شرح صدر در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث شرح صدر است. شرح صدر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: شرح صدر در قرآن - شرح صدر در حدیث - شرح صدر در اخلاق اسلامی - شرح صدر در فقه سیاسی - شرح صدر در جامعه‌شناسی اسلامی - شرح صدر در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

«شرح» در لغت به معنای باز کردن، گشادن، گستردن، فراخی بخشیدن و روشن و آشکار ساختن است، چنان‌که خدای متعال فرموده است: ﴿فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ﴾ و نیز فرموده است: ﴿أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ﴾.

واژه «شرح» به معنای حل و گشودن مطلبی پیچیده و مشکل و بیان‌کردن یک امر نیز آمده است، چنان‌که درباره شرح یک کتاب یا یک مطلب استعمال می‌شود؛ گویا کتاب یا مطلب دشوار با شرح باز و گشوده می‌شود. از یک سطر، چندین و چند صفحه مطلب بیرون می‌آید. مانند شرح‌هایی که بر «نهج‌البلاغه» نوشته شده است، یا شرح‌هایی که بر کتاب «فصوص‌الحکم» شیخ محی‌الدین عربی نگاشته‌اند، و یا شرح‌های کتاب تجریدالاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی.

البته همه این معانی به اصل و عمق این واژه بازگشت می‌کند. راغب اصفهانی می‌نویسد: «کلمه شرح در اصل به معنای ولو کردن گوشت و امثال آن است وقتی گفته می‌شود: شَرَحْتُ اللَّحْمَ وَ شَرَحْتُهُ معنایش این است که گوشت را ولو و گسترده کردم؛ و از موارد استعمال این واژه شرح صدر است که معنایش گستردگی سینه به نور الهی و سکینتی از ناحیه خدا و روحی از اوست».

بنابراین «شرح کردن» مانند عملی است که قصاب با یک‌تکه گوشت انجام می‌دهد و آن را به‌وسیله کارد به پرده‌های نازک تقسیم می‌کند و از یک‌تکه گوشت انبوهی گوشت نازک فراهم می‌سازد، به‌نحوی‌که اگر ولو شود بسیار گسترده خواهد بود. گویا یک امر جمع شده و به‌هم‌پیوسته و فشرده، باز شده باشد. «شرح» چنین چیزی است. و «شرح صدر» یک حقیقت روحی است و هیچ‌چیز چون روح انسان قابل شرح نیست. قلب آدمی، صدر انسان، بیشترین قابلیت شرح را دارد.

«صدر» به معنای سینه است. «صدر» بالای سینه، قفس حفظ قلب و صندوقچه ریه و مجرای خون و هواست که از استخوان‌ها و عضلات و پرده‌های نرم و کش‌داری ساخته شده و پیوسته در حال انقباض و انبساط است و چون هرگونه تأثر فکری و نفسانی در حرکات قلب و دوران خون و چگونگی تنفس ظاهر می‌شود، آن آثار معنوی را به این دستگاه‌های عضوی نسبت می‌دهند: قلب یا سینه باز، روشن، گرفته، تاریک، بیمار، منحرف و جز اینها. البته در اینجا از «شرح صدر» یا «سعه صدر» آن جنبه مادی مراد نیست، بلکه مقصود از «صدر» قلب است؛ به اعتبار اینکه قلب در سینه جای گرفته است. و باز قلب هم که در اینجا گفته می‌شود، کنایه‌ای است از آن حقیقتی که به قلب انسان تعلق دارد، یعنی روح انسان، نفس انسان. بنابراین «شرح صدر» یک امر روحی و معنوی است نه یک امر مادی و جسمانی. البته شیخ محمد عبده در تفسیر آیه ﴿أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ﴾ می‌گوید بزرگی سینه در نظر تازیان نشانه نیرومندی و توانایی بود و به آن افتخار می‌کردند و حق هم با آنهاست؛ زیرا هنگامی که سینه بزرگ و فراخ باشد، اعضای درون آن مثل قلب و ریه در راحت بوده، به‌خوبی نمو می‌کند و نمو آنها موجب نیرومندی می‌گردد. و نیرومند بر ناملایمات و ناگواری‌ها غلبه می‌کند و به‌سهولت مغلوب نمی‌گردد و چنین کسی همواره بانشاط آماده کارکردن و سخن‌گفتن است. در همین رابطه عرب «عظیم الصدر» را در معنای صاحب توانایی و قدرت و واجد مسرّت و انبساط نفس استعمال می‌کند. این بیان در جای خود سخن درستی است؛ زیرا آن‌که از قوّت وجودی برخوردار است، توان تحمّل ناملایمات و غلبه بر مشکلات را بیش‌تر دارد چنان‌که خدای متعال درباره حضرت موسی(ع) از زبان دختر حضرت شعیب(ع) فرمود: ﴿قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ﴾. و نیز خداوند درباره صلاحیت «طالوت» برای مدیریت و فرماندهی بنی‌اسرائیل از زبان پیامبرشان فرمود: ﴿قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ﴾. اما «شرح صدر» و «سعه صدر» داشتن به این معنا نیست که هر کس سینه پهن پهلوانی داشت «سعه صدر» دارد، یا اگر کسی فرد لاغر باریکی بود فاقد «سعه صدر» است. مراد از داشتن «سعه صدر» ظرفیت وسیع و تحمّل و حوصله فراوان داشتن است. «شرح صدر» یافتن به مفهوم باز شدن سینه و برطرف‌شدن دلتنگی و دلگیری است؛ فراخ حوصله شدن و با ظرفیت و پرتحمّل گردیدن است. «ضیق صدر» موجب کم‌ظرفیتی و تحیّر در تصمیم‌گیری و درماندگی در کار می‌شود. سبب انفعال و ناتوانی و کم‌حوصلگی می‌شود. آن‌که سینه‌اش تنگ است توان ادای حق را ندارد. شیخ ابوالفتح کراجکی از قول امیرمؤمنان علی(ع) آورده است: «کسی که سینه‌اش تنگ باشد بر ادای حق تاب نیاورد».

«شرح صدر» از الطاف الهی است که چون کسی واجد آن شود، بردبار، مقاوم، پر حوصله و توانا می‌گردد. می‌تواند سختی‌ها و مشکلات را تحمّل کند و راه به مقصد برد. از همین رو بود که حضرت موسی(ع) پس از آن‌که مأمور شد به‌سوی فرعون رود و او را به هدایت بخواند و بنی‌اسرائیل را نجات دهد و آن قوم سرسخت دیرباور و بهانه‌جو را اداره و رهبری کند، نخستین چیزی که از خدا خواست «شرح صدر» بود: ﴿اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي﴾.

درخواست موسی(ع) برای «شرح صدر» بدین سبب بود که در برابر آن رسالت بزرگ و انبوه دشواری‌ها و سختی‌های توان‌فرسا، تنها «شرح صدر» بود که به وی نیرو و تحملی می‌داد که همه آنها برایش آسان شود. موسی(ع) با آغوش باز رسالت سنگین خود را پذیرفت اما به‌عنوان ابزار لازم این رسالت یعنی هدایت خلق و اداره مردمان درخواست «شرح صدر» کرد.

وجود «شرح صدر» برای مدیریت و هدایت چنان اهمیت دارد که خدای رحمان در مقام امتنان به برترین فرستاده‌اش برای والاترین رسالت‌ها فرمود: ﴿أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ * الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ * وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ * فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ * وَإِلَى رَبِّكَ فَارْغَبْ﴾.

یعنی آیا قلبی گشاده، قلبی لبریز از بردباری و دانش و حکمت، به تو نبخشیدیم؟ آیا سینه تو را برای انجام این دعوت گشاده نساختیم و بدین سبب کار دعوت را بر تو آسان نکردیم؟.

نقش شرح صدر در دعوت رسول خدا(ص)

آیا تحمّل آن همه سختی، و بردباری در برابر آن همه نامردمی جز با شرح صدر فراوان ممکن بود؟ در واقع به سبب همین شرح صدر بود که پیامبر آن همه سختی و نامردمی را با گشاده‌رویی تحمّل کرد و آزارها، فشارها و مصیبت‌ها او را از میدان مبارزه در راه حق و هدایت خلق به در نبرد. راز پیروزی و موفقیت رسول خدا(ص) صبر و استقامتی بود که به سبب شرح صدر از خود بروز داد. امام صادق(ع) به حفص بن غیاث فرمود: «در تمام کارها صبر و شکیبایی داشته باش زیرا خدای عزّوجلّ، محمد(ص) را مبعوث کرد و او را به صبر و مدارا فرمان داد و فرمود: ﴿وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا * وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ﴾ و باز خدای تبارک‌وتعالی فرمود: ﴿ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ﴾. (همواره به نیکوترین وجهی پاسخ‌ده، تا کسی که میان تو و او دشمنی است چون دوست مهربان تو گردد. و برخوردار نشوند از این مگر کسانی که شکیبا باشند و کسانی که از ایمان بهره‌ای بزرگ داشته باشند). رسول خدا(ص) هم صبر کرد تا آن‌که امور بزرگی به او نسبت دادند و وی را به سحر و جنون و کذب متهم کردند. پس آن حضرت دلتنگ شد. خدای عزّوجلّ این آیه را نازل فرمود: ﴿وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ﴾. سپس تکذیبش کردند و متهمش کردند، ازآن‌رو اندوهگین شد، و خدای عزّوجلّ نازل فرمود که: ﴿قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ * وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا﴾. پس پیامبر(ص) خود را به صبر ملزم ساخت، تا آنان تجاوز کردند و خدای تبارک‌وتعالی را بر زبان آوردند و او را تکذیب کردند. پیامبر گفت: درباره خودم و خاندان و آبرویم صبر کردم، ولی نسبت به بد گفتن به معبودم صبر ندارم. خدای عزّوجلّ نازل فرمود که: ﴿وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ * فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ﴾. پس پیامبر(ص) در همه احوال صبر کرد».

بدین ترتیب پیامبر با شرح صدری شگفت در اداره خلق پایداری کرد و همین شرح صدر در دعوت بود که راه خروج انسان‌ها از ظلمات به‌سوی نور را هموار کرد. سیر دعوت گویای این حقیقت است. با آغاز دعوت علنی، آن حضرت را تحت انواع فشارهای روانی قرار دادند. او را مسخره کردند و آزار دادند. سران قریش کودکان و غلامان خود را برای آزار آن حضرت گسیل می‌داشتند و کار را بدان‌جا رساندند که شتری را در «حزوره» نحر کردند و درحالی‌که رسول خدا به نماز ایستاده بود، غلامی را فرمان دادند تا شکنبه و سرگین آن را بر سر آن حضرت افکند. او نیز آن را بر میان دوشانه رسول خدا که در سجده بود افکند. رسول خدا نزد ابوطالب رفت و آن‌چه را روی داده بود با وی گفت. ابوطالب درحالی‌که شمشیری به کمر بسته بود و غلامی همراه داشت به سراغ آنان رفت و شمشیر خود را کشید و گفت: به خدا سوگند هر کس از شما دم زند او را می‌زنم. آنگاه به غلامش فرمود تا شکنبه و سرگین را بر روی یکایک آنان بماند.

سران قریش به هر کاری دست می‌زدند تا پیامبر را بشکنند. موسم حج فرارسید. بزرگان قریش نگران کار پیامبر بودند که چون حاجیان به مکه در آیند تبلیغات او در ایشان تأثیر کند. از این‌رو به نزد ولید بن مغیره مخزومی که مردی سالخورده و شخصیتی بزرگ در میان قریش بود، رفتند تا راهنمایی‌شان کند. ولید گفت: موسم حج است و مردم از اکناف و اطراف به مکه می‌آیند و آوازه محمد نیز در اطراف پیچیده است، پس درباره او هم‌داستان و یک‌زبان سخن گویید و چنان نباشد که با اختلاف‌گویی، گفتار یکدیگر را تکذیب کنید. گفتند: هر چه بگویی ما همان را درباره محمد خواهیم گفت. ولید گفت: شما بگویید تا من بشنوم. گفتند: می‌گوییم کاهن است. گفت: نه، به خدا سوگند او کاهن نیست. ما کاهنان را دیده‌ایم. سخنان محمد به زمزمه و اوراد کاهنان شبیه نیست. گفتند: می‌گوییم دیوانه است. گفت: نه، دیوانه هم نیست. ما دیوانگان را دیده‌ایم. حرکات و سخنان محمد به دیوانگان نمی‌ماند. گفتند: می‌گوییم شاعر است. گفت: شاعر هم نیست. ما اقسام شعر را می‌شناسیم و آن‌چه او می‌گوید شعر نیست. گفتند: می‌گوییم ساحر است. گفت: ساحر هم نیست. ما ساحران را دیده‌ایم. او کارهای ساحران را ندارد. گفتند: پس چه بگوییم؟ گفت: به خدا سوگند گفتارش را حلاوتی است. اصل و ریشه‌اش محکم و پابرجا و میوه و ثمره‌اش پاکیزه و نیکوست. هر چه بگویید مردم می‌فهمند که سخن شما بیهوده و باطل است، ولی از همه بهتر همان است که بگویید ساحر است؛ زیرا سخنانش ساحرانه است که با آن میان پدر و پسر و برادر و زن و شوهر، و بستگان و خویشاوندان جدایی می‌افکند. آنان با همین تصمیم پراکنده شدند و بر سر راه حاجیان می‌نشستند و ایشان را از تماس‌گرفتن با رسول خدا بر حذر می‌داشتند. پس خدای متعال درباره ولید بن مغیره آیاتی نازل کرد. تلاش قریش برای از میدان به‌درکردن پیام‌آور حق، بی‌نتیجه بود. محمد بن اسحاق گوید: «سیّد،(ع) با چندان جفا و انکار که از قوم خویش می‌دید پیوسته از نصیحت ایشان باز نمی‌ایستاد و ایشان را به اسلام دعوت می‌کرد و شرط شفقت ایشان را در دین و دنیا به‌جای آوردی».

این سیر همچنان ادامه داشت تا آن‌که پس از رحلت ابوطالب(ع)، گستاخی قریش در آزار رسول خدا(ص) به نهایت رسید تا آنجا که سفیهی از سفیهان قریش بر سر راه آن حضرت ایستاد و خاک بر سر وی ریخت. رسول خدا(ص) با سر خاک‌آلوده به خانه بازگشت. یکی از دخترانش برخاست و خاک‌ها را از سر پدر پاک کرد، درحالی‌که می‌گریست. رسول خدا(ص) او را دلداری داد و فرمود: «دخترم، گریه مکن که بی‌تردید خدا حافظ پدرت است».

پس از این برخوردها چند روز به آخر شوال سال دهم رسول خدا(ص) با زید بن حارثه یا بنابر نقل ابن اسحاق، تنها به «طائف» رفت تا قبیله «ثقیف» را به حق هدایت کند. در آنجا با سه برادر که آن روز سروران «ثقیف» بودند یعنی عبد یا لیل، مسعود و حبیب پسران عمرو بن عمیر تماس گرفت و آنان را به‌سوی خدا دعوت کرد. پس یکی از آنان گفت: من پرده‌های کعبه را دریده باشم اگر تو را خدا به پیامبری فرستاده باشد! دومی‌ گفت: مگر خدا جز تو کسی را نیافت که به پیامبری بفرستد! سومی: گفت به خدا سوگند که من هرگز با تو سخن نخواهم گفت؛ زیرا اگر راستی پیامبر خدا باشی، مقامت بالاتر از آن است که سخنت را رد کنم، و اگر بر خدا دروغ می‌بندی، شایستگی آن را نداری که با تو هم‌سخن شوم. پس رسول خدا(ص) را مسخره کردند و گفتار خود را با او در میان مردم ثقیف» شهرت دادند و بر سر راهش دو صف شدند و چون رسول خدا(ص) می‌رفت، سنگ‌بارانش کردند، تا آنجا که پای حضرتش را مجروح ساختند که در این باره فرمود: «جز بر سنگ قدمی برنمی‌داشتم و نمی‌نهادم». و نیز چند جای سر زید بن حارثه که وی را حمایت می‌کرد مجروح شد.

رسول خدا(ص) همه سختی‌ها و فشارهای دوران مکی را با قلبی گشاده پذیرا شد، تا آن زمان که دیگر مکه گنجایش وجود آن حضرت را نداشت و مدینه پذیرای اسلام شد. اما دوران مدنی نیز به تمامی فشار و سختی‌های ناشی از دعوت خاص آن دوران بود. تدارک نبردهای پیاپی و حل مشکلات مربوط به تأسیس دولت و نظام‌پردازی و اداره حکومت به شرح صدری تامّ و تمام نیاز داشت. حسین بن حمزه از امام صادق(ع) روایت کرده است: در نبرد اُحُد هنگامی که رسول خدا(ص) وضع دردناک شهادت حمزة بن عبدالمطلب را مشاهده کرد که چگونه او را مُثله کرده بودند (سینه و پهلوی او را با قساوت تمام دریده و کبد یا قلب او را بیرون کشیده و گوش و بینی او را قطع کرده بودند) منقلب و ناراحت شده و فرمود: «اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ وَ إِلَيْكَ الْمُشْتَكَى وَ أَنْتَ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا أَرَى». (خدایا ستایش ویژه توست و شکایت هم به‌سوی توست و در آن‌چه می‌بینم تو یاور و مددکاری). آن‌گاه فرمود: «لَئِنْ ظَفِرْتُ لَأُمَثِّلَنَّ وَ لَأُمَثِّلَنَّ». (اگر بر ایشان چیره شوم آنان را مُثله می‌کنم، آنان را مُثله می‌کنم). در این هنگام این آیه شریفه نازل شد که: ﴿وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ﴾.

پس از نزول این آیه پیامبر گفت: «أَصْبِرُ، أَصْبِرُ». (پروردگارا شکیبایی می‌ورزم، شکیبایی می‌ورزم). در این ‌رابطه از ابن عباس نقل شده است که گفت: رسول خدا(ص) در روزی که حمزه شهید و مُثله شد، فرمود: «لَئِنْ ظَفِرْتُ بِقُرَيْشٍ لَأُمَثِّلَنَّ بِسَبْعِينَ رَجُلًا مِنْهُمْ». (اگر بر قریش چیره شوم هفتاد نفرشان را مثله می‌کنم). اینجا بود که خدای متعال آیه یاد شده را نازل کرد و رسول خدا(ص) گفت: «بَلْ نَصْبِرُ يَا رَبِّ». (پروردگارا شکیبایی می‌ورزم). پس از فتح مکه، رسول خدا(ص) بر قریش چیره شد و با شرح صدری تام، از آنان درگذشت و بزرگواری را در حق ایشان تمام کرد. او به تیغ حلم چندین حلق را *** واخرید از تیغ و چندین خلق را تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر *** بل ز صد لشکر ظفر‌انگیزتر بدین ترتیب، پیامبر اکرم به توفیق الهی با اعمال شرح صدر در برخوردها و اداره کارها، دریچه قلب‌ها را برای پذیرش دین گشود. ﴿إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا﴾.

مهم‌ترین ابزار مدیریت

بهترین وسیله اداره امور داشتن شرح صدر است. آن‌که سینه‌اش گشاده است، تنگناهای کار در برابرش گشوده می‌شود. بنابراین مهم‌ترین آلت و ابزار مدیریت سعه صدر است، چنان‌که از امیرمؤمنان علی(ع) وارد شده است: «وسیله و ابزار ریاست و مدیریت، گشادگی سینه است».

آن‌که فاقد این ویژگی ضروری مدیریت است، به‌تدریج کار را بر خود و دیگران، آن‌قدر تنگ می‌کند که زمام کار از دست رود. وسعت صدر بباید که ریاست به کف آید *** ورنه از تنگدلی شغل ریاست به سر آید.

از انسانی که وجودش ضیق است، تنگ‌نظری و نابردباری بر می‌خیزد و ضیق وجودی مدیر به همه چیز سرایت می‌کند و اساس کار را در هم می‌ریزد. انسانی که اداره اموری را به عهده می‌گیرد، خواه اداره یک خانه، خواه یک مدرسه، یک سازمان، وزارتخانه، یا یک جامعه انسانی باشد، لازم است از تحمّل و حلم فراوان و گشادگی سینه برخوردار باشد، توان و قدرت اداره داشته باشد، اهل صبر و بصیرت باشد، پرحوصله، باشد، ظرفیت گسترده داشته باشد. کسی که می‌خواهد با مردم سروکار داشته باشد به‌ویژه اگر بخواهد عده زیادی را اداره کند، شرط حتمی و لازمش این است که بسیار پر حوصله باشد. امیرمؤمنان علی(ع) در نامه‌ای به کارگزاران بیت‌المال فرموده است: «وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ».

در برابر انجام نیازمندی‌های مردم که طبعاً مشکلاتی به همراه دارد صبر و شکیبایی به خرج دهید. انسان‌های کم‌حوصله، عصبانی، زودرنج؛ و افرادی که زود از کوره در می‌روند، اینها نمی‌توانند مدیر باشند، رئیس باشند و جمعیتی را اداره کنند؛ هر نوع جمعیتی که می‌خواهد باشد. البته به هر نسبتی که میدان مدیریت انسان گسترده‌تر باشد، احتیاج به شرح صدری بیش‌تر دارد. انسانی که توان چیره‌شدن بر خود را دارد، توان اداره دیگران را دارد. آن‌که بر خود حاکم نیست، چگونه می‌تواند بر دیگران حکومت کند. از همین‌روست که حضرت صادق(ع) در مورد صفات کسی که می‌تواند مقتدا و مقلد مردم باشد، فرمود: «آن کس از فقها که پاسدار نفس و نگهبان دین و مخالف با هوای خود و فرمان‌بردار امر خدا باشد، بر عوام واجب است که از او تقلید کنند».

لازمه اداره امور جامعه، قوّتی است که این قوّت ابتدا در توان انسان در اداره خودش ظهور می‌کند. آن‌که پاسدار نفسش می‌شود، می‌تواند پاسدار حقوق مردم شود. آن‌که نگهبان دینش می‌شود، می‌تواند نگهبان حدود الهی در جامعه شود. آن‌که مخالف هوای خود و فرمان‌بردار خدا می‌شود، می‌تواند دیگران را در پی خود راه برد و به مقصد رساند. انسان قوی در اداره امور کسی است که مالک خود و قوای خویش باشد. علی(ع) فرموده است: «نیرومندترین مردمان کسی است که به نیروی حلمش بر خشمش چیره شود».

چنین کسی در واقع نیرومند است و به سبب شرح صدرش واجد حلمی است که لازمه مدیریت است. البته تا وجود کسی منبسط نشود، توان حقیقی برای اداره کارها را نمی‌یابد؛ پس آن‌گاه که سختی‌ها و غم‌ها بر آدمی هجوم می‌آورد و دل آدمی را تنگ و اداره امور را دشوار می‌سازد، باید طلب شرح صدر کرد و در ﴿أَلَمْ نَشْرَحْ﴾ تفکر نمود.

منشأ شرح صدر

منشأ شرح صدر، سعه وجودی انسان است. آن‌که سعه وجودی دارد، بر واردات قلبی خود چیره است، و ناملایمات و سختی‌ها و نیز خوشی‌ها و شادی‌ها بر او چیره نمی‌شود. آن‌که سعه وجودی دارد، هیچ‌چیز از ظرف وجودش لبریز نمی‌شود. امیرمؤمنان علی(ع) به کمیل بن زیاد فرمود: «این قلب‌ها همانند ظرف‌هاست که بهترین آنها ظرفی است که گنجایشش بیش‌تر است».

آن که ظرف وجودش گنجایش فراوان یافت، شرح صدری می‌یابد که در روبه‌روشدن با مشکلات از کوره در نمی‌رود، در برخورد با رفتارهای ناهنجار جاهلان، سلم پیشه می‌کند و در حوادث سخت متزلزل نمی‌شود.

این گشادگی سینه، از اتصاف آدمی به اسما و صفات الهی حاصل می‌شود. هر چه میزان مظهریت اسما و صفات خدا در انسان بیش‌تر باشد، سعه وجودی او بیش‌تر خواهد بود. آدمی استعداد آن را دارد که مظهر همه اسما و صفات الهی شود. خدای متعال تمامی اسما را به آدم تعلیم کرد، یعنی او را آن‌سان آفرید که واجد تمامی اسما باشد، مظهر ذات مقدس الهی به جمیع کمالات باشد. بنابراین هر چه میزان «علم به اسما» در آدمی بیش‌تر باشد، سعه وجودی‌اش بیش‌تر خواهد بود. هر چه این نحوه از علم و معرفت بیش‌تر باشد، گشادگی سینه آدمی بیشتر خواهد بود. آن کس که چنین علم و معرفتی دارد، هر چه از کمال و جمال واجد شود، از خود نمی‌بیند و ضیق وجودی پیدا نمی‌کند. سختی‌ها و ناملایمات، و خوشی‌ها و ملایمات را با نظر تنگ نمی‌بیند. معرفت به حق سعه صدر می‌آورد. یاد حق دل آدمی را گشاده می‌سازد، و انس به حق، همه چیز را از نظر او می‌اندازد و جانش را باز می‌کند. دوستی حق همّت آدمی را والا می‌کند و او را در مرتبه‌ای قرار می‌دهد که مشکلات و سختی‌ها در برابر او ناچیز و حقیر خواهد بود. آن کس که خلق را با نظر حق می‌بیند، سعه وجودی می‌یابد و این سبب عزّت‌ نفس و بزرگواری و گشادگی سینه او می‌شود، و از خودبینی و خودخواهی و تنگ‌نظری رها می‌گردد؛ روح تملّق‌دوستی و تکلّف‌پسندی و نفع‌طلبی و بدبینی از او زدوده می‌شود. خداخواهی سعه وجودی می‌آورد و به سبب آن، مدیر در شداید و مشکلات، آرامش خود را از دست نمی‌دهد و در برابر راحتی‌ها و نعمات شکر را فراموش نمی‌کند. به بیان پیشوای موحّدان، علی(ع): «خالق و آفریدگار در روح و جانشان بزرگ جلوه کرده به همین سبب غیر خدا در نظرشان کوچک است... در شداید و مشکلات خونسرد و آرام، و در برابر ناگواری‌ها شکیبا و بردبار؛ و در موقع نعمت و راحتی شکرگزار است. نسبت به کسی که دشمنی دارد ستم نمی‌کند و به‌خاطر دوستی با کسی مرتکب گناه نمی‌شود».

آدمی با رویکرد به حق، از ظلمات به نور رو می‌کند و این نور وجود او را منبسط می‌سازد. تسلیم در برابر حق، نوری است که قلب آدمی را باز می‌کند؛ و این گسترش وجودی به فردی خاص تعلق ندارد. مربوط به نوع انسان است. چنان‌که از آیات «۱۲۵ انعام» و «۲۲ زمر» که در ابتدای بحث گذشت معلوم می‌شود که «شرح صدر» اختصاص به فردی خاص ندارد. هر کس که بر اسلام هدایت شده باشد، هر کس تسلیم حق باشد، شرح صدر می‌یابد. و از آیه دوم بر می‌آید که «شرح صدر» چنان است که خداوند یک نور معنوی به فرد داده است که او با راهنمایی این نور معنوی حرکت و اقدام می‌کند. این نور موجب گسترش قلب، فراخی وجود و روح می‌شود. مرة بن شراحیل همدانی از ابن مسعود نقل کرده است که گفت: از رسول خدا(ص) از تفسیر آیه ﴿أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ﴾ پرسیدیم و اینکه چگونه انسان شرح صدر پیدا می‌کند؟ فرمود: «هنگامی که نور در قلب انسان وارد شود گسترده و باز می‌گردد».

همچنین شیخ طبرسی، مفسر بزرگ قرآن، می‌نویسد: در روایتی وارد شده است هنگامی که آیه ﴿فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ﴾ نازل شد از رسول خدا(ص) پرسیدند «شرح صدر» چیست؟ پیامبر فرمود: «نوری است که خدا در قلب مؤمن می‌افکند و در پرتو آن روح او وسیع و گشاده می‌شود».

گشادگی سینه و وسعت روح شأن مؤمن است. ایمان بسط وجود و شرح صدر می‌آورد. امیرمؤمنان(ع) در صفات مؤمن فرموده است: «مؤمن سینه‌اش از هر چیز گشاده‌تر است».

شرح صدر رسول اکرم(ص)

حضرت ختمی‌مرتبت، مظهر تام حق و جلوه جامع الهی و معلم به همه اسمای حسنا و صفات علیای ربوبی، جلوه تام شرح صدر الهی بود. وجودش بسط کمال بود و عاری از هر قبضی. قلبی گشاده و خالی از «حبّ دنیا» داشت. آزاده بود و عاری از هر کینه‍. قلبی داشت که جز خدا در آن نبود. خود می‌فرمود: «من دارای قلب سلیم هستم». از امام صادق(ع) روایت شده است که درباره «قلب سلیم» فرمود: «آن قلبی است که از دوستی دنیا رسته باشد».

و نیز علی بن ابراهیم به اسناد خود از سفیان بن عیینه نقل کرده است که گفت: از امام صادق(ع) درباره «قلب سلیم» پرسش کردم و حضرت فرمود: «قلب سلیم قلبی است که خدا را ملاقات کند درحالی‌که جز او در آن نباشد» و رسول اکرم(ص) قلبی سلیم داشت. آن حضرت دارای بیشترین شرح صدر بود زیرا از همه شرک‌ها و قبض‌ها رسته بود.

دوستی دنیا «قبض» می‌آورد و دوستی حق وجود را «بسط» می‌دهد. قبض‌های روحی مانند زندان و چهار میخ است که آدمی را در اسارت و تنگنا قرار می‌دهد. آنها مانند ریشه‌هایی است که برای خود شاخه‌ها خواهد رویانید. پس از آن‌که ریشه در جای خود جای‌گیر شد، شاخه و برگ و میوه‌های خود را آشکار خواهد ساخت. قبض و بسط روحی ریشه‌هایی‌اند که به‌مقتضای ماهیت خود فعالیت خواهند کرد. آدمی چون احساس کرد که ریشه بدی و دوستی دنیا در درونش نفوذ کرده است، بلافاصله باید آن ریشه را که سبب قبض روح او می‌شود، قطع کند و چون مشاهده کرد که ریشه عالی بسط در درونش گسترده شد، باید به‌وسیله تزکیه بیش‌تر نفس و کسب کمالات و اتصاف به صفات حسنای الهی آن را سیراب کند تا نیرومند و بارور شود.

قطب‌الدین عبادی در این باره می‌نویسد: «بدان که بسط و قبض دو حالت است که بر دل بندگان می‌درآید، یکی مانند روز که دل را حرکت و بشر و بشاشت دهد، تا چون دل در قبض افتد چنان منطوی گردد که بار یک کاه و برگ نتواند کشید و چون در بسط افتد چندان انتشار و انفساح یابد که هر دو جهان در وی پدید نیاید».

آن‌که قبض دل پیدا می‌کند، آن‌قدر بی‌طاقت و کم‌ظرفیت و حقیر می‌شود که به تعبیر قطب‌الدین عبادی تحمّل حمل بار و مسئولیتی به‌اندازه یک کاه یا یک برگ را نتواند و آن‌که بسط دل می‌یابد، از چنان گسترش و ظرفیت و نیرویی برخوردار می‌شود که به تعبیر وی اگر هر دو جهان را در دلش جای دهند، برای دل او قابل‌اهمیت و توجه نخواهد بود. و رسول اکرم(ص) چنین بود. علی(ع) در توصیف آن حضرت فرموده است: «رسول خدا(ص) با سعه صدرترین مردمان بود».

به همین سبب در اداره امور بردباری و شکیبایی را با هم داشت، چنان‌که در خبر حسین(ع) از امیرمؤمنان(ع) آمده است: «و بردباری و شکیبایی برای او با هم جمع شده بود؛ به همین دلیل هیچ‌چیز او را به خشم نمی‌آورد و برنمی‌انگیخت».

تجلّی این سعه صدر در همه رفتار آن حضرت قابل مشاهده بود. به تعبیر قاضی عیاض، رسول خدا(ص) از همه مردمان دیرتر به خشم می‌آمد و از همگان سریع‌تر خشنود می‌شد. گشادگی سینه آن حضرت در گشاده‌رویی و نرم‌خویی وی مشاهده می‌شد تا جایی که در خبر حسین(ع) از پدرش امیرمؤمنان(ع) آمده است: «خلق و خوی آن حضرت به‌قدری نرم و گشاده بود که مردم او را برای خود چون پدری مهربان می‌دانستند».

رفتار بزرگوارانه رسول اکرم(ص) در خانه و اجتماع حاکی از سعه صدری شگفت بود. آن حضرت هرگز به‌خاطر خود خشم نگرفت، هرگز کسی را سرزنش نکرد، هرگز وقار و آرامش خود را از دست نداد، هرگز در برابر حق به سبب سختی‌ها و مصیبت‌ها بی‌تابی نکرد. خطاها و رفتار ناپسند دیگران را با گذشت و بزرگواری تحمّل کرد. جواب نامردمی‌ها را با خشونت و انتقام نداد. در مدیریت خود به‌هیچ‌وجه با تحقیر و کوچک‌کردن دیگران، کار را به‌پیش نبرد. هرگز لغزش‌ها و عیب‌های مردم را جستجو نکرد. هرگز از آن حضرت تنگ‌نظری مشاهده نشد. در خبری مشهور انس بن مالک گوید: «نه سال خدمتگزاری رسول خدا را می‌کردم و هرگز یاد ندارم در این مدت به من فرموده باشد چرا فلان کار را انجام ندادی؟ و هرگز یاد ندارم در این مدت به من فرموده باشد چرا فلان کار را انجام دادی؟ و هرگز در کارها از من ایراد نمی‌گرفت». همچنین نقل شده است که: «پیامبر هرگز در مورد کاری که کرده بودم نفرمود چرا چنین کردی یا در مورد آن‌چه ترک کرده بودم، نفرمود چرا چنان نکردی». یا از او نقل شده است ده سال خدمتگزاری رسول خدا را می‌کردم و هرگز مرا دشنام نداد، تنبیه نکرد، سرزنشم ننمود، برایم چهره درهم نکشید، و در کاری که مرا فرمان داده بود و من کوتاهی کرده بودم، مؤاخذه‌ام نکرد. و زمانی که یکی از اهل خانه وی مرا به سبب کاری مورد مؤاخذه قرار می‌داد، آن حضرت می‌فرمود: «رهایش کن که اگر شدنی بود انجام گرفته بود».

این رفتار پیامبر با انس گواه روشنی است بر شرح صدر آن حضرت. البته این بزرگواری و سعه صدر درباره همگان بود. در خبر حسین(ع) از علی(ع) آمده است: «نسبت به مردم از سه چیز پرهیز می‌کرد: هرگز کسی را سرزنش نمی‌کرد و از او عیب نمی‌گرفت و لغزش‌ها و عیب‌های مردم را جستجو نمی‌کرد».

ابو داوود طیالسی به اسناد خود از ابوعبدالله جدلی نقل کرده است که گفت از عایشه از اخلاق رسول خدا(ص) پرسش کردم و او گفت: «آن حضرت پاسخ بدی را با بدی نمی‌داد بلکه می‌بخشید و گذشت می‌کرد». همین خبر را بخاری به اسناد خود از عبدالله بن عمرو روایت کرده است. ابوالقاسم کوفی در کتاب اخلاق آورده که در آثار و اخبار آمده است: «رسول خدا(ص) هرگز از کسی انتقام نمی‌گرفت بلکه آنان را که آزارش می‌دادند می‌بخشید و از ایشان می‌گذشت». و از عایشه نیز نقل شده است که آن حضرت هرگز به‌خاطر شخص خودش از کسی انتقام نگرفت جز مواردی که حرمت‌های الهی دریده می‌شد و آن حضرت برای خدا انتقام می‌گرفت. قاضی عیاض یادآور می‌شود که هر انسان بردباری که تصور شود، به‌هرحال دچار خطا و لغزش و نابردباری شده است اما آن حضرت با وجود آن همه آزار و اذیت جز شکیبایی از خود نشان نداد و در برابر زیاده‌روی‌ها و از حد گذرانی‌های جاهلان و بد‌اخلاقان جز از سر بردباری برخورد نکرد. وی از عمر بن خطاب نقل کرده است - که چون در غزوه اُحُد دندان‌های حضرت را شکستند و مجروحش ساختند: - گفت: «پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا، نوح چون رفتار قوم خویش را دید آنان را نفرین کرد و گفت: ﴿رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا﴾ و اگر شما این مردم را نفرین کنید خداوند همه را هلاک کند؛ و این مردم در گودالت افکندند و چهره‌ات را مجروح و خون‌آلوده کردند و دندان‌هایت را شکستند و شما درباره آنان جز خیر نخواستید و فرمودید: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي، فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ». (خدایا قوم مرا ببخش که آنان نمی‌فهمند). قاضی عیاض پس از بیان این خبر یادآور می‌شود که در این مطلب دقت کنید که بیانگر آن است که رسول خدا(ص) جامع همه فضایل و بزرگواری‌ها و همه مراتب احسان و اخلاق نیکو و کرامت نفس و نهایت شکیبایی و بردباری بود؛ به‌گونه‌ای که در برابر رفتار آنان به سکوت و بردباری بسنده نکرد، بلکه آنان را بخشید و ایشان را مورد رحمت و شفقت خویش قرار داد و برایشان دعا کرد و شفیعشان شد و فرمود: «خدایا آنان را ببخش یا هدایت فرما». و اظهار کرد که آنان قوم من هستند و نمی‌دانند که چه می‌کنند.

رسول خدا(ص) از چنین شرح صدری برخوردار بود. آنان را که نسبت به وی رفتاری زشت می‌کردند با بزرگواری تحمّل می‌کرد و هدایتشان می‌نمود. پس از غزوه «حنین» در سال هشتم هجری، هنگامی که رسول خدا غنائم جنگ را تقسیم می‌کرد، مردی از بنی تمیم به نام حرقوص بن زهیر یا ذو الخویصره که بعدها از سران خوارج شد و در نهروان به هلاکت رسید، به نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: «ای محمد! دیدم که امروز چه کردی». رسول خدا(ص) فرمود: «خوب، چگونه دیدی؟» گفت: «ندیدم که عدالت کنی». پیامبر فرمود: «وای بر تو! اگر عدالت نزد من نباشد، نزد که خواهد بود؟» عمر بن خطاب برخاست تا او را بکشد و پیامبر از این کار نهی فرمود. بخاری به اسناد خود از عبدالله بن مسعود نقل کرده است که در آن روز مردی گفت: «در این بخشش‌ها خدا منظور نیست». چون من گفتار او را به رسول خدا رساندم، فرمود: «خدا موسی را رحمت کند که بیش از این آزار دید و شکیبایی کرد».

رسول خدا(ص) نه‌تنها با امت خود چنین رفتاری داشت که بیانگر گشادگی شگفت سینه آن حضرت بود، بلکه با مشرکان نیز برخوردهایش از سر شرح صدر بود؛ هم در دوران محکومیت اسلام و هم در دوران حاکمیت اسلام. نقل شده است که در جریان غزوة «ذات الرقاع» در سال چهارم هجری رسول اکرم(ص) تنها و دور از یاران خود زیر درختی استراحت کرده بود و شمشیر خود را به درخت آویخته بود که ناگهان مردی از مشرکان به نام غورث بن حارث شمشیر را برگرفت و گفت: «اکنون نگهدار تو از شمشیر برنده من کیست؟» رسول خدا(ص) با صدای بلند گفت: «الله». این کلمه چنان در غورث تأثیر کرد که دچار رعب و لرزه شد و شمشیر از دستش افتاد. پیامبر با سرعت برخاست و شمشیر را برداشت و مقابل او گرفت و گفت: «اکنون نگهدار تو از شمشیر برنده من کیست؟» غورث پاسخ داد: «هیچ‌کس، بهترین کار را بکن». پیامبر رهایش کرد و از او گذشت. پس چون نزد قوم خود بازگشت، گفت: از نزد بهترین مردمان به‌سوی شما آمدم».

رسول خدا(ص) حتی نسبت به عبدالله بن أبی - سرکرده منافقان مدینه - و نظایر او با سعه صدر برخورد می‌کرد و نسبت به سخنان و رفتار آنان بردباری نشان می‌داد؛ و زمانی که بعضی از اصحاب در صدد برآمدند که برخی از ایشان را بکشند، چنین اجازه‌ای نداد و فرمود: نباید گفته شود که محمد یاران خود را می‌کشد.

ابن سعد به اسناد خود از عبدالله بن عبید بن عمیر نقل کرده است که رسول خدا(ص) از کلیه اموری که برای آنها در شرع حد معین نشده بود، عفو و گذشت می‌کرد. و این‌گونه بودن و اداره‌کردن امور جز با شرح صدری تام و تمام میسر نیست. بزرگواری آن حضرت تا آنجا بود که جابر بن عبدالله نقل کرده است که هیچ‌گاه از پیامبر(ص) چیزی خواسته نشد که بگوید نه. و از محمد بن حنفیه نقل شده است که: گفت رسول خدا(ص) هیچ‌گاه در مورد تقاضاها کلمه نه بر زبان نمی‌آورد، چون چیزی از آن حضرت می‌خواستند، اگر قصد انجام‌دادن آن را داشت می‌گفت آری و اگر نمی‌خواست آن را انجام دهد، سکوت می‌کرد؛ و این حالت او را همه می‌دانستند». و از انس بن مالک نقل کرده‌اند که می‌گفت: «رسول خدا(ص) به هیچ وجه دشنام‌دهنده و ناسزاگو و لعن‌کننده نبود و اگر نسبت به کسی از ما می‌خواست عتاب کند، می‌گفت: «مَا لَهُ تَرِبَ جَبِينُهُ؟» (مگر پیشانی او خاک‌آلوده است؟)».

نشانه‌های شرح صدر

آن‌که قلبش شرح شده باشد، آن‌که وجودش گسترده شده باشد، در رفتارش تنگی و ناشکیبایی و نابردباری دیده نمی‌شود. از حقیر بودن و به امور پست دل‌بسته بودن آزاد می‌شود. دنیا مایه پستی و حقارت است و آن‌که دلش گسترده است، از پستی رسته است. بستگی به دنیا از تنگی وجود است؛ زیرا دلبستگی به پستی، زاییده دل پست است. آن‌که شرح صدر یابد، از تنگی‌ها و پستی‌ها برآید. ضحاک از ابن عباس روایت کرده است که از رسول خدا(ص) پرسیدند: «آیا سینه شرح می‌شود؟» فرمود: «آری و گشاده می‌شود». گفتند: «ای رسول خدا، آیا برای آن نشانه‌ای است؟» فرمود: «آری»: «نشانه شرح صدر جدا شدن از سرای غرور و توجه به سرای جاوید و آماده شدن برای استقبال از مرگ پیش از نزول مرگ است».

آن چنان که گفت پیغامبر ز نور *** که نشانش آن بود اندر صدور که تجافی آرد از دار الغرور *** هم انابت آرد از دار السرور نشانه شرح صدر آزادی از منشأ همه تباهی‌هاست. آن‌که سینه‌اش شرح می‌شود، وجودش بازمی‌گردد و از غل‌وزنجیر دنیا آزاد می‌شود. این آزادگی در رفتار مدیریتی او به صورت شکیبایی و بردباری و گشادگی و پرظرفیتی جلوه می‌کند. به آن‌چه دارد تعلق نمی‌یابد، و به هیچ شأنی از شئون دنیا نمی‌چسبد. در راه خدا قیام و حرکت می‌کند زیرا تجافی از سرای غرور دارد و ثقل به زمین ندارد.

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ﴾.

راضی شدن به دنیا، دل‌دادن به پستی‌ها و حقارت‌هاست؛ و این دلدادگی، دل آدمی را تنگ می‌کند. هر چه میزان ثقل آدمی به زمین بیشتر باشد، گشادگی دلش کم‌تر است؛ و به میزانی که انسان از دنیا دور می‌شود، سینه‌اش گشاده‌تر می‌گردد. و این گشادگی سینه چیزی است که در مدیریت بر قلب، اساس کار است. از جمله چیزهایی که مدیران و کارگزاران نظام عدل را تباه می‌کند، ثقل به زمین است، چسبیدن به دنیاست، دلبستگی به مقام و جاه است. و چون شرح صدر حاصل شود، همه این بستگی‌ها رخت بر می‌بندد. از عوامل تباه‌کننده مدیریت بر قلب آن است که میل به ماندن و ترس از رفتن پیش آید. اما آن‌که سینه‌اش شرح یافت، آمادگی موت می‌یابد. و چون این آمادگی برای کسی فراهم شود، دست تعدی و تطاول دراز نمی‌کند. برای چه کسی و چه چیزی چنین کند؟ برای جسمی که می‌پوسد؟ برای مقامی که از دست می‌رود؟ به بیان پیشوای آزادگان، علی(ع): «چگونه به کسی ستم روا دارم، آن هم برای جسمی که تار و پودش به‌سرعت سوی کهنگی پیش می‌رود و از هم می‌پاشد و مدت‌های طولانی در میان خاک‌ها می‌ماند».

آن‌که وجودش گشاده می‌شود از آن تنگ‌بینی که مسئولیت را طعمه می‌داند و خود را ماندنی می‌بیند آزاد می‌شود. از این احساس که مدیریت را امانت نمی‌بیند و مایملک خود می‌پندارد، رها می‌شود. آن‌که بسط یافت و دلبستگی‌اش به دنیا از بین رفت، جز برای خدا خشم نمی‌گیرد. خودی ندارد تا برای آن بتازد. تعلّق به چیزی ندارد تا برای آن انبان بدوزد. غلظت وجودی ندارد تا به سبب آن لطافت رفتاری نداشته باشد. از این‌رو برخوردهایش از سر رحمت و محبت است. اهل مسالمت و ملایمت است. در آن‌چه باید چشم‌پوشی کند، چشم برهم می‌گذارد. و در آن‌چه نباید مدارا کند، محکم و استوار می‌ماند. از ظاهربینی رها می‌شود و اهل تدبّر و عاقبت‌اندیشی می‌گردد. نسبت به همگان انصاف را رعایت می‌کند. اینها خود برخی از ثمرات شرح صدر است.

ثمرات شرح صدر

مقالهٔ اصلی: آثار شرح صدر

برای شرح صدر نتایج و ثمراتی فراوان است. کسی که متصف به کمال گشادگی وجود می‌شود، صفات کمالی بسیاری در رفتار و برخوردهای او ظهور می‌یابد. این کمالات لازمه مدیریت بر قلب است که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

گشادگی چهره

آن‌که گشادگی قلب می‌یابد، اعضا و جوارحش نیز گشاده می‌شود؛ زیرا قلب، امام وجود است و همه چیز تابع اوست. بنابراین گشادگی دل در گشادگی چهره جلوه دارد. چنان‌که رسول خدا(ص) که مظهر تام شرح صدر بود، چنین توصیف شده است: «متبسم‌ترین مردم و گشاده‌روترین و خوش‌روترین آنان بود».

امیرمؤمنان(ع) هنگامی که عبدالله بن عباس را به فرمانداری بصره منصوب کرد، به وی نوشت: «در دیدار خویش و مجلس خویش و حکم خویش با مردم گشاده‌روی باش». البته اگر این‌گونه برخورد با مردم از شرح صدر برنخاسته باشد و میوه آن نباشد، چیزی جز تکلّف و تصنّع نخواهد بود. گشاده‌رویی آن زمان صورت حقیقی دارد که از گشاده‌دلی برخیزد. پیشوای موحّدان هنگامی که اداره مصر را به محمد بن ابی‌بکر واگذاشت در عهدنامه خویش به او چنین نوشت: «با آنان گشاده‌رو باش».

عطوفت و لطف

کسی که وجودش گسترش می‌یابد، صفت فراگیرندگی روحی و قلبی پیدا می‌کند. نسبت به همگان عطوفت می‌یابد. همه را در زیر پروبال نرمی و مهربانی و خوش‌رفتاری خویش می‌گیرد. همان‌گونه که در معنای عطوفت نهفته است. آن‌که اهل عطوفت است، میل و مهرش همانند روپوشی افراد و اشیا را فرامی‌گیرد. آنکه وجودش فراگیر است، لطفش فراگیر است. انس بن مالک درباره پیامبر گفته است: «رسول خدا(ص) بیشترین نرمی و مهربانی و خوش‌رفتاری را نسبت به مردم داشت».

عیب‌پوشی

انسانی که شرح صدر یافته است، هرگز پرده‌دری نمی‌کند، کسی را رسوا نمی‌نماید، تا آنجا که جا دارد عذرهای مردمان را می‌پذیرد و رفتار آنان را حمل بر صحت می‌کند. همان‌گونه که رسول خدا(ص) بود. آن حضرت به سبب شرح صدر خویش حتی پرده کفر منافقان را نمی‌درید و با آن‌که همه چیز را به‌خوبی می‌فهمید، بسیاری از آنها را به روی خود نمی‌آورد تا آنان که شایسته تربیت و هدایت‌اند، هدایت و تربیت شوند و اسرار مردم از پرده برون نیفتد.

بر سرپرستان و زمامداران است که بیش از هر کس به کمال عیب‌پوشی متصف باشند. امیرمؤمنان(ع) آن‌گاه که مالک اشتر را زمامدار مصر قرار داد، در عهدنامه مشهور خویش به او این ویژگی زمامدار برای اداره درست امور را یادآور شد و چنین نوشت: «باید آنان که نسبت به مردم عیب‌جوترند از تو دورتر باشند؛ زیرا مردم عیوبی دارند که والی در استتار و پوشاندن آن عیوب از همه سزاوارتر است. در صدد مباش که عیب پنهانی آنان را به دست آوری، بلکه وظیفه تو آن است که آن‌چه برایت آشکار گشته اصلاح کنی. و آن‌چه از تو پنهان است، خدا درباره آن حکم می‌کند. بنابراین تا آنجا که توانایی داری عیوب مردم را پنهان ساز تا خداوند عیوبی را که دوست داری برای مردم فاش نشود مستور دارد».

بردباری، شکیبایی و فروخوردن خشم

انسانی که شرح صدر می‌یابد، بردبار و شکیبا می‌شود. رسول خدا(ص) در اداره امور و هدایت مردمان بیشترین بردباری و شکیبایی را داشت. ابن شهرآشوب از قول اهل علم و تاریخ آورده است: «پیامبر(ص) بردبارترین مردم بود» و آن حضرت خود می‌فرمود: «برانگیخته شده‌ام که مرکز بردباری و معدن دانش و مسکن شکیبایی باشم».

بردباری رسول خدا(ص) در اداره امور چنان بود که در خبر حسین(ع) از امیرمؤمنان(ع) آمده است: «مجلس آن حضرت مجلس حلم و بردباری بود». انسانی که سینه‌اش آکنده از نور علم و حکمت است، کانون بردباری و شکیبایی و رحمت است. و انسان بردبار نمی‌شود مگر آن‌که به انوار توحید و معرفت‌های الهی تأیید شود.

انصاف

داشتن انصاف از لوازم اساسی مدیریت است که نمی‌توان آن را جز در سایه شرح صدر به‌درستی یافت. آن‌که تنگ‌دل و تنگ‌نظر است نمی‌تواند عدل و داد کند؛ نمی‌تواند حقوق دیگران را پاس دارد و آن را چون حقوق خود بداند؛ نمی‌تواند آن‌چه برای خود می‌خواهد، برای دیگران نیز بخواهد؛ نمی‌تواند راستی و صداقت نماید؛ نمی‌تواند احقاق حق نماید و بر حق استقامت ورزد که معنای انصاف همین است و پیامبر اکرم جلوه کامل انصاف و داد بود، چنان‌که سیره‌نویسان در توصیف آن حضرت نوشته‌اند: «رسول خدا(ص) در همه عمر خود امین‌ترین مردمان، و دادگرترین آنان و پاک‌دامن‌ترین مردمان، و راست‌گوترین ایشان بود، تا آنجا که مخالفان و دشمنانش نیز بدین امر معترف بودند».

آرامش و وقار

انسانی که قلبش به نور حق، به ایمان و تسلیم گشاده می‌شود، آرامش و وقار می‌یابد: ﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾. این آرامش، اطمینان ناشی از ایمان است که در قلب مؤمن وارد می‌شود و به سبب آن، مؤمن قادر به حمل بارهای سنگین می‌گردد و در آزمایش‌ها و دشواری‌های امور با قوّت و استوار برخورد می‌کند؛ زیرا یاد خدا و غیر او را از یاد بردن، دل را گشاده می‌دارد و آرامش می‌بخشد و رفتار را با وقار می‌سازد.

مجلس پیامبر مجلس آرامش و وقار بود. در خبر حسین(ع) از امیرمؤمنان(ع) درباره مجلس آن حضرت آمده است: «مجلس پیامبر مجلس بردباری و حیا و صداقت و امانت بود و در آن آوازها بلند نمی‌شد و در آن حرمت مردم هتک نمی‌شد. و اگر از کسی لغزشی سر می‌زد، جای دیگر گفته نمی‌شد. اهل مجلس همه با هم عادلانه رفتار می‌کردند و رفتارشان با یکدیگر، پیوندی بر تقوا بود و نسبت به یکدیگر فروتنانه برخورد می‌کردند. بزرگسالان را احترام می‌کردند و با کوچک‌تران مهربان بودند».

منابع

1. دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۳ (سیره مدیریتی)