی، امین بودن، برخورداری از رحمت الهی، خیرخواهی و مهربانی و دلسوزی نسبت به مردم نیز از آیات قرآن بر می‌آید.

براساس برخی گزارش‌ها، حضرت صالح(ع) چهره‌ای به رنگِ سرخِ مایل به سفیدی و موهایی آویخته داشت. با پای برهنه راه می‌رفت. خانه‌ای نداشت و همواره ناقه‌اش را همراه داشت. برخی گفته‌اند که وی در بیرون شهر مسجدی داشت و شب‌ها را در آنجا سپری می‌کرد و روزها به میان قوم خود باز می‌گشت. از ابوالعالیه نقل شده که وی در آن مسجد که به نام خود آن حضرت خوانده می‌شود نماز گزارده و قبله آن به سوی کعبه است. برای رد یا پذیرش این جزئیات، مستند محکمی از آیات و روایات وجود ندارد. البته کسانی مانند کعب‌الاحبار و وهب بن منبه که برخی گزارش‌ها به آنها منسوب‌اند، منشأ رواج بسیاری از اسرائیلیات در جامعه اسلامی اند.

زمینه‌های یادکرد صالح(ع) در قرآن

قرآن کریم متناسب با اهداف هدایتی و شیوه‌های تبلیغی و تربیتی خود با رویکردهای گوناگون معرفتی مانند خداشناسی، راهنماشناسی و روش‌شناسی تبلیغ به بیان بخش‌هایی از تاریخ زندگی و دعوت حضرت صالح(ع) پرداخته است.

در زمینه خداشناسی، سرگذشت حضرت صالح(ع) و قوم او برای بیان مواردی چون یکی بودن اساس و محتوای دعوت توحیدی همه پیامبران و سیر تاریخی آن و نیز واکنش مردم به دعوت توحیدی در طول تاریخ استفاده شده است. براساس آیات آغازین سوره هود، قرآن حقیقت واحدی را بیان کرده و معارف دیگر شرح و بسط آن‌‌اند: دعوت به یگانه‌پرستی، محوری‌ترین و اصلی‌ترین آموزه و در پی آن دعوت به استغفار از گناه، توبه به درگاه الهی، وعده عذاب کافران، نجات و پاداش مؤمنان و بازگشت نهایی همگان به سوی خدا پیام‌های اصلی قرآن و شاخه‌های گوناگون یگانه‌پرستی‌اند. در ادامه با گزارش بخش‌هایی مهم از تاریخ پیامبران پیشین مانند حضرت صالح(ع)، افزون بر ترسیم پیوستگی و سیر تاریخی دعوت به توحید و وحدت محتوایی آن در دوره‌های گوناگون، نمونه‌هایی متفاوت از شرح و بسط آموزه‌های یادشده (یگانه‌پرستی، توبه، استغفار، عذاب کافران، پاداش مؤمنان، بازگشت به سوی الله) و تصویر عینی و تاریخی آن ارائه شده‌اند. بر همین اساس، ابتدا بعثت حضرت صالح(ع) و درونمایه اصلی دعوت او (یگانه‌پرستی) و پس از آن توصیه به استغفار، توبه و نیز واکنش ابتدایی ثمود * به دعوی رسالت وی و پاسخ آن حضرت گزارش شده‌اند. در ادامه، ارائه ناقه به عنوان آیت نبوت از سوی صالح(ع)، هشدار وی به قوم خویش درباره آسیب‌رسانی به ناقه و گرفتار شدن به عذاب الهی، پی کردن شتر، هلاک کافران قوم و نجات صالح(ع) و پیروانش روایت شده‌اند: ﴿وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُّجِيبٌ * قَالُواْ يَا صَالِحُ قَدْ كُنتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِّمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ * قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِن كُنتُ عَلَى بَيِّنَةً مِّن رَّبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَن يَنصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ * وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ * فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُواْ فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ * فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ * وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُواْ فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ * كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلاَ إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُواْ رَبَّهُمْ أَلاَ بُعْدًا لِّثَمُودَ﴾ این آیات بیشتر به گزارش مراحل آغازین دعوت حضرت صالح(ع) پرداخته‌اند.

در سوره اعراف از یک سو دشمنی دیرینه شیطان با انسان و از سوی دیگر هدایت و دعوت پیوسته انسان از سوی انبیا به یگانه‌پرستی و نافرمانی از شیطان به عنوان دو جریان متضاد و پیوسته تاریخ گزارش شده و در ادامه، ضمن گزارش نمونه‌های گوناگون از واکنش مثبت و منفی انسان‌ها نسبت به این دو جریان در دوره‌های مختلف تاریخی، از ایمان اقلیت و انکار اکثریت و پیامد رفتار هریک از دو گروه در دنیا و آخرت خبر داده شده است. یادکرد حضرت صالح(ع) در این سوره نیز در چنین چارچوبی است. برهمین اساس، گزارش سوره اعراف / ۷ درباره تاریخ دعوت آن حضرت اغلب با گزارش دیگر سوره‌ها متفاوت است و مواردی چون دعوت قوم ثمود از سوی حضرت صالح(ع) به خداپرستی، رویارویی اشراف خودبرتربین و کافر قوم با مؤمنان مستضعف، گفت‌وگوی آنان بر سر رسالت حضرت صالح(ع)، تأکید مؤمنان بر ایمان خویش به آن، اظهار کفر کافران و نابودی آنها در پی کشتن شتر و سرکشی پس از آن روایت شده‌اند. در این آیات که ظاهراً اغلب آنها به دوره میانی دعوت حضرت صالح(ع) مربوط‌اند، پیدایش دودستگی میان قوم ثمود در پی ایمان گروهی از آنان (اقلیت) و درگیری آنها با یکدیگر برجسته‌تر شده است. گزارش شیوه‌های مشرکان در تکذیب پیامبر اکرم(ص) و دلداری دادن به آن حضرت با اشاره به تکذیب همه پیامبران پیشین از جمله حضرت صالح(ع) و نیز اراده الهی مبنی بر ارادی بودن ایمان انسان‌ها، رویکرد اصلی شماری دیگر از آیات مربوط است. یادکرد حضرت صالح(ع) و قوم وی با این رویکرد که در موقعیت‌ها، زمان‌ها و با چند و چونی متفاوت صورت گرفته است، در مباحث مربوط به نبوت جای می‌گیرد.

در سوره حجر پس از گزارش استهزا و تکذیب پیامبر اکرم به وسیله مشرکان، استهزا و تکذیب پیامبران الهی شیوه رایج تبهکاران معرفی و با اشاره به برخی مصادیق تاریخی آن انذار شده است. تکذیب انبیا به وسیله «اصحاب حِجْر» و نابودی آنان با خروشی آسمانی از این قبیل است: ﴿وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ * وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ * وَكَانُواْ يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ * فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ * فَمَا أَغْنَى عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ﴾ مفسران، اصحاب حجر را همان قوم حضرت صالح(ع) دانسته‌اند. اشاره به تکذیب انبیا از جمله حضرت صالح(ع) با هدف دلداری به پیامبر اکرم در آیات دیگر نیز آمده است.حرص شدید پیامبر اکرم ب ه ایمان آوردن مشرکان و در نتیجه اندوه شدید وی در پی ایمان نیاوردن آنان، زمینه دیگری برای دلداری دادن خداوند به آن حضرت با اشاره به دعوت انبیا و سرگذشت اقوام گذشته‌ای مانند صالح(ع) و ثمود است و اینکه مشرکان قریش نیز همان راه اقوام پیشین را می‌روند. بر این اساس، خداوند می‌تواند با آیتی مقهور کننده، همه آنان را به تسلیم وادارد؛ ولی خواست خداوند ایمان اجباری انسان‌ها نیست. در ادامه ضمن خبر دادن از ایمان نیاوردن بیشتر مشرکان و عذاب الهی تکذیب‌کنندگان، سرگذشت اقوامی چون قوم صالح(ع)، ایمان نیاوردن و نابودی اکثر آنان به اجمال از آغاز تا پایان گزارش شده است.

قوم صالح(ع) قرآن کریم ۲۶ بار از قوم حضرت صالح با نام ثمود و دو بار نیز با عنوان «قَوْمَ صَالِح» و «أصحَاب‌الحِجْر» یاد کرده است. برخی پژوهشگران ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی زیستگاه قوم صالح(ع) را با سبب نامگذاری آنان به ثمود و اصحاب حجر پیوند داده‌اند. آیات قرآن از وجود باغ‌ها، چشمه‌ساران و نخلستان‌های انبوه در آن سرزمین و حاصلخیز بودن آن حکایت می‌کنند.

زمان زندگی صالح(ع)

از زمان زندگی حضرت صالح(ع) داده‌های جزئی دقیق و روشنی در دست نیست. عهد عتیق نامی از وی نمی‌برد. طبری به گونه تلویحی عدم گزارش آن در تورات را از سر تعمد و تاریخ زندگی آن حضرت را تلویحاً پیش از حضرت موسی(ع) می‌داند. جوادعلی عصر زندگی آن حضرت را در دوره پس از میلاد مسیح(ع) می‌پندارد، در حالی که یادکرد قوم صالح(ع) در سخنان منذرانه حضرت موسی و مؤمن آل‌فرعون (ابراهیم / ۱۴، ۸ - ۹؛ غافر / ۴۰، ۳۰ - ۳۱) نشان می‌دهد که آن حضرت پیش از موسی(ع) می‌زیسته است. حتی برپایه مستندات گوناگون، تاریخ زندگی آن حضرت پیش از ابراهیم خلیل(ع) بوده است؛ زیرا گزارش تورات، برخی آیات، احادیث و گزارش‌های تاریخی و تفسیری حضرت شعیب(ع) را معاصر موسی(ع) معرفی کرده است. از سوی دیگر اشاره حضرت شعیب(ع) در انذار قوم خود به سرنوشت قوم صالح (ثمود) و لوط و نیز تأکید بر قرابت زمانی قوم لوط با قوم خودش، نشان می‌دهد که حضرت صالح(ع) و قوم وی پیش از قوم لوط بوده‌اند و چون قوم حضرت لوط(ع) با ابراهیم(ع) معاصر بوده، می‌توان به تأکید گفت که صالح(ع) و ثمود پیش از ابراهیم خلیل(ع) بوده‌اند. آمدن چندین باره نام قوم صالح(ع) پس از قوم نوح و عاد و پیش از قوم لوط و ابراهیم(ع) و شرح سرگذشت هریک به ترتیب یادشده می‌تواند مؤیدی دیگر بر ترتیب تاریخی یادشده باشد.

مورخان و مفسّران مسلمان نیز تاریخ حضرت صالح(ع) و قوم ثمود را پس از قوم نوح(ع) و عاد و پیش از قوم ابراهیم(ع) آورده و به اتفاق، قوم ثمود را از طبقه اعراب «عاربه» (عرب‌هایی که پیش از آمدن اسماعیل(ع) ساکن شبه جزیره عرب بودند) و «بائده» (: منقرض شده) خوانده‌اند.

زیستگاه صالح(ع)

قرآن کریم به صراحت، از زیستگاه حضرت صالح(ع) و ثمود یاد نکرده است؛ اما قریب به اتفاق مورّخان، جغرافی‌دانان و مفسران با تطبیق اصحاب حِجر بر قوم ثمود، محل زیست آنان را منطقه «حِجْر» دانسته‌اند. قرآن کریم به رغم یادکرد از «ساکنان حجر» درباره این‌همانی آنان و قوم ثمود سخنی صریح ندارد؛ ولی زندگی هر دو گروه در خانه‌های سنگی کنده شده در کوه‌ها و صخره‌ها، نابودی آنان با صیحه آسمانی گزارش‌های تاریخی درباره زندگی قوم ثمود در سرزمین حجر و روایتی از پیامبر اکرم(ص) زمینه‌ساز این تطبیق بوده‌اند.

سرزمین حجر در شبه جزیره عرب قرار دارد و این با آشنایی قریش نسبت به سرزمین ثمود و شهرتی که در میان آنان داشت تأیید می‌شود. بنا به گفته مفسران در تفسیر برخی آیات، کاروان‌های تجاری قریش در مسیر خود به سوی سرزمین‌های شام از سرزمین حِجْر و کنار ویرانه‌ها و آثار برجای مانده از شهر و دیار حضرت صالح(ع) و قوم ثمود می‌گذشته‌اند.

آموزه‌های صالح(ع)

یگانه پرستی

دعوت ثمودیان به یگانه‌پرستی و نفی دیگر خدایان از آموزه‌های محوری حضرت صالح(ع) بود: ﴿وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ﴾ براساس این آیه، مراتب مختلف توحید مانند توحید در الوهیت، عبودیت و ربوبیت در آموزه‌های خداشناسی حضرت صالح(ع) به چشم می‌خورند؛ زیرا آن حضرت در ادامه دعوت به یگانه‌پرستی (توحید در عبودیت) می‌گوید: «به جز الله معبود دیگری نیست که شما را آفرید و به وسیله شما زمین (سرزمین ثمود) را آباد ساخت». اغلب در تفسیر ﴿وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا﴾ آن را اشاره به نقش فاعلی خداوند در آباد ساختن سرزمین ثمود به وسیله آنان دانسته‌اند. علامه طباطبایی در تبیین بیشتر این معنا و نقش فاعلی خداوند، به آفرینش فطری استعدادها و توانمندی‌های بشر و هدایت و تربیت تکوینی آنها برای آبادسازی زمین در شکل خانه‌سازی، کشاورزی و باغداری اشاره می‌کند. آمرزش‌خواهی از خدای یگانه و بازگشت به سوی او از دیگر آموزه‌های حضرت صالح(ع) بود. به گفته علامه طباطبایی، احتمالاً قوم ثمود به خدایان گوناگون (رب‌النوع‌ها) باور داشته و بت‌ها را در تدبیر جهان، از جمله در آفرینش انسان و حاصلخیزی و آبادی سرزمین‌های خویش مؤثر می‌دانستند. بر همین اساس، برای جلب رضایت بزرگِ خدایان و بهره‌مندی از خیرات و برکات وی و نیز برای مصون ماندن از خشم و بلاهای او می‌کوشیدند تا خشنودی بت‌ها را به دست آورند و خشم آنان را برنینگیزند، از این رو برای آنان قربانی کرده و نزدشان به خاکساری و تضرع می‌نشستند، برای همین، حضرت صالح(ع) آنان را به طلب آمرزش از خدای یگانه و بازگشت به سوی او فرامی‌خواند. نزدیک بودن خداوند به انسان و اجابت دعای وی نیز از آموزه‌های توحیدی حضرت صالح(ع) بود. با توجه به اینکه باورهای خداشناختی ثمود در انسان‌شناسی و نحوه نگرش آنان به ارتباط خدا و انسان نیز اثرگذار بوده است، آنها «خدای بزرگ» را فراتر از گنجایش فهم آدمی، بسیار دورتر از دسترس او، و بت‌ها را واسطه و شفیع میان انسان و خدا می‌پنداشتند. با توجه به چنین باوری است که حضرت صالح(ع) از نزدیک‌بودن «اللّه» به آنان (انسان) و شنیدن و اجابت خواسته‌های آنان خبر می‌دهد..

معادباوری

قرآن درباره دعوت حضرت صالح(ع) به معاد گزارشی صریح ندارد؛ اما شماری از مفسران به پیروی از ابن‌عباس و قتاده آیه ۴ سوره حاقّه را اشاره به تکذیب قیامت از سوی ثمود دانسته‌اند: ﴿كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ﴾. با پذیرش این تفسیر می‌توان گفت که دعوت به معادباوری از آموزه‌های حضرت صالح(ع) بود و ثمودیان تعالیم آن حضرت مبنی بر زنده‌شدن دوباره آدمیان و پاداش و کیفر روز جزا و روز قیامت را دروغ خواندند؛ اما تفسیر قارعه به قیامت در اینجا ظاهراً مستندی جز سخن ابن‌عباس و قتاده ندارد و گفتار آن دو به احتمال زیاد در ارتباط با کاربرد وصفی آن در آیه ۱ سوره قارعه ﴿الْقَارِعَةُ﴾ است. به نظر می‌رسد دیدگاه مفسرانی چون قمی، ثعلبی و فخر رازی که مراد از قارعه را عذاب موعود عاد و ثمود دانسته‌اند، سازگاری و تناسب بیشتری با قراین و سیاق آیات و نیز معنای لغوی قارعه دارد؛ زیرا در گزارش آموزه‌های هود و صالح دعوت به معاد به چشم نمی‌خورد. بنابراین تکذیب آن معنا ندارد؛ اما وعده آن دو مبنی بر آمدن عذابی بس بزرگ و دردناک و تکذیب آن از سوی عاد و ثمود بیش از یک بار گزارش شده‌اند. بر همین اساس، در آیه ۶ سوره حاقّه به تکذیب یادشده اشاره و در پی آن هلاک اقوام یادشده با عذاب‌های بسیار شدید و بنیان‌کن گزارش شده است. قرآن کریم از مردمی یاد می‌کند که پس از قوم نوح(ع) می‌زیسته و قیامت را انکار کردند: ﴿وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ﴾ شماری از مفسران با استناد به نابودی این قوم و نیز قوم حضرت صالح(ع) با صیحه آسمانی، قوم یادشده را همان قوم صالح(ع) دانسته‌اند. براساس این دیدگاه می‌توان از وجود آموزه‌های معادشناختی در میان تعالیم حضرت صالح(ع) سخن گفت؛ اما در مقابل، بیشتر مفسران، قوم یادشده را اشاره به قوم عاد دانسته‌اند که پیش از قوم حضرت صالح(ع) و پس از قوم نوح(ع) می‌زیستند. برخی این دیدگاه را درست‌تر دانسته‌اند. این مفسران به گزارش داستان قوم عاد پس از ماجرای قوم نوح در آیه ۶۵ سوره‌ اعراف، آیه ۵۰ سوره هود و ۱۲۳ سوره شعراء و نیز تصریح قرآن کریم به این موضوع استناد کرده‌اند: ﴿وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ * أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾. با پذیرش نبود آموزه معادشناختی در تعالیم حضرت صالح(ع) می‌توان گفت، به سبب گسترش و ریشه‌داری چندخدایی در میان ثمود و پایداری سرسختانه و لجوجانه آنان در برابر آموزه‌های یکتاپرستی، به ویژه به سبب فهم بسیار ابتدایی که داشتند، عملاً زمینه دعوت به معاد و پذیرش آن وجود نداشت و تصور و پذیرش حیات پس از مرگ برای آنان به مراتب دشوارتر از تصور و پذیرش یگانگی خدا و پیامبری انسان بود. از سوی دیگر با توجه به اینکه معادباوری از اصول همه ادیان الهی است، وجود آن در آموزه‌های حضرت صالح(ع) منطقی و طبیعی به شمار می‌رود.

تقوای الهی

دعوت به تقوای الهی از دیگر آموزه‌های حضرت صالح(ع) بود: ﴿كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ * إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ﴾ با توجه به آیات قرآن و گفته‌های مفسران، موارد زیر را می‌توان مصادیق تقوای مورد نظر ایشان یاد کرد: پرستش خدای یگانه و پرهیز از عبادت خدایان دیگر، اجتناب از معصیت و نافرمانی خدا و پیروی کردن از آموزه‌های آن حضرت و دنباله‌روی نکردن از مفسدان قوم..

پیروی نکردن از مفسدان

حضرت صالح(ع) در کنار دعوت ثمود به پیروی از خویش، آنان را از پیروی مفسدان جامعه که از هرگونه خیر و صلاحی‌به دور بودند نهی می‌کرد: ﴿وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ﴾ مفسران، مراد از مفسدان را اشراف و سران تبهکار قوم ثمود دانسته‌اند که خود غرق در گناه بودند و مردم را نیز به کفر و گمراهی و مقاومت در برابر حق فرامی‌خواندند و به ایمان آنها امیدی نبود، از همین‌رو آن حضرت برای اصلاح قوم ثمود و از بین بردن باورها و ارزش‌های شرک‌آلود، ناگزیر باید پیوند توده‌های مردم با آنان را از هم می‌گسست.

پیامد ناگوار کفر و گناه

زوال‌پذیری نعمت‌های الهی در نتیجه نافرمانی خدا از دیگر آموزه‌های صالح(ع) بود. آن حضرت با اشاره به باغ‌ها، کشتزارها، نخلستان‌ها، چشمه‌ها و خانه‌های کنده‌شده در دل کوه‌ها، به ثمودیان هشدار می‌داد گمان نکنند که میان نعمت‌های یادشده، ایمن از هر کیفری به حال خود رها خواهند شد، بلکه با نافرمانی خداوند، پیروی نکردن از آن حضرت و دنباله‌روی از مفسدان، همه نعمت‌ها و امکانات نامبرده نابود شده و در برابر عذاب الهی ناکارآمد خواهند بود: ﴿أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ * فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ * وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ﴾ حضرت صالح(ع) همچنین ضمن معرفی ناقه با وصف «آیت خداوند»، به قوم ثمود هشدار داد که در صورت آسیب رساندن به آن گرفتار عذاب شتابنده الهی خواهند شد و آنان ‌بی‌توجه به انذارهای صالح(ع) ناقه را کشتند و پس از سه روز با عذاب الهی نابود شدند: ﴿وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ * فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُواْ فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ * فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ * وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُواْ فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ﴾ معرفی مشکلات و محنت‌های پدید آمده برای ثمود به عنوان نتیجه کردار خود آنان هم نمونه‌ای دیگر در این زمینه است: آنها پس از کشتن ناقه صالح(ع) و از سر تمسخر، سراغ عذاب موعود وی را گرفتند. صالح(ع) از آنان خواست به جای شتاب در این زمینه، با ایمان و عمل صالح و توبه از شرک در پی خیر و صلاح و به دست آوردن رحمت و آمرزش الهی باشند؛ ولی آنان با اشاره به مشکلات و درگیری‌های پدید آمده پس از دعوت صالح(ع) همه این موارد را نتیجه بدقدمی آن حضرت و پیروان او معرفی کردند. صالح(ع) بلا و محنت آنان را تقدیر و آزمون الهی خواند که به اقتضای کردار ناشایست آنها رقم خورده است: ﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ * قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ﴾.

روش‌های تبلیغی صالح(ع)

حضرت صالح(ع) از روش‌هایی گوناگون برای تبلیغ بهره می‌گرفت:

روشنگری

آن حضرت در آغاز، باورها و ارزش‌های توحیدی را به روشنی برای قوم خود بیان و باورها و ارزش‌های غیر توحیدی آنان را نقد و از آن نهی می‌کرد. او در پاسخ به تصور احتمالی قوم ثمود درباره انگیزه‌های مادی و قدرت‌طلبانه وی، خود را پیامبری امین خواند که بی‌هیچ انگیزه مادی و فقط با انگیزه الهی و خیرخواهانه در صدد هدایت و اصلاح فرهنگ ثمودیان است و پاداش کوشش‌های او بر عهده خداست: ﴿كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ * إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾.

ارایه معجزه

هنگامی که قوم ثمود با تکذیب ادعای صالح(ع)، او را بشری مانند خویش خوانده و برای روشن شدن صدق ادعای وی خواستار دلیل و نشانه شدند، آن حضرت به قدرت خداوند ماده شتری را با ویژگی‌های منحصر به فرد برای آنان آورد: ﴿مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ * قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ﴾.

یادآوری نعمت‌ها

یادآوری نعمت‌های بزرگ الهی شیوه تبلیغی دیگری بود که آن حضرت برای بیدار ساختن فطرت مردم و تحریک عاطفه آنان در پیش گرفت. او با اشاره به جایگزین شدن ثمود به جای قوم عاد و زندگی در زیستگاه آنان و ساختن قصرها در دشت‌ها و خانه‌های سنگی در دل کوه‌ها از آنها خواست این نعمت‌های الهی را به یاد آورده و از فساد و تباهی خودداری کنند: ﴿وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ﴾ به گفته برخی مفسران، قوم ثمود در فصل گرما و کشاورزی در خانه‌های دشت و در فصل سرما و برای در امان ماندن از خطرهای سیل و طوفان در خانه‌های سنگی کوهستان می‌زیستند.

نصیحت

نصیحت و خیرخواهی، دیگر شیوه آن حضرت بود. وقتی ثمودیان در پی کشتن ناقه صالح(ع) از وی خواستند در صورتی که به راستی پیامبر خداست و وعده‌اش مبنی بر نزول عذاب حقیقت دارد، عذاب موعود را بیاورد، آن حضرت از سر خیرخواهی از آنان خواست به جای عذاب، طالب رحمت الهی باشند و با توبه و آمرزش‌خواهی، خود را از عذاب الهی برهانند...

مناظره و جدال احسن

به رغم رواج بت‌پرستی در میان ثمود، سرانجام گروهی از آنان به صالح(ع) ایمان آورده و با گروه مقابل به مشاجره پرداختند.ایمان گروه یادشده در پی مناظرات روشمند و جدال‌های احسن آن حضرت بود که در آیات قرآن نیز آمده است. هنگامی که حضرت صالح(ع) برخلاف انتظار قوم ثمود، آیین کهن آنها و نیاکانشان را نفی و به دینی کاملاً نو دعوت کرد، آنان در دعوت وی تردید کرده و از وی خواستند از دعوت خویش دست بردارد. صالح(ع) با اشاره به اینکه وی دارای رسالت و آیت الهی است، چنین استدلال کرد که تأمین خواسته آنان و نافرمانی خدا مایه زیانکار شدن اوست و اینکه در این صورت خداوند وی را عذاب می‌کند و هیچ یک از ثمودیان نیز نمی‌توانند به یاری وی بشتابند: ﴿قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ * قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ﴾.. در این مناظره، گونه‌ای از همراهی برای اقناع تدریجی مخاطب به چشم می‌خورد. حضرت صالح(ع) که درباره رسالت و معجزه الهی خویش هیچ تردیدی نداشت، در مقام جدال با نوعی تردید هدفدار برای جلب همراهی و تمایل تدریجی مخاطب تلاش کرد: ﴿قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ﴾ زمانی که کافران، در واکنش به هشدارهای صالح(ع) درباره امکان نابودی دارایی‌های آنها، او را جادو شده و بشری مانند خود خوانده و آیت و نشانه‌طلبیدند، آن حضرت به درخواست آنان پاسخ داد: ﴿قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَّهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ * وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ﴾؛ همچنین وقتی کافران در مقام تمسخر صالح(ع) عذاب موعود او را طلب کردند، وی از آنان خواست به جای شتاب در این باره توبه کرده و آمرزش بخواهند تا شاید مورد رحمت و مغفرت الهی قرار گیرند. کافران در پاسخ این خیرخواهی، وی و پیروانش را بدشگون خواندند؛ اما حضرت صالح(ع) بدون هرگونه برافروختگی، گرفتاری و مشکلات پیش‌آمده را برخاسته از تدبیر الهی و اقتضای کردار خود آنان معرفی کرد..

انذار

هشدار درباره پیامد تکذیب آیات الهی و ایمان نیاوردن به خدا، از دیگر شیوه‌های تبلیغی صالح(ع) بود. وقتی آن حضرت در پی درخواست قوم، شتری را به عنوان آیت و معجزه الهی آورد، به آنان هشدار داد که در صورت آسیب رساندن به ناقه، گرفتار عذابی زودرس خواهند شد؛ اما ثمودیان بی‌توجه به انذارهای وی، شتر را کشته و پس از سه روز با عذاب الهی نابود شدند. آن حضرت درباره از دست دادن نعمت‌های الهی به سبب بی‌تقوایی و پیروی نکردن از وی نیز هشدار داد..

واکنش قوم به دعوت صالح(ع)

در طول دعوت توحیدی صالح(ع)، ثمودیان با شیوه‌های گوناگون با وی به مقابله برخاستند. برخوردها در آغاز ملایم‌تر بودند؛ ولی در پی پافشاری آن حضرت و گرایش شماری از مردم به وی، واکنش‌هایی تندتر و قهرآمیزتر نشان دادند: سرزنش کردن، دادن نسبت‌های ناروا، دروغگو و بدشگون خواندن صالح(ع)، احتجاج با وی و درخواست معجزه، پی کردن شتر صالح و دسیسه برای کشتن حضرت صالح از جمله واکنش‌های قوم ثمود به دعوت حضرت صالح(ع) بودند.

سرانجام حضرت صالح(ع)

پس از توطئه کافران برای کشتن حضرت صالح هنگامی که آنان قصد داشتند، مقصود خود را عملی کنند، خداوند با فرستادن عذاب، آنان را نابود کرد. حضرت صالح(ع) به همراه مؤمنان قوم، مشمول رحمت الهی شده از عذاب و مرگ رهیدند: ﴿فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ﴾ شمار نجات‌یافتگان و زیستگاه بعدی حضرت صالح و نجات‌یافتگان از موضوعاتی‌اند که در منابع به صورت‌های گوناگون گزارش شده‌اند. براساس برخی احادیث، حضرت صالح(ع) در ۱۶ سالگی به نبوت برانگیخته شد و تا ۱۲۰ سالگی در میان قوم خود به تبلیغ پرداخت. برپایه گزارشی دیگر، مدت نبوت آن حضرت ۲۰ سال و درگذشت وی در ۵۸ سالگی بود؛ همچنین ۱۵۰، ۲۰۸، ۲۵۰ و ۲۵۸ سال نیز برای عمر وی گفته شده است.

درباره محل دفن آن حضرت نیز اختلاف است: کنار کعبه و میان رکن حجرالاسود و مقام ابراهیم(ع)، شهر عکّا در فلسطین، حَضرَمُوت یمن و شهر نجف در عراق را محل دفن وی گفته‌‌اند. به گفته برخی، آن حضرت در وادی‌السلام نجف به خاک سپرده شده است.

منابع

1. فرهنگ‌نامه علوم قرآنی
2. اسدی، علی، مقاله «صالح»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷