حکمیت

این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

حکمیت در قرآن | حکمیت در حدیث | حکمیت در نهج البلاغه | حکمیت در معارف دعا و زیارات | حکمیت در اخلاق اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل حکمیت (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

حکمیت به معنای داوری و قضاوت بین دو گروه یا دو شخص در مسألۀ مورد نزاع است. به آنکه دو طرف به داوری او راضی می‌شوند "حکم" گویند.

مقدمه

• حکمیّت درجنگ صفین پس از آن پیش‌آمد که سپاه علی(ع) در آستانۀ پیروزی قاطع بر معاویه قرار گرفته بود و معاویه که کار را تمام‌شده می‌دید، در فکر فرار بود و از عمرو عاص خواست که چاره‌ای بیندیشد. عمرو عاص طرح قرآن بر نیزه‌کردن را پیشنهاد کرد و فراخواندن علی(ع) و یارانش به تن دادن به داوری قرآن بین دو گروه متخاصم. توطئۀ آنان کارگر افتاد. هرچه امام به یارانش فرمود که این نیرنگ است و اینان اصحاب قرآن نیستند و قرآن ناطق منم، گوش ندادند. میانشان اختلاف افتاد. عده‌ای گفتند می‌جنگیم، جمعی گفتند بر ما روا نیست که با اینان بجنگیم چون ما را به حکم قرآن می‌خوانند. امام در فشار آن گروه که خواستار ترک نبرد بودند قرار گرفت و از آن حضرت هم خواستند که جنگ نکند و فشار آوردند که دستور دهد مالک اشتر هم برگردد. مالک می‌خواست نپذیرد، ولی احساس کرد که جان علی(ع) در خطر است، دلشکسته و غمگین دست از نبرد کشید. قرار شد مذاکره شود و نماینده‌ای از هرطرف شرکت کند. امام ناچار شد حکمیّت را بپذیرد. امام می‌خواست ابن عباس را از سوی خود بفرستد، ولی با فتنه‌گری اشعث نگذاشتند و ابو موسی اشعری را مطرح کردند. امام راضی نبود ولی همچنانکه اصل حکمیّت را بر او تحمیل کردند، حکم را هم تحمیل کردند. از آن‌سو عمرو عاص تعیین شد. متنی به عنوان قرار تحکیم محکِّمه شد و قرار شد آن دو مذاکره کنند تا کار جنگ به پایان برسد. قرارشان بر آن شد که در جمع مردم، هردو طرف را (علی(ع) و معاویه را) از حکومت عزل کنند. ابتدا ابوموسی گفت: من علی(ع) را از خلافت عزل کردم، سپس عمرو عاص گفت: من معاویه را به خلافت نصب کردم. ولوله و اختلاف افتاد و گروهی از سربازان امام سر به شورش گذاشتند. حکمیّت بدون نتیجه‌ای مثبت، به زیان امام تمام شد، به نحوی که می‌توان از آن به عنوان یک کودتا برضدّ علی(ع) یاد کرد. اعتراض‌ها آغاز گشت. عدّه‌ای که از آنان بهخوارج، یاد می‌شود، از فرمان علی(ع) بیرون رفتند و با این اعتقاد که حکمیّت، اشتباه و کفر بوده، ما توبه می‌کنیم، از علی(ع) خواستند توبه کند، چون با پذیرش حکمیّت، او هم کافر شده است. علی(ع) نپذیرفت، چراکه حکمیت را خود اینان بر حضرت تحمیل کرده بودند. از همین‌جا نطفۀ گروه خوارج شکل گرفت و فتنۀ آنان در نهایت به جنگ نهروان منتهی شد.

مخالفت با امام(ع) در گزینشِ داور

• امام باقر(ع): آن‌گاه که افراد از علی(ع) خواستند تا دو حَکم برگزیند، وی به ایشان گفت: "معاویه کسی نیست که برای این کار، کسی جز عمرو بن عاص را برگزیند که به اندیشه و نظرش اطمینان داشته باشد؛ و برای فرد قُرشی، جز شخص همتای او [در هوش و اندیشه‌] روا نیست. پس بر شما باد که عمرو عاص را با [تیری چون‌] عبد الله بن عباس بزنید؛ زیرا عمرو، هیچ گرهی بر نمی‌بندد، مگر آن که عبد الله بگشاید؛ و هیچ گرهی را نمی‌گشاید، مگر آن که عبد الله بر بندد؛ و هیچ کاری را استوار نمی‌کند، جز آن که عبد الله آن را بر شکند؛ و هیچ کاری را بر نمی‌شکند، جز آن که عبد الله استوارش سازد". اشعث گفت: نه. به خدا سوگند، تا قیامت بر پا شود، نباید دو تن از مُضَر در این بابْ داوری کنند. اکنون که ایشان مردی از مُضَر را به داوری گزیده‌اند، تو مردی از یمن برگزین. علی(ع) گفت: "من بیم دارم که یمنی شما فریفته شود؛ زیرا عمرو کسی نیست که اگر کاری موافق هوای نفس او باشد، ذره‌ای از خدا پروا کند". اشعث گفت: به خدا سوگند، اگر یکی از آن دو یمنی باشد و داوری‌شان برابر با بخشی از خواسته ما نباشد، برای ما دوست داشتنی‌تر است از آن که هر دو مُضَری باشند و داوری‌شان برابر با بخشی از خواسته ما باشد.

سندِ داوری‌

• تاریخ الطبری‌- به نقل از فُضیل بن خدیج کنْدی، درباره سند داوری-: آن نامه در ماه صفر نگاشته شد و مهلت تعیین شده برای دیدار داوران از [ماه مبارک‌] رمضان تا هشت ماه بود. سپس مردم، کشتگانشان را به خاک سپردند و علی(ع)، اعوَر را فرمان داد که بانگ بازگشت را میان سپاهیان سر دهد.

ناخشنودی اشتر از مفاد سند داوری‌

• تاریخ الطبری‌- به نقل از عُمارة بن ربیعه جِرمی-: آن‌گاه که پیمان نوشته شد، اشتر برای ملاحظه آن فراخوانده شد. وی گفت: اگر در این نامه، نامی از من برای آشتی یا سازش برده شود، از این پس، دست راستم با من مباد و دست چپم به کارم نیاید. آیا از جانب پروردگار خویش، [برای جنگیدن‌] حجت نداشتم و به گم‌راهی دشمنم یقین نمی‌ورزیدم؟ آیا ندیدی که اگر شما بر ستم‌ورزی اتفاق نمی‌یافتید، پیروزی در چنگ ما بود؟ اشعث بن قیس به وی گفت: به خدا سوگند، همانا تو، خود، نه پیروزی دیدی و نه ستم. به سوی ما بیا [و با صلح، موافقت کن‌] زیرا وجهی برای روی‌گردانی تو از ما نیست. گفت: آری. به خدا سوگند، در دنیا، به دلیل دنیا [گرایی‌ات‌] و در آخرت، به دلیل آخرت [گریزی‌ات‌] از تو رویگردانم. به راستی، خداوند عز و جل با این شمشیر من، خون‌های مردانی را ریخته که تو نزد من از ایشان برتر نیستی و خونت محترم‌تر نیست. اشعث را نگریستم، گویی بر بینی‌اش گدازه‌ای [آتش‌] افکنده شده بود!.

اختلاف نظر میان یاران امام(ع)‌

• مروج الذهب: آن‌گاه که ماجرای داوری پیش آمد، آن جمعیت، یکسره خشم گرفتند و برخی از برخی دیگر بیزاری جستند: برادر از برادر، و پسر از پدر. علی(ع) فرمان کوچ داد؛ زیرا می‌دانست که اختلاف رأی و نظر پیش آمده و رشته امور، گسسته و افراد از وی سر پیچیده‌اند. داوری، سبب چندگانگی در سپاه عراقیان شده بود و ایشان با تازیانه و نیامِ شمشیر، یکدیگر را فرو می‌کوفتند و به هم دشنام می‌دادند و هر گروه، رأی دیگری را سرزنش می‌کرد. علی(ع) به قصد کوفه در راه شد و معاویه به دمشق که جزو سرزمین شام بود، رهسپار گشت و سپاهیانش را پراکند و هر دسته از ایشان به سوی دیار خود، راهی شد.

جستارهای وابسته

جستارهای وابسته

• سران قاسطین
• سیاست‌های امام علی در برابر معاویه
• آماده شدن معاویه برای جنگ صفین
• حرکت امام علی به سوی صفین
• حکمیت
• حوادث جنگ صفین
• رویارویی دو سپاه در صفین
• سخت‌ترین روزهای جنگ صفین
• توقف جنگ صفین
• بازگشت از صفین

منابع

• محدثی، جواد، فرهنگ غدیر
• محمدی ری‌شهری، محمد، گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: