آیه سقایة الحاج

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه سقایة الحاج از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه سقایة الحاج در حدیث - آیه سقایة الحاج از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه سقایة الحاج
﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ﴾
ترجمه آیه
آیا آب دادن به حاجیان و آبادسازی مسجد الحرام را همانند کار آن کس قرار داده‌اید که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و در راه خداوند جهاد کرده است؟ (هرگز این دو) نزد خداوند برابر نیستند
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۱۹- ۲۲ سورهٔ توبه از جزء ۱۰ قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	امیرالمؤمنین (ع)
مصادیق برای آیه	امیرالمؤمنین (ع)
دلالت آیه	دلالت بر افضلیت امیرالمؤمنین (ع) دلالت بر امامت امیرالمومنین(ع)

آیه سقایة الحاج: ﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ﴾از جمله آیاتی که با توجه به احادیث ذیل آن، بر افضلیت و در نتیجه خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد.

براساس احادیث تفسیری ذیل این آیه که در متون معتبر فریقین و توسط محدثان و مفسران نامدار و مورد اعتماد روایت شده، این آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است. هنگامی که طلحه بن شیبه و عباس با یکدیگر تفاخر می‌کردند و یکی سقایت و آب رسانی به حجاج را نشانه برتری خود معرفی می‌کرد و دیگری کلید داری و تعمیر مسجد الحرام را فضیلت بالاتری می‌دانست. امیرالمؤمنین(ع) با اشاره به ایمان، هجرت و جهاد خود در راه خدا افضلیت خویش را بر آن دو و بلکه دیگر صحابه، یادآور می‌شوند. در این هنگام خداوند سبحان در تأیید ولیّ خود، این آیات را نازل می‌فرماید.

با وجود احادیث متعددی که این آیه را در شان امیرالمومین(ع) می‌دانند، برخی اهل سنت تلاش کرده‍‌اند تا با خدشه در صحت آن احادیث و یا پررنگ کردن فضائل ساختگی دیگران، افضلیت امیرالمومین(ع) را به حاشیه ببرند تا امامت آن حضرت از این طریق ثابت نگردد.

شان نزول آیه

مقالهٔ اصلی: شأن نزول آیه سقایة الحاج

آیه ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ خبر از حادثه‌ای می‌دهد که در عصر نبوی رخ داده است و صرفاً بیان یک قانون کلّی نیست؛ یعنی حقیقتاً چنین مقایسه‌ای انجام شده است. بنابراین، آیه شریفه شأن نزولی دارد، بدین جهت شأن نزول‌های متعدّدی برای آن ذکر شده، که خلاصه معروف‌ترین آنها به شرح زیر است:

«عبّاس»، عموی پیامبر و «شیبه» که از فرزندان عبدالمطّلب است، در مسجد الحرام با هم گفت‌وگو می‌کردند. عبّاس خطاب به شیبه گفت: خداوند متعال افتخاری نصیب من کرده که نصیب هیچ کس ننموده، و آن ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ است. «شیبه» در پاسخ گفت: خداوند افتخار ﴿عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ را نصیب من کرده است و افتخاری بالاتر از کلیدداری کعبه وجود ندارد. بنابراین افتخاری که‌ نصیب من شده، بالاتر از افتخار توست.

علی(ع) که از کنار آنها عبور می‌کرد و سخنان آنها را شنید، به نزد ایشان رفت و پس از سلام و ادای احترام، اجازه خواست سخنی بگوید، اجازه سخن داده شد. حضرت فرمود: «خداوند افتخاری به من عنایت کرده که از همه افتخارات بالاتر و نصیب هیچ کس نشده است!» گفتند: آن چیست؟ فرمود: من قبل از همه شما ایمان آوردم و به خاطر رضای خداوند قبل از همه هجرت کردم، و در راه خدا با مال و جانم جهاد نمودم! و شما و امثال شما، به برکت جهاد من و امثال من مسلمان شدید و اسلام را پذیرفتید! بنابراین بالاترین افتخار ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ یا ﴿عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ نیست، بلکه «ایمان به خدا» و «هجرت در مسیر رضای او» و «جهاد در راه او» بالاترین افتخار است.

عبّاس عموی پیامبر و علی(ع)، با شنیدن این سخن خشمگین و ناراحت شد و به خدمت پیامبر اکرم]](ص) رسید و ماجرا را برای آن حضرت بیان نمود و از علی شکایت کرد، که وی مقام و موقعیّت مرا زیر سؤال برده است.

پیامبر شخصی را به دنبال علی(ع) فرستاد، وقتی علی به خدمت پیامبر(ص) رسید، حضرت از او توضیح خواست و فرمود: چه گفته‌ای که عمویت عبّاس را عصبانی کرده‌ای؟ علی عرض کرد: سخن حقّی گفته‌ام، عمویم از سخن حقّ من ناراحت شده است، سپس آنچه اتّفاق افتاده بود را برای پیامبر اسلام(ص) بازگو کرد. ضمناً این نکته را یادآور شد که من در مقام تعریف و تمجید از خود نبودم، بلکه می‌خواستم به آنها بگویم «سقایة الحاج» و «عمارة المسجد الحرام» بالاترین افتخارات نیست و افتخاراتی بالاتر از آن هم وجود دارد. در این هنگام آیه سقایة الحاج نازل شد و خداوند سخن علی(ع) را تأیید کرد.

شان نزول ذکر شده علاوه بر منابع شیعه همچون: ، فرات بن ابراهیم کوفی (درگذشت ۳۵۲ق) و فضل بن حسن طبرسی (درگذشت ۵۴۸ق) در دوازده کتاب معروف اهل سنت که پیرامون تفسیر قرآن، یا تاریخ و یا روایات نوشته شده است نیز آمده است که در این میان می‌توان از این منابع نام برد: فخر رازی (۶۰۶ق)، حاکم حسکانی (درگذشت ۴۹۰ق)،محمد بن جریر بن یزید طبری (درگذشت ۳۱۰ق)،احمد بن محمد قُرطُبی (درگذشت ۷۶۱ق) ، عبدالرحمان سیوطی (درگذشت ۹۱۱ق) و ابن‌ابی‌حاتم (درگذشت ۳۲۷ق)؛ اسباب النّزول‌، نوشته علّامه واحدی‌؛ تفسیر علّامه خازن بغدادی‌؛ تفسیر العلّامة القرطبی‌؛ تفسیر فخر رازی‌؛ الدُرّالمنثور، نوشته علّامه سیوطی‌؛ تفسیر أبو البرکات النّسفی‌؛ فصول المهمّة، نوشته ابن صبّاغ مالکی‌؛ کفایة الطّالب‌ گنجی شافعی‌؛ تاریخ خطیب بغدادی‌؛ مناقب ابن مغازلی‌؛ تاریخ ابن عساکر؛ ربیع الابرار، نوشته زمخشری‌. بنابراین، شأن نزول فوق جای هیچ گونه تردید و گفت و گویی ندارد.

علامه مظفر از متکلمان بزرگ شیعه در کتاب احقاق الحق به بیش از ۱۵ کتاب تفسیری اهل‌سنت که این شأن نزول را ذکر کرده‌اند، اشاره شده و روایات آنها را نقل می‌کند، چنانکه علامه امینی نیز در کتاب الغدیر به بسیاری از علمای اهل‌سنت که از ناقلان این شأن نزول بودند، اشاره کرده است.؛

در کتب روایی نیز به این شأن نزول اشاره شده است. در کتاب صحیح مسلم همین شأن نزول بدون ذکر نام اشخاص آمده است و به ثبت ماجرا با استفاده از عنوان «رجُل» بسنده کرده است.، اما برخی دیگر از علمای اهل‌سنت با اشاره به این روایت به روایات دیگری که اسم اشخاص آمده، اشاره کرده‌اند.

هر چند علمای امامیه اتفاق‌نظر دارند که آیه "سقایة‌ الحاج" در شان امام علی(ع) نازل شده است. از منظر امامیه سند شأن نزول آیه، معتبر و مصادر آن از موثق‌ترین مصادر در علم حدیث و تفسیر بوده و از طرق مختلف ذکر شده است. برخی از نویسندگان معتقدند با توجه به بازتاب شأن نزول مذکور در کتب تفسیری، تردیدی در صحت آن وجود ندارد.. با این حال عده‌ای دیگر با اذعان به نزول آیه در منزلت امام علی(ع)، خطاب آیه را عام دانسته که می‌تواند مصداق‌های دیگری را نیز شامل ‌شود. احتمالات دیگری در شأن نزول آیه در کتب شیعه و اهل‌سنت آمده است.

شرح و تفسیر آیه

ایمان به خدا، برتر از هر چیز!

﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللَّهِ﴾: آیا سیراب کردن حجّاج و عمران و آباد کردن مسجد الحرام را مانند کسی قرار می‌دهید که ایمان به خدا و روز قیامت داشته و در راه خدا جهاد می‌کند؟» از تعبیر آیه شریفه معلوم می‌شود که چنین مقایسه‌ای انجام شده و کسی ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ و ﴿وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ را در ردیف «ایمان به خدا» و «جهاد در راه خدا» دانسته است ولی خداوند متعال این مقایسه را صحیح نمی‌داند و «ایمان به خدا و قیامت» و «جهاد فی سبیل اللَّه» را قابل مقایسه با ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ و ﴿وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ نمی‌داند. چرا که بدون شک ایمان و جهاد، برتر از آن دو است.

﴿وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ﴾: شاید این تعبیر اشاره به این باشد که نه تنها مقایسه مذکور صحیح نمی‌باشد و «ایمان» و «جهاد» برتر از ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ و ﴿وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ است، بلکه این مقایسه، نوعی ظلم و ستم به کسی است که سبقت در ایمان به خدا و روز قیامت و جهاد فی سبیل اللَّه داشته است.

﴿الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ﴾: خداوند پس از اینکه در آیه اوّل اصل آن مقایسه را رد می‌کند و آن را نوعی ظلم تلقّی می‌نماید، در این آیه تصریح می‌کند که ایمان و هجرت و جهاد، مهم‌تر و باارزش‌تر است.

﴿يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ﴾: خداوند متعال پس از مردود دانستن مقایسه بین «ایمان» و «جهاد» و «هجرت» از یک سو، و ﴿سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾ و ﴿وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ از سوی دیگر، و تصریح بر اینکه سه امر اوّل ارزشمندتر است، در دو آیه بعد به کسانی که اهل ایمان و جهاد و هجرت هستند، بشارت‌هایی می‌دهد. به این بشارت‌ها توجّه کنید:

1. خداوند به این انسان‌ها بشارت رحمت خویش و قرب الی اللَّه را می‌دهد.
2. دومین بشارت معنوی برای این افراد خشنودی خداوند است و چه نعمتی بالاتر از این که انسان بداند محبوبش از او خشنود و راضی است.
3. ﴿وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا﴾: پاداش سوم آنها باغ‌هایی از بهشت است (توجّه داشته باشید که تعبیر به باغ‌ها شده است، نه یک باغ) که انواع نعمت‌های زائل نشدنی در آن وجود دارد. یکی از مشکلات و معایب نعمت‌های دنیا ناپایداری آن است؛ امّا نعمت‌های جهان آخرت متزلزل و ناپایدار نیست.

﴿إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ﴾: آیا این جمله اشاره به نعمت دیگری است که خداوند برای اهل ایمان و جهاد و هجرت در نظر گرفته است؛ نعمتی که علاوه بر قرب الی اللَّه و خشنودی خداوند و باغ‌های بهشت است؛ نعمتی که نه به فکر انسان می‌رسد و نه کسی قدرت توصیف و شرح آن را دارد، بدین جهت به صورت سربسته بیان شده است؟ یا اشاره به نعمت‌های سه‌گانه سابق دارد و تأکید بر آنهاست؟ هیچ یک از دو احتمال فوق بعید نیست..

احادیث مرتبط با آیه

احادیث متعددی در منابع معتبر حدیثی و تفسیری و کلامی فریقین در تفسیر این آیات وارد شده که [نزول]] این آیات در شان امام امیرالمومین(ع) را بیان می‌کنند. در این بخش به برخی از آنها اشاره می‌کنیم

«عَنْ مُحَمَّدِ بْن كَعْب القُرْظِي قال: اقْتَخَرَ شَيْبَةُ بن أبي طَلْحَةَ وَ رَجُلُ ذَكَرَ اسْمَهُ وَ عَلَى بن أبي طالب(ع). فَقَالَ شَيْبَةُ بنُ أَبِي طَلْحَةَ: مَعِي مِفْتَاحُ الْبَيْتِ وَلَوْ اَشَاءُ بِتُّ فِيهِ وَ قَالَ ذلك الرَّجُلُ: أَنَا صَاحِبُ السَّقايَةِ وَ لَوْ أَشَاءَ بِتُّ فِي الْمَسْجِدِ وَ قَالَ عَلَى(ع): مَا أَدْرِي مَا تَقُولَانِ قَدْ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ النَّاسِ وَأَنَا صَاحِبُ الْجِهَادِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾.».

«محمد بن کعب قُرظی گوید: روزی شیبة بن ابی طلحه و مردی دیگر و امیرالمؤمنين(ع) با یکدیگر تفاخر می‌کردند، شیبه می‌گفت: «من تعمیر کننده مسجد الحرام و کلید دار خانه خدا هستم». عباس می‌گفت: «من صاحب منصب سقایی حاجيانم» على(ع) می‌گفت: «من نمی‌دانم شما چه می‌گویید، من قبل از همه به سوی قبله به نماز ایستادم و من صاحب جهاد در راه خدا هستم، در همین رابطه بود که آیه ﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ﴾، نازل شد»..

این حدیث که در منابع شیعه وارد شده توسط بسیاری از محدثان و مفسران اهل سنت همچون ابن کثیر عبدالرزاق صنعانی و بسیاری دیگر از محدثان، مفسران و متکلمان اهل سنت نقل شده است..

دلالت آیه

دلالت بر افضلیت امیرالمومنین(ع)

از آنجا که فضیلت سبقت در ایمان و جهاد از آنِ علی(ع) است و هیچ کس از مردان مسلمان چنین فضیلتی ندارد، بنابراین علی(ع) افضل افراد مسلمانان است و روشن است که اگر خداوند بخواهد جانشینی برای پیامبرش نصب کند، با وجود «افضل» به سراغ «مفضول» و حتّی «فاضل» نمی‌رود؛ زیرا خداوند حکیم است و تقدیم «مفضول» بر «فاضل» و «فاضل» بر «افضل» بر خلاف حکمت است. از این رو فضیلت سبقت در ایمان و جهاد امام علی(ع) بر دیگران، اگر خدا بخواهد جانشینی برای پیامبر(ص) انتخاب کند، «افضل» را بر «مفضول» و «فاضل» مقدم می‌کند؛ زیرا خداوند حکیم است و تقدیم «مفضول» و «فاضل» بر «افضل» بر خلاف حکمت است و اگر مسئله خلافت انتخابی هم باشد، عقلا و خردمندان نیز با وجود «افضل» به سراغ «فاضل» یا «مفضول» نمی‌روند. .

دلالت بر امامت امیرالمؤمنین(ع)

متکلمان و مفسران شیعه معتقدند آیه "سقایه‌الحاج" در بیان افضلیت امام علی(ع) نازل شده و دلالت بر برتری امام بر دیگر صحابه دارد و اولویت امام علی(ع) را در ولایت و خلافت بعد از پیامبر(ص) به اثبات می‌رساند. همچنین گفته شده دلالت این آیه بر ولایت حضرت علی(ع) واضح است ؛ چراکه به اتفاق همه، امام در ایمان، هجرت و جهاد از همه صحابه برتر بود. ..

علاّمه حلّی در بیان ادله امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) می‌نویسد: «برهان هفدهم قول خدای تعالی است که می‌فرماید: ﴿الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ﴾، رزین بن معاویه در الجمع بین الصحاح السته روایت کرده است که این آیه در شأن علی(ع) نازل شده است. آنگاه که طلحة بن شیبه و عباس به هم تفاخر می‌کردند و این فضیلتی است که برای هیچ یک از صحابه غیر او حاصل نشده است. پس او افضل و در نتیجه همو امام است»

سید شرف‌الدین نیز در کتاب ارزشمند المراجعات می‌نویسد: «درباره ایشان و درباره کسانی که به واسطه آب رسانی به حاجیان تعمیر مسجد الحرام برایشان فخر می‌فروختند، خدای تعالی این آیه را نازل فرمود که: ﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ...﴾ وی در حاشیه این عبارت می‌نویسد: «این آیه درباره علی(ع)، عمویش عباس و طلحة بن شیبه نازل شد و مناسبت آن این است که آنان بر یکدیگر فخر می‌فروختند. طلحه گفت: من ملازم خانه خدایم و کلیدهای آن در دست من و پوشاندنش بر عهده من است. ابن عباس گفت: من مسئول آب رسانی و برپا دارنده آن هستم. علی(ع) نیز فرمود: نمی‌دانم این دو چه می‌گویند. به تحقیق شش ماه پیش از مردم نماز خواندم، در حالی که صاحب جهاد هستم. پس خدای تعالی این آیه را نازل کرد. این حدیثی است که امام واحدی در معنای آیه، در کتاب اسباب النزول از حسن بصری، شعبی و قرطبی نقل کرده است. وی از ابن سیرین و مرّه همدانی نقل کرده که علی(ع) به عباس فرمود: آیا تو هجرت کردی؟ آیا تو به پیامبر(ص) پیوستی؟ عباس گفت: آیا در من ویژگی برتر از هجرت نیست؟ آیا من حاجیان خانه خدا را آب رسانی و مسجد الحرام را آباد نمی‌کنم؟ پس این آیه نازل شد.

منابع

1. مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن