بنی‌لخم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بنی‌سبأ است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

بنی لخم در کنار قبایل: جذام، عامله و غسان، در شمار چهار قبیله سبئی خارج از سرزمین یمن بودند که در پی آشفتگیهای اقتصادی و سیاسی حاصل از کشمکشهای حمیریان و قحطانیان و تغییر راههای تجاری یمن که شریان اصلی اقتصاد یمن بسته بدان بود، و سرانجام با تخریب سد مأرب در حدود قرن اول و دوم میلادی و وارد شدن آسیب شدید بر شبکه آبیاری مأرب، همراه با بسیاری از قبایل یمنی دیگر، جلای وطن کرده، به امید یافتن زیستگاهی بهتر، روی به شمال آوردند، آنان ابتدا در نواحی شمالی جزیرة العرب و شام از جمله در مناطق جنوبی فلسطین و در امتداد جهت غربی دریاچه بحر المیّت و به‌ویژه در مناطق میانی رمله و مصر در جفار ساکن شدند و سپس با فتح مصر و شمال افریقا و بعد، اندلس، به این سرزمین‌ها وارد شدند و در آن رحل اقامت افکندند. لخمی‌ها در ادوار مختلف تاریخی، نقش آفرین بسیاری از حوادث و وقایع مناطق محل سکونت خود، در روزگار پیش از اسلام و قرون نخست اسلامی بودند که در این مقاله به بخشی از آن پرداخته خواهد شد.

نسب بنی لخم

در نسب این قوم -که در منابع از مردمان آن با نسبت «لخمی» یاد می‌‌شود،-اختلاف است. در حالی که بیشتر نسب‌شناسان عرب، قبیلۀ لخم را از بطون کهلان و از نسل بنی سبأ گفته‌اند و نسب‌شان را به «لخم بن عدی بن عمرو بن سبأ» و یا به نقلی دیگر به شخصی به نام «مالک بن عدی بن حارث بن مُرة بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان» معروف به «لخم» رسانده‌اند، در مقابل اما، برخی نسب‌شناسان عرب –از جمله نسابه مضر،- از نسب مضری (عدنانی) بنی لخم و برادرش جذام خبر داده‌، جهت اثبات اندیشه خود، به اشعاری از برخی بزرگان عرب استناد جسته‌اند. این گروه، خود به چند فرقه اند: برخی لخم و برادرانش جذام و عامله را از فرزندان عمرو بن أسدة بن خزیمة بن مدرکة بن إلیاس بن مضر گفته، بعضی هم، ایشان را از فرزندان اسدة بن خزیمة بن مدرکة بن إلیاس بن مضر بن نزار بن معد -برادر کنانه- به شمار آورده‌اند. زمخشری (محمود بن عمر، مفسر، لغوی، نحوی، ادیب، محدّث، فقیه حنفی و متکلم مشهور معتزلی قرنهای پنجم و ششم) هم، به نقل از بعضی نسب‌شناسان، از انتساب این طایفه به اولاد اراشة بن مر بن ادَّ بن طابخة بن إلیاس خبر داده است. همچنین، در وجه تسمیه ایشان به بنی لخم، اقوال متعددی مطرح شده است که مشهورترین آن قولی است مستند به روایتی افسانـه‌ای، که در آن مالک بن عدی، طی مشاجـره‌ای با برادر خود عمرو، وی را مجـروح، و یکی از انگشتانش را قطع کرد. از این‌رو، از آن پس، مالک را لخم (لطمه زننده) و عمرو بن عدی را جذام (قطع شده و مجروح شده) خوانده‌اند.

برخی منابع، نام مادر لخم و برادرانش جذام و عامله را «رقاش بنت همدان» گفته‌اند. لخم، فرزندانی به نام جزیله، نماره، بحر و درج داشت که تمامی شعب و فروعات طایفه بنی لخم از نسل جزیله و نماره متفرع گردیده‌اند. از مهمترین فروعات بنی لخم می‌‌توان از بنی یثیع بن ازده، بنی حدس (حرس) بن اریش، بنی علی بن رباح بنی نمارة بن لخم، بنی سعد، بنی نصر بن ربیعه، بنی ذعر بن حجر، بنی حوامه بن عمرط، بنی شجاع، بنی زمیمه، بنی صیاد، بنی سماک، بنی حداف، بنی راشده، بنی جعده، بنی عدی، بنی عمرط بنی بحر، بنی سعد بن زر، بنی حواته بن زر، بنی قیس، بنی عمرو، بنی الدار، بنی یشکر بن جزیله، بنی قرقر بن کعب، بنی بر بن کعب، بنی مرقش بن کعب، جمار، بنی امان، بنی حجر بن جزیله، بنی غنم، بنی صدر، بنی حماس، بنی جعده که خود، شامل قبایلی چون: بنی مسعود، بنی جریر، بنی زبیر، بنی ثمال و بنی نضار بودند، بنی اذب بن جزیله، بنی ملیح، بنی معمر، بنی کتامه و.... یاد کرد.

در حال حاضر، بقایایی از این قوم در برخی کشورهای عربی به‌ویژه فلسطین باقی مانده‌اند که از جمله مهمترین آنان می‌‌توان از طوایف المساعید در غور، بنی نبهان در بئر السّبع، تمیمیون –از فرزندان تمیم بن مالک داری صحابی- که در بلاد الخلیل، نابلس، بئر السبع و کرک (مجالی) و... متفرق‌اند، و نیز، غنیمات -از طوایف بنی غنیم (غنم)- از ساکنان منطقه مأدبا در فلسطین نام برد

مساکن و منازل این قوم

این قوم نیز بمانند دیگر خویشاوندان هم نسب شان –چونان بنی عامله و بنی جذام- اصالتی یمنی دشتند. لخمی‌ها در سده‌های نخستین میلادی به‌ویژه در اواخر قرن دوم میلادی در پی سیل عرم و ویرانی سد مأرب، همراه با قبایل جذام و عامله و غسان به نواحی شمالی جزیرة العرب و شام کوچ کردند و در مناطق مختلفی از این سرزمین از جمله مناطق جنوبی فلسطین و در امتداد جهت غربی دریاچه بحر المیّت، و به ویژه در جِفار -که بیشتر لخمی‌ها را در خود جای داده بود،- ساکن شدند. برخی از آنان نیز، در جولان و برخی هم در مناطق پیرامونی آن، در حوران، شِقص، بَثَنیَّه و شهر نوی همراه با مردمانی از قبایل جهینه و ذبیان و قین سکونت داشتند. جمعی از ایشان هم، شمال صحرای سیناء و گروهی نیز فلسطین و مناطقی مانند غَزَّه، رفح و بیت المقدس -که بعدها به نامشان «بیت لحم» خوانده شد،- را محل اقامت خود قرار داده بودند. حَدَس،- صَفوریّه،- کَفرُ غنا و دمشق هم از دیگر نقاط شام بودند که محل زندگی جمعی از لخمیان گزارش شده است. ضمن این که آل ارسلان هم از دیگر طوایف و شاخه‌های بنی لخم بودند که در سوریه و لبنانمنزل داشتند. از اردن و نیز مناطقی چون بَیْسان،- عریش- و بدریه -راه خشکی بین شام و مصر- هم، از سرزمین‌های محل سکونت لخمی‌ها یاد شده است. بدریه سکونتگاه جمعی از مردم بنی صدر بود که قلعه صدر –از قلاع مشهور بین ایله و مصر- به ایشان منتسب است. مُغار -در نزدیکی ایله- را هم، از دیگر مساکن این قوم در این منطقه گفته‌اند. همدانی در کتاب خود «صفة جزیرة العرب» در ترسیم کلی حدود و ثغور سرزمین‌های لخم در شام، حدود آن را چنین برشمرده است:: «دیار لخم از سرحد مغار بعد داروم -که امروزه «دیر البلح» خوانده می‌‌شود و دشتهای اطراف آنکه به نامشان، «دشت داروم» شناخته می‌‌شود- سپس جفار که ریگزاری است تا الفرماء و فراتر از الفرماء -در شمال صحرای سیناء- تا مصر قبطی، سرزمین مردمانی از یمن از جمله طوایفی از بنی بلی و لخم و... است. سپس آنچه از سرزمین‌ها که در اطراف رمله تا نابلس قرار دارد، از متعلقات بنی لخم است. همچنین، سرزمین‌های پس از تبوک تا زغر-که سرزمینی پر از درختان خرما از جمله نوعی خرما به نام «زغری» است- سپس تا مردابی که آبهای دره یرموک و اردن در آن ریخته می‌‌شود، نیز از دیگر سرزمین‌های ایشان است. جولان و مناطق اطراف آن نظیر: نوی، بثنیّه و شقص از مناطق تابعه حوران هم از دیگر سرزمین‌های این قوم به شمار رفته است که در آن مردانی از لخم همراه با جمعی از مردم جهینه، ذبیان و ابن القین زندگی می‌‌کنند». بر پایه برخی از گزارش‌ها، از عصر توراتی تا سال نهم هجرت و همزمان با غزوۀ تبوک، این قبیله در بخش‌های بزرگی از شام -از جمله بلقا و جنوب فلسطین- در مجاورت قبیله‌های جذام و عامله می‌زیسته است.

برخی نقل‌های افسانه ای هم از سکونت این قوم در منطقه حیره خبر داده‌اند و عنوان داشته‌اند که تبع اسعد ابوکرب معروف به «تبع اصغر» –فرمانروای بزرگ حمیر- در لشکرکشی خود به حیره جمعی از مردم ازد و لخم و جذام و عامله و قضاعه را در آنجا گماشت و آنان در حیره به ساخت و ساز پرداختند تا این که جمع دیگری از اعراب نیز به ایشان پیوستند. همچنین بنا بر نقلی، در پی خواب ربیعة بن نصر لخمی –پادشاه یمن- جمع زیادی از لخمی‌ها به حیره کوچ کردند و در آن رحل اقامت افکندند. از عراق و شهرهایی چون کوفه، بصره، بغداد، واسط و نیز جزیره فراتیه و شهر نامی آن «الرهاء» که نام خود از یکی از تیره‌های بنی لخم به همین نام گرفته است، به عنوان مساکن و منازل مردم لخم در عراق نام برده شده است. علاوه بر این که در منطقه حجاز خصوص شهر بزرگ آن مدینه نیز حضوری جمعی از مردم این قوم گزارش شده است.

پس از فتح مصر به‌دست مسلمانان (در سال ۲۰ هجری)، جمع کثیری از لخمی‌ها، همراه با بنی اعمام جذامی خود در این سرزمین سکونت گزیدند، که از مناطق عمده حضور آنان در این سرزمین می‌‌توان از مناطق مختلف صعید مصر، به‌ویژه منطقه إطفیح (اطفیحیه) یا إتفیح در کرانه شرقی نیل و... یاد کرد. در سواحل شرقی رود نیل، بنی سماک و طوایف زیر مجموعه‌اش: بنی‌مر، بنی ملیح، بنی نبهان، بنی عبس، بنی کریم و بنی بکر، ساکن بودند که دیارشان از طارف تا سراشیبی دیر الجمیزه در ساحل شرقی امتداد داشت. بنو حدان که شامل بنی محمد، بنی علی، بنی سالم، بنی مدلج و بنی وعیس می‌‌شدند، از دیر الجمیزه تا ترعة صول سکونت داشتند. بنی راشد و طوایف متبوعش: بنی معمر، بنی واصل، بنی مِرا، بنی حبان، [[بنی معاذ، بنی فیض، بنی حجره و بنی أشتوه نیز، از مسجد موسی تا أسکر و نصف بلاد إتفیح منزل داشتند. بنی أشتوه از ترعة الشریف تا معصرة بوشو بنی جعد با طوایفش: بنی مسعود، بنی جریر، بنی زبیر، بنی ثمال و بنی نصار در ساحل إتفیح سکونت داشتند. ضمن این که بنی عدی و طوایفش: بنی موسی و بنی محرب هم، در تپه‌های بنی جعد ساکن بودند. بنی فیض در الحی الصغیر و بنی بحر و طوایفش: بنی سهل، بنی معطار، بنی فهم، بنی عشیر، بنی مسند و بنی سباع ساکنان الحی الکبیر به شمار رفته‌اند. بنی قسیس در بلاد أسکر (اشکر)، جمعی از بنی غنیم در عدویه و دیر الطین تا پل (جسر) مصر وطن داشتند سیوطیه (اسیوط) در کرانه غربی نیل هم، از دیگر نواحی صعید مصر بود که بعدها محل تجمع جمعی از مردم لخم قرار گرفت. از مناطق ساحلی ما ورای «الفرما» -شهری ساحلی در مصر،- تا دیار قبطیان هم، منزل یمنیانی چون بنی بلی و لخم بود. اسکندریه هم از دیگر منازل لخمی‌ها و جذامی‌ها در مصر بود. جذامی‌ها و لخمی‌های ساکن اسکندریه، مردمانی شجاع و جنگجو، و شمشیر زنانی قهار و تیراندازی ماهر بودند. ضمن این که در برکوت مصر هم حضور جمعی از مردم لخم گزارش شده است.

اندکی بعد، و با ادامه فتوحات اسلامی در شمال افریقا و سپس اندلس جمع زیادی از لخمی‌ها هم در کنار دیگر قبایل عرب به این سرزمین‌ها کوچ کردند که از جمله آن می‌‌توان به طرابلس لیبی اشاره کرد که مسکن جمعی از مردم بنی جبابره قرار گرفته بود. تونسو مغرب در شمال افریقا و سپس اندلس هم، از دیگر سرزمین‌هایی بودند که پس از فتح، پذیرای جمع زیادی از لخمیان گردید. از شَذُونة، الجزیره و اشبیلیه (سویل) به عنوان برخی از مناطق محل سکونت افراد قبیلة لخم در اندلس در قرون چهارم و پنجم یاد شده است. همچنین، گزارش‌هایی از حضور جمعی از بنی لخم -از تیره بنی زیاد بن عبدالرحمن- در قَرطَمَه از توابع ریّه اندلس در دست است. ضمن این که قریه بحریّین و روستای «طشانه»در شرق اشبیلیه هم، از دیگر مراکز عمده تجمع بنی لخم، از تیره‌های بنی بحر و بنی عطاف بن نعیم به شمار می‌‌رفت. قاطنین در اشبیلیه، قریه «آش» و نیز روستایی به نام «لبص» از اقلیم بصل اشبیلیه هم، از دیگر نقاطی بودند که حضور جمعی از بنی لخم از طایفه ثوابة بن عدی در آن گزارش شده است. از جمله طوایف و قبایل بنام و معروف بنی لخم در اندلس می‌‌توان از بنی عطاف بن نعیم، بنی عزفه، بنی قیس و بنی کتامه یاد کرد. بنی عباد نیز از دیگر لخمیانی بودند که موفق به تشکیل حکومتی در این سرزمین در اشبیلیه اندلس شدند.

از سکونتگاه‌های امروزین بنی لخم می‌‌توان از غور، بئر السّبع و مأدبا در فلسطین اشاره کرد که به ترتیب مساکن گروهی از مردم لخم از طوایف المساعید و بنی نبهان و غنیمات -از شاخه‌های بنی غنیم (غنم)- قرار گرفته است به علاوه این که تمیمیون هم از دیگر شاخه‌های این قوم و از تبار تمیم بن مالک داری صحابی هستند که در بلاد الخلیل، نابلس، بئر السبع و کرک (مجالی) و... متفرق‌اند. منطقه ریف مصر -از مناطق حاکمیتی اسیوط- هم، از دیگر منازل حال حاضر برخی ار لخمی‌های ساکن مصر، موسوم به «بنی مر» دانسته شده است.

بنی لخم و تاریخ جاهلی این قوم

لخمی‌ها در سده‌های نخستین میلادی در پی سیل عرم و ویرانی سد مأرب، همراه با قبایل جذام و عامله و غسان به نواحی شمالی جزیرة العرب و شام وارد شده بودندو در دایره وسیعی از این سرزمین که مناطقی همچون عراق –بخصوص حیره- و شام و فلسطین و به‌ویژه مناطق میانی رمله و مصر در جفار را شامل می‌‌شد، متفرق شدند. بر پایه برخی از گزارش‌ها، از عصر توراتی تا سال نهم هجرت و همزمان با غزوۀ تبوک، این قبیله در بخش‌های بزرگی از شام -از جمله بلقا و جنوب فلسطین- در مجاورت قبیله‌های جذام و عامله می‌زیسته است. لخمی‌هایی که در حیره عراق ساکن شدند، بعدها موفق به تشکیل حکومتی در این منطقه شدند که به نامشان «لخمیان» یا «آل منذر» نام گرفت. در بارۀ هجرت لخمیان از سرزمین آباء و اجدادی خود، یمن، به مناطق دیگر، روایتهای مختلفی نقل شده است. بنا بر روایتی، لخم بن عدی بن مره از اولین کسانی بود که قبل از سیل عرم، به سبب اختلاف با پسر کوچکترش، از یمن خارج شد. لخمیان پس از این خروج که همزمان با مهاجرت قبیلۀ ازد از یمن انجام گرفت، ابتدا به بلاد عک رفتند، ولی چون از آنها شکست خوردند، از آنجا به اطراف شام و جاهای دیگر رفتند. اما بر اساس روایتی دیگر، این خروج در زمان حکومت تبع ابو کرب در یمن، معاصر با حکومت اردشیر بهمن در ایران، انجام گرفت و بر اساس آن گروههایی از لخم و جذام، به دستور تبع، در حیره باقی ماندند. گزارش دیگر نیز حاکی از آن است که ربیعة بن نصر لخمی پدر بزرگ نعمان بن منذر با کمک قوم خود و کهلانیانی که در طاعت او بودند، بر پادشاهی حمیر خروج کرد و حکومت را از آنان ربود. او حکومت تمام یمن را به‌دست گرفت و روزگاری را به پادشاهی سپری کرد. در این ایام، او شبی خوابی هولناک دید و منجمان و ساحران را جهت تعبیر خوابش جمع کرد. آنان ربیعه را در تعبیر خوابش به «شق» و «سطیح» رهنمون شدند. پس ربیعه در پی این دو فرستاد و آنچه در خواب دیده بود به آنان گفت. این دو در تعبیر خواب او از چیره شدن سپاهیان حبشه بر یمن و سپس پیروزی ایرانیان بر آنان گفتند و سپس از ظهور پیامبری بعد از آن خبر دادند. ربیعة بن نصر با شنیدن این سخنان، سخت نگران شد و خواست فرزندان و خواص خویشاوندان خود را از یمن بیرون ببرد. از این رو، پسرش عمرو را نزد یزدگرد بن شاپور یا به نقلی شاپور ذوالاکتاف فرستاد و شاپور او را در حیره اسکان داد. عمرو، پس از استقرار در حیره، برادران و افراد خاندانش را هم به منطقه وارد کرد و بدین ترتیب آل لخم به حیره منتقل شدند و خود را به ایرانیان پیوند دادند. آنان، بعدها حکومتی به نام آل منذر (لخمیان) را در این منطقه تشکیل دادند..

دولت لخمیان

براساس برخی گزارشها، مالک بن فهم نخستین فرمانروای عرب بود که در حیره به حکومت رسید. پس از او پسرش، جذیمة الابرش، به قدرت رسید و از حاکمان قدرتمند حیره گردید. مالک و پسرش از پادشاهان تنوخی حیره بودند. سومین پادشاه حیره عمرو بن عدی بن نصر بن ربیعة بن لخم بود که پدرش در قبیلۀ ایاد زندگی می‌‌کرد و به درخواست جذیمه به او پیوست. جذیمه فقط یک خواهر داشت و راضی نمی‌شد او را به جوانی لخمی بدهد؛ از این رو، با حیلۀ خواهر جذیمه – که عاشق عدی شده بود – در مجلس شرابخواری، عدی از خواهر جذیمه خواستگاری کرد و پیش از اینکه جذیمه به حالت عادی برگردد، با خواهر او همبستر گردید و چون جذیمه آگاه شد، عدی گریخت، ولی پس از فرار او، جذیمه خواهر زاده اش، عمرو بن عدی، را گرامی داشت و پس از مرگ جذیمه، عمرو جانشین او شد و به این ترتیب فرمانروایی حیره از تنوخیان به لخمیان انتقال یافت و حکومت لخمیان در حیره تأسیس شد. پس از عمرو، پسرش، امروالقیس، که به او «امروالقیس البدء» می‌‌گفتند، به پادشاهی رسید. امروالقیس اگرچه سبب وحدت سیاسی حیره شد، در کشمکش ساسانیان و رومیان، به ساسانیان وابسته گردید. امروالقیس قبایل ربیعه و مضر و دیگر قبایل عرب منطقۀ عراق و جزیره و حجاز را – که به مرزهای ایران تعرض، و نواحی مرزی را غارت می‌‌کردند – سرکوب کرد. مدت حکومت او را در حدود ۱۱۴ سال ذکر کرده‌اند، که همزمان با حکومت چند پادشاه ساسانی در ایران بود. پس از مرگ امروالقیس، شاپور ساسانی پسراو، عمرو، را به حکومت رساند. عمرو، مانند دیگر پادشاهان حیری، تابع ایران بود و تا پایان حکومت شاپورو برادرش، هرمز، حکومت کرد و در سال ۳۸۸ میلادی، در روزگار شاپور ذوالاکتاف ساسانی، در گذشت. بعد از مرگ عمرو بن امرؤالقیس پسرش امرؤالقیس بن عمرو به شاهی رسید. پس از مرگ او، یکی از معروف‌ترین پادشاهان حیره، یعنی نعمان پسر امروالقیس به شاهی حیره رسید. او پس از مدتی حکومت، از قدرت کناره گرفت و پسرش منذر بن نعمان به حکومت رسید. گفته‌اند که یزدگرد ساسانی ولی‌عهدش، بهرام گور، را به توصیه منجمان برای تربیت و آموزش به منذر بن نعمان سپرد و او به تربیت بهرام همت گماشت. وضع بدین منوال بود تا این که خبر مرگ یزدگرد در رسید. به جهت بد اخلاقی‌های او در امر حکومت، بزرگان پارسی با هم همقسم شدند و یکدل، که از نسل یزدگرد کسی را به شاهی نگیرند. چون خبر مرگ یزگرد به بهرام رسید و وی از عمل بزرگان پارسی در گزینش پادشاهی دیگر به جای خود اطلاع یافت، منذر و نعمان را فرا خواند و موضوع را با ایشان بگفت. منذر او را به آرامش دعوت کرد و سپس ده هزار سپاهی را با پسرش نعمان به سوی «تیسفون» و «اردشیر»، -دو شهر بزرگ پادشاهی- فرستاد و به آنها دستور داد تا نزدیک این دو شهر اردو بزنند. آن گاه، خود با سی هزار سپاهی همراه بهرام به سوی این دو شهر حرکت کرد و بهرام را به تخت شاهی نشاند. تا این که سرانجام در پی گفتگوهایی که بین بهرام و منذر با بزرگان پارسی و سران خاندانها انجام گرفت، بهرام به شاهی رسید.-بدین ترتیب، اعراب لخمی حیره در سدۀ پنجم میلادی توانستند دست پرورده و نامزد مورد علاقۀ خود را در ایران به حکومت برسانند و از موقعیتی ممتاز برخوردار شوند. مشهورترین پادشاه لخمی حیره منذر بن امروالقیس است که مادرش، ماریه، ملقب به ماءالسماء بود و از این رو، او نیز به «منذر ماءالسماء» معروف شد. منذر در روزگار سلطنت قباد، پادشاه ساسانی، در حیره حکومت می‌‌کرد. نوشته‌اند که چون قباد به آیین مزدک‌گرایید، منذر از او پیروی نکرد؛ بنابراین، پادشاه ساسانی نیز یکی از رقبای کندی لخمیان، به نام حارث بن عمرو بن کندی، را به جای ماءالسماء به پادشاهی حیره منصوب کرد. پس از سقوط قباد و به حکومت رسیدن خسرو انوشیروان، منذر ماء السماء به حکومت حیره بازگردانده شد و کندیان از حکومت آنجا برکنار شدند. آخرین پادشاه لخمیان، نعمان بن منذر معروف به نعمان سوم بود که در اواخر قرن ششم میلادی حکومت می‌‌کرد و سرانجام، به دستور خسرو پرویز، پادشاه ساسانی، کشته شد. در زندگی نعمان بن منذر دو نکتۀ بسیار مهم وجود دارد: یکی اینکه او نخستین پادشاه حیری بود که به مسیحیت گروید، دوم آنکه قتل وی به واقعۀ معروف تاریخ ایران و عرب، یعنی واقعۀ ذوقار، انجامید. بیشتر منابع دربارۀ قتل نعمان نقل کرده‌اند که نعمان، عدی بن زید عبادی (کاتب دربار ساسانی) را به قتل رساند و چندی بعد زید بن عدی را، به جای پدر، به عنوان مترجم، روانۀ دربار ساسانی کرد. زید، که در اندیشۀ گرفتن انتقام خون پدرش بود، در حضور خسرو پرویز از زیبایی زنان خاندان منذر سخن گفت. خسروپرویز نیز در نامه ای از نعمان خواست که خواهرخود را به دربار ساسانی بفرستد. نعمان به حامل نامه، که همان زید بود، جواب منفی داد و زید نامه را به صورت توهین آمیز برای خسروپرویز ترجمه کرد. از این رو، خسروپرویز نعمان را احضار کرد و دستور داد او را به زیر پای فیل‌ها بیفکنند و بدین ترتیب، پادشاهی لخمیان در حیره به پایان رسید. برای قتل نعمان به دستور خسروپرویز، انگیزۀ مذکور بارها در منابع تاریخی آمده است، اما برخی منابع به انگیزۀ معقول تری نیز اشاره کرده‌اند. بر این اساس، هنگامی که شیرویه، پسر خسرو پرویز، به حکومت رسید و پدرش را برای قتل نعمان سرزنش کرد، او گفت نعمان در اندیشه توطئه و تحریک اعراب برای بیرون کشیدن پادشاهی از خاندان ما بود، از این رو او را کشتم و مردی از عرب را که در این افکار نبود جانشین وی نمودم. پس از مرگ نعمان، حکومت حیره از دست لخمیان خارج شد و پادشاه ساسانی، ایاس بن قبیصه طایی را به حکومت حیره منصوب کرد. مهم‌ترین واقعه در میان ایرانیان و عربها پس از قتل نعمان، جنگ ذوقار بود. پس از قتل نعمان، خسرو پرویز برای گرفتن اموال خانوادۀ نعمان بن منذر -که نعمان آنها را نزد قبیلۀ بکربن وائل به امانت سپرده بود- به خانوادۀ او فشار آورد، اما خودداری بکر بن وائل از دادن این اموال باعث شد خسرو پرویز سپاهی را به جنگ آنان بفرستد. در منطقۀ ذوقار، بین این دو سپاه جنگی رخ داد که در آن ساسانیان شکست خوردند و این اولین پیروزی اعراب بر ساسانیان بود.- این خاندان پس از ۵۰۰ یا ۷۰۰ سال حکومت در حیره منقرض شد.

لخمیان و روابط سیاسی – اجتماعی با دیگر ملل

مناسبات خارجی لخمیان با همسایگانشان در سه حوزه، ایران و اعراب و روم، در خور بررسی است. حکومت نیمه مستقل لخمیان، تابع ایران بود و از سیاستهای شاهان ساسانی حمایت می‌کرد. ایران نیز از همۀ امکانها بهره می‌‌برد تا مناسبات دوستانۀ خود را با حیره حفظ کند، چون حیره به مثابۀ تکیه گاه ایران در جنگ با روم شرقی بود.در برابر حکومت روم، لخمیان معمولاً از ایران حمایت می‌‌کردند و در جنگ‌های ساسانیان با روم به کمک ایرانیان می‌‌آمدند. برای نمونه، منذر لخمی چندین بار، در سالهای ۴۲۱ و ۴۲۲ میلادی، در این جنگ‌ها به ایران کمک کرد. نعمان اول نیز چندین بار با روم جنگید. دولت لخمیان حملات خود را به محدودۀ روم هرگز به صورت کامل قطع نکرد. در فواصل جنگ‌هایی که میان ایران و روم شرقی رخ می‌‌داد، لخمیان در فصل بهار دست به غارت می‌‌زدند و نواحی مسکون را به آتش می‌‌کشیدند و در این کار یا مجری طرحهای ایران بودند یا به مسئولیت خود به چنین حملاتی مبادرت می‌‌ورزیدند. لخمیان با غسانیان نیز جنگ‌های فراوانی داشتند (غسانیان در شام حکومت می‌‌کردند و تابع روم بودند). جنگ حلیمه و جنگ [عین] اباغ از مهم‌ترین این جنگ‌هاست، که در آنها لخمیان از غسانیان به فرماندهی حارث الاعرج بن جبلة بن حارث الاکبر غسانی به شدت شکست خوردند و منذر الاکبر بن نعمان ملقب به «ماءالسماء» و منذر بن منذر –پادشاهان لخمی وقت حیره در آن زمان- کشته شدند. لخمیان در مورد اعراب نسبتاً مستقل عمل می‌‌کردند. لخمیان در طول مدت حکومتشان در حیره، جنگ‌های متعددی با قبایل عرب شبه جزیرۀ عربستان داشتند. یکی از مشهورترین جنگ‌های آنها، جنگ اُواره است که در آن منذر بن امروالقیس شکست سختی را بر قبیلۀ بکربن وائل وارد آورد.-

لخمیان با دولت و مردم کنده نیز رابطه خصمانه ای داشتند. کندیان در قرن پنجم میلادی با مهاجرت به نجد و یمامه در شمال و مرکز شبه جزیره عربستان، دولت عربی جوانی را شکل دادند، که میان دو دولت دست نشاندۀ ایران و روم یعنی لخمیان و غسانیان قرار داشت. این حکومت متشکل از قبایلی بود که از اتحاد گروههای عشیرهای پدید آمده بود. با به حکومت رسیدن حجر بن عدی آکل المرار، وی به اقداماتی دست زد که از مهمترین آنها تصرف سرزمینهای بکر بن وائل از تسلط حاکمیت آل لخم بود که این اقدام او، وی را در نظر یکی از بزرگترین متحدانش یعنی بکر بن وائل که کینه‌ای عمیق از آل‌لخم داشتند، بسیار محترم و محبوب نمود.

پس از به حکومت حارث بن عمرو کندی، نواده حجر آکل‌المرار و بزرگترین و مشهورترین ملوک کنده، وی پس از برقراری نظم و انضباط در مناطق تحت امر خود، لشکری پدید آورد و جهت خونخواهی پدر، به جنگ و غارتهای گاه و بیگاه در حدود شام پرداخت. از آنجا که انسطاسیوس –امپراطور روم شرقی- (۴۹۱-۵۱۸م) درگیر مشکلات داخلی بود، جهت کاستن از مشکلات و تقلیل دشمنان خود به خصوص بواسطه آغاز جنگ با ایران، با او پیمان صلح بست و دو طرف متعهد شدند که یاری گر هم در جنگ با ایران و مناذره باشند. پس از آن، درگیری‌های خونینی میان لخمیان و کندیان در سال ۵۲۸ میلادی به وقوع پیوست و حارث موفق شد حیره را به تصرف خود درآورد و بر سرزمین لخمیان فرمان براند. اما بر اساس نقلی دیگر، با ظهور مزدک و پیوستن قباد -شاه ساسانی- به او، قباد، منذر ماءالسماء –امیر حیره- را به این آیین فرا خواند اما او نپذیرفت. قباد، حارث را به این امر فرا خواند. حارث پذیرفت و با این پذیرش، شاه ایران، منذر را از حکومت حیره خلع و حارث را جایگزین او کرد. منذر، به ناچار از حارث اطاعت کرد و حتی جهت تقرب به او دخترش هند –عمه امرؤالقیس شاعر- را به ازدواج او در آورد. در هر روی، حارث در سالهای بین ۵۲۴-۵۲۸ میلادی بر حیره مسلط شد و پسرانش را به ریاست بنی‌اسد و غطفان و قیس عیلان و دیگر قبایل گماشت. او بر قبایل معد و سرزمین حیره فرمان می‌راند تا اینکه انوشیروان به پادشاهی رسید و منذر بن نعمان ماء السماء را بر حکومت حیره تعیین کرد. چون منذر به حیره نزدیک شد، حارث به سرزمین کلب گریخت و بعد از آنکه اموال و خدمش توسط لشکریان منذر به تاراج رفت و بسیاری از سران کنده، پس از اسارت، به‌دست منذر کشته شدند، وی نیز سرانجام به دست قبیله بنی‌کلب کشته شد. بدین‌سان پس از جنگ داخلی فرزندان حارث و کشتاری که منذر از بازماندگان آنان به راه انداخت، فرمانروایی از کندی‌ها منقرض شد و باقیمانده کِندیان به مساکن نخستین خود در حَضرموت بازگشتند.

لخمیان و آیین‌های جاهلی

بین النهرین محل پیدایی و بالیدن اولین تمدنهای بشری و همچنین خاستگاه ادیان بود. علاوه بر این، ادیان مختلف در بین النهرین با یکدیگر تلاقی و تماس پیدا کردند. قرار گرفتن حیره در جنوبِ بین النهرین باعث شد اهالی حیره با عقاید گوناگون دینی آشنا شوند و از این ادیان متأثر شوند. حیره از شمال و مشرق با ایران همسایه بود و مناسبات سیاسی و نظامی و اقتصادی گسترده‌ای میان دولت ساسانی و حیره وجود داشت و همین موجب تأثیرپذیری حیره از ادیان ایران شد. روم در شمال غربی حیره قرار داشت که حافظ مسیحیت و میراث دار فرهنگ یونان بود.از این رو، حیره تحت تأثیر مسیحیت نیز قرار گرفت و مناقشات مذهبی وانشعاباتی که در مسیحیت روم ایجاد شده بود، بر مسیحیت حیره نیزتأثیر گذاشت. حیره از سمت جنوب و غرب با اعراب همسایه بود. بین حیره و اعراب نیز روابط سیاسی و نظامی و اقتصادی و فرهنگی گسترده ای وجود داشت.

حیره مهم‌ترین شهر عرب‌نشین مرز غربی ایران بود. اهالی آن در آغاز بت‌پرست بودند. نام برخی از بتهای ایشان در تاریخ ثبت شده است، از جمله دو بت معروف به نام ضیزنان / ضیزن داشتند که بر دروازه‌های شهر نصب شده بود تا هرکس وارد شهر می‌‌شود بر آن سجده کند و در جنگ‌ها از آن یاری می‌خواستند. در سدۀ پنجم میلادی، امپراتوری روم شرقی نسطوریان را اخراج کرد و آنان به ایران مهاجرت کردند که همین امر مهم‌ترین عامل انتشار مسیحیت در میان قبایل عرب بود. پس از ورود به ایران، مبلغان نسطوری نصیبین را پایگاه خود کردند و همین امر سبب شد که با اعراب تماس مستقیم یابند و به تدریج مسیحیت در بین‌النهرین گسترش یافت.

با گذشت زمان، حیره یکی از مهم‌ترین مراکز مسیحیت در سرزمینهای عرب‌نشین گردید. در میان اعراب آیینهای مسیحی ارتدوکس، نسطوری و یعقوبی رواج داشت. اگرچه نزدیکی جغرافیایی حیره به ایران و وابستگی سیاسی آن به دولت ساسانی ایجاب می‌‌کرد زمینه برای رواج و گسترش آیین نسطوری – که قیصران و امپراتوران روم شرقی آن را مردود و آیینی خصمانه می‌‌دانستند – فراهم گردد، اما در سرزمین لخمیان یعقوبیان موقعیتی برتر داشتند. از نشانه‌های نفوذ مسیحیت در حیره فراوانی دیر در حیره و اطراف آن است. در منابع اسلامی نام دیرهای بسیاری ذکر شده که در حیره و پیرامون آن ساخته شده بود و سازندۀ برخی از آنها نیز حکام لخمی حیره بودند.

در دوره‌های گوناگون حکومت لخمیان، متأثر از مناسبات سیاسی ایران با روم، وضع پیروان مذاهب مختلف مسیحیت متفاوت بود؛ هر گاه در این مناسبات دو جانبه غلبه با ایران بود یا مناسبات دو کشور دوستانه بود، مسیحیان حیره از آزادی عمل نسبتاً فراوانی برخوردار بودند، اما وقتی مناسبات این دو کشورخصمانه می‌‌شد، مسیحیان حیره، همچون مسیحیان ایران، به ویژه پیروان مذهب یعقوبی، به شدت مؤاخذه می‌‌گردیدند. با وجود کلیساها و رجال دینی مسیحی در حیره و فعالیتهای تبلیغی آنان و اینکه حتی برخی از همسران ملوک لخمی به این دین گرویده بودند، اما اهالی بومی لخمی همچنان بت پرست بودند و رسم قربانی کردن انسان و دیگر سنت‌های خشونت بار آنان در همۀ مآخذ تأیید شده است. علاوه بر مسیحیان و بت پرستان، صابئین و زرتشتیان و مزدکیان و یهودیان نیز در حیره بودند و رواج مذهب زرتشتی و مزدکی در حیره متأثر از داشتن مناسبات با ایران و ترویج و تبلیغ این مذاهب در ایران بود. اگرچه دربارۀ نفوذ یهودیان در حیره گزارش مستقیمی وجود ندارد، ولی تجارت یهودیان مورد حمایت ساسانیان بود، که آنان را چون وزنه ای در برابر روم شرقی قرار می‌‌داد.-.

لخمیان و نقش‌آفرینی فرهنگی - هنری

حیره به سبب موقعیت جغرافیایی‌اش محلِ تماس فرهنگهای ساسانی و یونانی و رومی و مسیحی بود. ابتدا خود از این فرهنگها تأثیر گرفت و سپس این فرهنگها را به اعراب ساکن شبه جزیرۀ عربستان منتقل کرد. تجارت و مسیرهای تجاری راهِ اصلی انتقال فرهنگ بودند. بین حیره و اعراب مناطقِ شبه جزیره مناسبات تجاری گسترده ای وجود داشت. همچنین برپایی بازارهای فصلی در مناطق گوناگون عربستان باعث می‌‌شد تجار عرب در مواقع گوناگونی از سال در گوشه و کنار عربستان تجمع کنند. در این بازارها و راههای تجاری، فرهنگهای مختلف نیز با یکدیگر تماس پیدا می‌‌کردند و اعراب فرصت می‌‌یافتند با فرهنگهای دیگر نیز آشنا شوند. به هر حال، حیره از راههای گوناگون، به خصوص از راه تجارت، اعراب را با فرهنگهای متعدد آشنا می‌‌کرد. مناسبات سیاسی حیره با ایران و روم نیز در این روابط فرهنگی تأثیر فراوانی داشت. لخمیان از لحاظ سیاسی تابع ایران بودند و به همین سبب با ایرانیان مناسبات فرهنگی نزدیکی داشتند. همچنین آنان از طریق اسیران رومی با فرهنگ روم آشنا می‌‌شدند. لخمی‌ها و جذامی‌ها در دوران جاهلی، در قیاس با اعراب بادیه‌نشین در سرزمین آبادتری می‌زیستند، و با تمدنهای بزرگ روم و ایران ارتباط داشتند. این ارتباطات هر چند موجب شد تا بعضی از طوایف لخم در دورة جاهلیت، تحت تأثیر دولت ایران، تا حدی به تکامل اجتماعی رسیدند و حکومتی مخصوص خود برپا کنند، اما بر اثر این نوع زندگی زبان قبیلۀ لخم فصاحت زبان اعراب بادیه‌نشین را از دست داد، و نژادشان هم از خلوص افتاد. یکی از دلایل اشتهار حاکمان لخمی حیره حمایت آنان از شاعران عرب بوده است. شاعران بسیاری در دورۀ حکومت لخمیان با آنان ارتباط داشتند. از میان حکام لخمی نعمان بن منذر، با جمع کردن شاعران در دربار خود، جشنوارۀ ادبی برپا می‌‌کرد. شاهان حیره شاعرانی را که در مدح و ثنا گویی آنان کوتاهی نمی‌کردند به شدت تکریم می‌‌کردند، که در این میان نابغه جایگاه خاصی داشت. تمایل به جذب شاعران در دربار حیره به اندازه ای بود که برای جذب آنان با حکام غسانی رقابت می‌‌کردند. برای نمونه، نعمان بن منذر با حارث غسانی برای جذب شاعران رقابت داشت و اعشی و حسان بن ثابت هر دو آنان را مدح کرده‌اند. برخی دیگر از شاعرانی که در دربار لخمیان جایگاهی داشته و گاه آنان را مدح می‌‌کرده‌اند، عبارت‌اند از: عبید بن الابرص، مثقف العبدی، طرفه بن العبد و حنظله الطایی.

لخمیان در ساختمان‌سازی از ایران متأثر بودند و در دورۀ حکومتشان در حیره قصرهای فراوانی در آنجا و اطرافش بنا کردند. برخی از این قصرها عبارت‌اند از: قصر معروف خورنق، سدیر، سنداد، عذیب، زوراء، و ابیض دیرها و کنیسه‌های شهر حیره نیز نمونه‌هایی از معماری دوره لخمیان است..

لخمیان و روابط اقتصادی

بخش جنوبی سرزمین بین‌النهرین را سواد یا عراق می‌‌نامند. به سبب فراوانی کشت و پوشش گیاهی، به طوری که گویی زمین سیاه شده است، اعراب این ولایت را سواد می‌خواندند. حیره نیز از شهرهایی بود که در منطقۀ سواد قرار داشت، به همین سبب یکی از منابع عمدۀ درآمد مردم این منطقه، کشاورزی و دامپروری بود. زمینهای فراوان کشاورزی و باغهای بسیار آنجا و نیز آبراهه‌هایی که از رودهای بزرگ این منطقه، مثل دجله و فرات، منشعب می‌‌شد، از قدیم سبب رونق کشاورزی در حیره شده بود. موقعیت جغرافیایی حیره باعث شده بود اهمیت تجاری فراوانی در این منطقه داشته باشد. قرار گرفتن این شهر در مسیر تجاری چین و هند و ایران به شبه جزیرۀ عربستان و شام و روم و نیز نزدیکی حیره به خلیج فارس، درتوسعۀ اقتصادی آن تأثیر فراوانی داشت. حیره به صنعت شمشیر و نیزه‌سازی نیز معروف بود. کار در معادن و پرداختن به صنعت پوشاک و مصنوعات پوستی و زیورآلات نیز در این شهر رونق داشت..

دیگر اقوام بنی لخم

همان‌گونه که گفته شد بنی لخم پس از تخریب سد مأرب، جلای وطن کرده، سوای از حیره، مناطق مختلفی از جمله حجاز و شام و فلسطین را منزل و مأوای خود قرار دادند. لیکن از این دسته از لخمی‌ها و تاریخ جاهلی آنها جز اندکی، اطلاع چندانی در دست نیست. در شمار این اخبار اندک می‌‌توان به همراهی ایشان با تبع اصغر در کشورگشایی هایش اشاره کرد. آنان بر اساس روایات افسانه ای با تبع اسعد ابوکرب معروف به «تبع اصغر» –فرمانروای بزرگ حمیر- همراه با مردمانی از ازد و جذام و عامله و قضاعه در لشکرکشی به حیره و نیز فتوحات او تا سرزمین چین مشارکت داشتند. نبرد جاهلی «یوم الذنائب» و حمله غسان علیه لخم و نجران هم از دیگر اخبار عمده این قوم در این عصر گزارش شده است. علاوه بر ستیزه‌های جاهلی که غالب تاریخ جاهلی قبایل عرب را به خود اختصاص داده است، اخبار برخی حلف‌ها نیز بخش مهمی از اخبار جاهلی قبایل را تشکیل می‌‌داده است که از جمله آنها می‌‌توان از پیمان حاطب بن ابی بلتعه لخمی با بنی اسد بن عبدالعزی قریشی و به نقلی زبیر بن عوام یاد کرد. از ازدواج‌های جاهلی این قوم که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه‌ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، و بخشی از برنامه‌های هر قبیله ای در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود محسوب می‌‌شدند هم می‌‌توان به ازدواج درّه بنت نصر بن ربیعة بن لخم با ربیعة بن شکامه از بنی اشرس بن کنده اشاره کرد. ضمن این که پیوند سببی سلمی بنت حارث بن مالک بن غنم لخمی -از مادربزرگ‌های پیامبر(ص)- با قریش و نیز ازدواج زنی از بنی لخم با امیة بن عبدشمس، هم، از دیگر ازدواج‌های جاهلی این قوم با مردانی از قریش گزارش شده‌اند. مصاحبت برخی از مردمان این قوم از جمله عودة بن عمم بن نماره با مالک بن ذعر –کارگزار یوسف نبی(ع)- و همراهی او به هنگام خروج ایشان از جبّ نیز از دیگر اخبار دوران جاهلی بنی لخم است که باید بدان پرداخت. ضمن این که حضور این قوم در جمع لشکریان زنوبیا -ملکه تدمر- که در منابع عرب از او با نام «زبّاء» هم، از دیگر اخبار مهم این قوم در محدوده شام است. آنان همراه با مردان قبایل بنی سلیح و بنی‌کلب، ضمن حضور در جمع این سپاه، نبردی را با امپراطور روم گالیانوس (۲۵۳- ۲۶۸ م) آغاز کردند که نتیجه‌اش پیروزی ارتش تدمر بر سپاه روم بود.

از جهت اعتقادی و باورهای مذهبی، بنی لخم ساکن شام و حجاز نیز مانند غالب اعراب جاهلی بت‌پرست بودند و به پرستش مظاهر طبیعی اشتغال داشتند. آنان در شام بتی به نام «اُقَیصِر» داشتند که همراه با قبایل قضاعه، عامله و غسان به پرستش آن مشغول بودند. آنها به سوی این بت حج به جا می‌‌آوردند و سرهایشان را نزد آن می‌‌تراشیدند. با این حال، ارتباط قبایل شمال عربستان از جمله جذام و لخم با بیزانس و مراودات گسترده ای که مردم این قوم با شامیان داشتند، باعث گرویدن برخی از آنان به نصرانیت -از جمله تمیم بن اوس بن خارجه لخمی شده بود، ضمن این که گزارشی هم از یهودی بودن برخی از لخمی‌های ساکن صفوریّه در دست است.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت