مذهب زیدیه: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فرقه‌های شیعه | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[مذهب زیدیه در کلام اسلامی]] - [[مذهب زیدیه در تاریخ اسلامی]] - [[مذهب زیدیه در معارف و سیره امام باقر]] - [[مذهب زیدیه در معارف و سیره امام صادق]] - [[مذهب زیدیه در معارف و سیره رضوی]] - [[مذهب زیدیه در معارف و سیره امام هادی]] - [[مذهب زیدیه در معارف مهدویت]]| پرسش مرتبط  = }}

== [[شخصیت]] [[زید]] ==

زید فرزند [[امام سجاد]]{{ع}} و [[شیعه امامیه]] و از حیث [[علم]]، [[زهد]]، ورع، [[شجاعت]] و [[دیانت]] از بزرگان [[اهل بیت]]{{ع}}<ref>ر.ک: [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۱ (کتاب)|درسنامه مهدویت]]، ص۱۰۴ـ ۱۰۵.</ref> و از شاگردان و راویان حدیث پدر و برادرش [[امام باقر]]{{ع}} بوده است و در [[کمالات]] [[علمی]] و [[معنوی]]، [[ائمه]]{{ع}} را بر خود [[برتر]] می‌‌دانست. زید [[خلفای اموی]] را بر [[حق]] نمی‌‎دانست بنابراین پس از [[شهادت امام حسین]]{{ع}} علیه آنان [[قیام]] کرد و به طرف [[کوفه]] رفته و به [[همراهی]] چهار هزار نفر با [[حاکم عراق]] ([[یوسف بن عمر]]) به [[جنگ]] برخاست، کار زید در کوفه ده ماه طول کشید تا اینکه در سال ۱۲۲ه‍.ق به دستور [[هشام بن عبد الملک]] [[اموی]] به دار آویخته شد. سرش را به [[دمشق]] نزد هشام و از آنجا به [[مدینه]] بردند. [[قیام زید]] هیچ‌‎گاه در جهت کنار گذاشتن [[امامان معصوم]]{{ع}} و [[غصب خلافت]] ایشان نبوده و پیدایش فرقه‌‎ای به نام [[زیدیه]] از سر [[غلو]] و [[افراط]] دربارۀ وی بوده است؛ همان‎گونه که چنین گرایش‎‎هایی دربارۀ [[امام علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} [[محمد حنفیه]] و [[اسماعیل بن جعفر]] نیز دیده می‌‌شود<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۲.</ref>.  

دلیل [[شبهه]] دربارۀ شخصیت زید، روایاتی است که از ائمه{{ع}} در مذمت و منقبت زید و نکوهش قیام او نقل شده است و حال آنکه این [[روایات]] نه از نظر سند قابل اعتمادند و نه از نظر کمیت و تعداد با روایات [[مدح]] و ستایشی که از زید شده است، [[برابری]] می‌‌کنند از این‌ جهت محققان، روایات ذم را مردود دا‎‎نسته‎‎‎اند<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[درآمدی بر علم کلام (کتاب)|درآمدی بر علم کلام]]، ص۲۰۲.</ref> و بیشتر روایاتی که از ائمه دربارۀ زید نقل شده [[تأیید]] و [[تکریم]] اوست از جمله: امام باقر{{ع}} ‌‏فرمودند: «خدایا! پشت مرا به زید محکم فرما»<ref>«اللهم اشدُدْ ارزی بزید»؛ امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج۳، ص۷۰.</ref> آن حضرت با مشاهدۀ زید، آیۀ‏ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ}}<ref>«ای مؤمنان! به دادگری بپاخیزید و برای خداوند گواهی دهید» سوره نساء، آیه ۱۳۵.</ref> را [[تلاوت]] می‏‌کردند و می‌‏فرمودند: «ای زید! تو نمونۀ عمل به این [[آیه]] هستی»<ref>امینی، عبدالحسین، [[الغدیر]]، ج ۳، ص۱۷۰.</ref>؛<ref>ر.ک: [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|فرهنگ‌نامه مهدویت]]، ص۲۵۴ ـ ۲۵۵.</ref> [[امام رضا]]{{ع}} او را دانشمند آل‎محمد معرفی می‌‌کند<ref>{{متن حدیث|اِنّه کانَ مِنْ علماءِ آل محمد{{صل}}}}؛ ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، باب ۲۵، ص۲۴۸.</ref>؛ [[امام باقر]]{{ع}} نیز او را بزرگ [[خاندان]] آل‌‎رسول می‎داند<ref>{{متن حدیث|هَذَا سَیِّدٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ}}؛ ابن بابویه، محمد بن علی، امالی، ص۳۳۵، ح ۱۱.</ref>؛ [[امام صادق]]{{ع}} پس از [[شهادت]] [[زید]] فرمودند: «[[خدا]] او را [[رحمت]] کند او مؤمنی دانا و [[دانایی]] [[راستگو]] بود اگر [[پیروز]] می‌‌شد به [[عهد]] خود [[وفا]] می‌‌کرد و اگر [[قدرت]] را به دست می‌‌گرفت می‎دانست آن را چگونه به‎کار ببندد<ref>طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفه الرجال (رجال کشی)، ص۵۰۵.</ref> کسی که بر او [[گریه]] کند با او در [[بهشت]] خواهد بود و کسی که او را [[سرزنش]] نماید، [[شریک]] [[خون]] او خواهد بود»<ref>{{متن حدیث|أَمَّا الْبَاکِی فَمَعَهُ فِی الْجَنَّةِ وَ أَمَّا الشَّامِتُ فَشَرِیکٌ فِی دَمِه‏}}؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار، ج۴۶، ص۱۹۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۲.</ref>

== [[مکتب]] عقایدی [[زیدیه]] ==

=== دیدگاه‌های [[اعتقادی]] ===

# زیدیه برخی از اوصاف [[خداوند]] را [[تأویل]] می‌‌کنند؛ مثلاً "ید" را به قدرت و [[نعمت]] [[تفسیر]] و تأویل می‌‌کنند. آنان رؤیت بصری خدا را محال و مستلزم حدوث و جسمانیت خدا می‌‌دانند؛

# دربارۀ [[عدل]] و [[حکمت الهی]] معتقدند خداوند [[فعل قبیح]] انجام نمی‎دهد و تکلیف به ما لا یطاق نمی‌‎کند و همچنین [[افعال]] [[قبیح]]، متعلق [[ارادۀ خدا]] نیست و آنچه به مقتضای [[حکمت]] [[واجب]] است، ترک نمی‎کند؛

# در [[خلق]] افعال و [[اختیار]]، تعابیر آنان به دیدگاه [[مفوضه]] نزدیک‎تر است؛

# [[مرتکب کبیره]] نه [[فاسق]] است نه [[مؤمن]] و اگر مرتکب کبیره بدون [[توبه]] بمیرد، مخلد در [[عذاب]] است<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۳ ـ ۳۰۴.</ref>.

=== نظریه [[امامت]] ===

برخی تاریخ‎نگاران [[اهل سنت]] کوشیده‎اند [[عقاید]] [[زیدیه]] را به [[معتزله]] نزدیک نمایند<ref>ر.ک: الملل والنحل‌، ج۱، ص۱۵۵.</ref>، بنابراین زیدیه [[اختلاف]] [[کلامی]] و [[فقهی]] متعددی با [[امامیه]] دارند<ref>ر.ک: فرهنگ فرق اسلامی، ص۲۱۷ـ ۲۱۹.</ref>.<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۲۸۳.</ref> مهم‌ترین [[اصول اعتقادی]] زیدیه در مسئلۀ امامت عبارت است از:

# [[امامت]] به [[فرزندان حضرت فاطمه]]{{س}} منحصر است و مراد از فاطمی کسی است که از طریق پدر به [[امام حسن]]{{ع}} یا [[امام حسین]]{{ع}} برسد؛ زیرا [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمودند: {{متن حدیث|الْمَهْدِیُ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ}}؛

# [[امام]] بایستی عالم به شریعت باشد تا بتواند [[مردم]] را به احکام دینی [[هدایت]] نماید؛

# امام باید [[زاهد]] باشد تا به اموال مسلمانان [[چشم]] [[طمع]] نورزد؛

# امام باید [[شجاع]] باشد تا در [[جهاد]] با [[دشمنان]] فرار نکند؛

# [[امام علی]]{{ع}} بر سایر [[صحابه]] در [[خلافت]] [[افضلیت]] و اولویت دارد و در عین حال، تقدم [[مفضول]] بر [[فاضل]] جایز است از این‎رو از نظر آنها خلافت خلفای پیشین نیز [[مشروع]] است؛

# خالی بودن [[زمان]] از امام جایز است چنانکه امکان وجود دو امام در یک زمان در دو منطقه ممکن است؛

# قیام مسلحانه در برابر [[ستمگران]] به صورت علنی جایز است و در [[حقیقت]] این مهم‎ترین ویژگی [[مکتب]] زیدیه است و البته این شرط را دربارۀ امام حسن و امام حسین{{ع}} لازم نمی‌دانند؛ زیرا [[پیامبر]] دربارۀ آنان فرمودند: {{متن حدیث|هُمَا إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا}}؛

# مشروعیت امام به [[دعوت]] آشکار به خود و قیام علیه ظالمان مشروط است<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۳.</ref>.

=== نظریه [[مهدویت]] ===

{{اصلی|مذهب زیدیه در معارف مهدویت}}

[[پیروان زید]] به خاطر جلب‎توجه توده‎ها و [[تسخیر]] [[عواطف]] و [[احساسات]] مذهبی و انگیزه‎های [[نفسانی]] با تمسک به روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} که فرمودند: «[[مهدی]] از [[فرزندان حسین]]{{ع}} است، او با [[شمشیر]] به پا می‏‌خیزد و مادرش بهترین کنیزان خواهد بود» مدعی شدند چون زید از نسل حسین{{ع}} است و بر ضد [[ظالمان]] با شمشیر [[قیام]] کرده و از سویی فرزند کنیز است، [[مهدی موعود]] است<ref>ر.ک: محمد جعفری، سید حسین، تشیع در مسیر تاریخ، ص۲۹۰ـ۲۹۳؛ قزوینی، سید محمد کاظم، امام مهدی از تولد تا بعد از ظهور، ص۵۶۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|فرهنگ‌نامه مهدویت]]، ص۲۵۴ ـ ۲۵۵.</ref> با این [[عقاید]] [[مذهب]] "[[زیدیه]]" به وجود آمد<ref>ر.ک: [[مجتبی تونه‌ای|مجتبی تونه‌ای]]، [[موعودنامه (کتاب)|موعودنامه]]، ص۳۹۱.</ref> و از زیدیه به "چهار امامی" نیز یاد می‌‌شود؛ زیرا آنان تنها به [[امامت امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]]{{ع}} و [[زید بن علی]] معتقدند و دیگر [[ائمه]]{{ع}} را تنها به عنوان [[پیشوایان]] [[علم]] و [[معرفت]] می‌‌دانند<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۱.</ref>.

اما براساس روایتی از خود زید عقیدۀ صحیح او در امر [[مهدویت]] روشن می‌‌شود: «پدرم [[علی بن حسین]]{{ع}} از پدرش [[حسین بن علی]]{{ع}} از [[رسول خدا]]{{صل}} [[روایت]] کرده است: «ای حسین! تو امامی و نه تن از [[فرزندان]] تو امینان و [[امامان]] معصوم‎اند و نهمین آنان، مهدی ایشان است»<ref>خزاز رازی قمی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر، ص۳۲۷.</ref>.<ref>ر.ک: [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۱ (کتاب)|درسنامه مهدویت]]، ص۱۰۴ـ ۱۰۵.</ref>

زیدیه به دلیل [[اختلافات]] [[فکری]] به انشعابات فراوانی دچار شده که شمار آنها تا پانزده شعبه شمرده شده است که البته بیشتر آنها از میان رفته‌اند<ref>شخصیت و قیام زید بن علی، ص۴۱۴.</ref>. برخی از این [[فرقه‌ها]] عبارت‌اند از:

#"[[جارودیه]]" یا "سرحوبیه"، [[پیروان]] ابی‌‎جا‌‎رود زیاد بن منذ‎ر: اینان به [[خلافت بلافصل علی]] بن [[ابی طالب]]{{ع}} معتقدند و ترک [[بیعت با علی]]{{ع}} را برابر با [[کفر]] می‎دانند؛ بنابر [[باور]] این گروه پس از [[امام علی]]{{ع}} دو فرزندش، [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{ع}} به [[امامت]] رسیده‎اند و پس از این دو [[امام]] هر کس از [[فرزندان]] آنان [[قیام]] کند و شورای [[مسلمانان]] او را به امامت برگزیند، امام است<ref>فرق الشیعه، ص۳۹ ـ ۴۰.</ref>.

#"[[سلیمانیه]]" یا "[[جریریه]]"، [[پیروان]] [[سلیمان بن جریر]]: این گروه بیعت با ابوبکر و عمر را [[خطا]] می‎شمار‎ند؛ اما این خطا را به حد کفر نمی‎رسانند با این حال، عثمان را به دلیل بدعت‎هایی که به وجود آورده، [[کافر]] می‎دانند.

#"[[صالحیه]]" یا "[[بتریه]]"، پیروان دو تن از [[رهبران]] [[زیدیه]]، [[حسن بن صالح بن حی همدانی]] و ابواسماعیل کثیر بن اسماعیل، ملقب به کثیر النواء و الأبتر: اینان نیز [[خلافت ابوبکر]] و عمر را خطا می‌‎شمارند؛ اما دربارۀ عثمان توقف کرده و به تفسیق او قائل نیستند و نیز [[قیام با شمشیر]] و تعیین شورای مسلمانان را [[شرط امامت]] می‎دانند<ref>المقالات والفرق، ص۷.</ref>.<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۲۸۴.</ref>

#"قاسمیه"، پیروان قاسم رسی؛

#"هادویه"، پیروان یحیی بن حسین بن قاسم مشهور به الامام الهادی إلی الحق؛

#"ناصریه"، پیروان [[ناصر اطروش]]؛

#"صیاحیه"، پیروان صباح بن قاسم مری، یا مزنی؛

#"عقبیه"، پیروان [[عبدالله بن محمد]] عقبی؛

#"[[نعیمیه]]"، پیروان نعیم بن یمان؛

# "[[یعقوبیه]]"، پیروان [[یعقوب]] بن علیا عدی [[کوفی]]<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۳۰۴.</ref>.

زید‎‎یان در [[زمان]] معاصر نیز وجود دارد و اکثراً در [[یمن]] [[زندگی]] می‌‌کنند و دچار‌ تحولات و عقیده‎های [[سلفی]] شده‎اند و اکثراً تابع [[مذهب شافعی]] اهل‌ [[تسنن]] هستند. در روایتی [[امام صادق]]{{ع}} زیدیه را سپر بلای [[شیعه]] معرفی می‌‌نماید<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، اصول‎کافی، ج۲، ص۲۲۵.</ref>؛ زیرا آنان به‌ واسطۀ نسبت ظاهری با شیعه و همچنین افراطی‌‎گری، همیشه [[دشمنان]] را متوجه خود‌ می‌‌ساختند.

در برخی [[احادیث]] به جنگ امام مهدی{{ع}} با زیدیان اشاره شده از جمله:  

# در [[حدیثی]] امام صادق{{ع}} به [[مفضل]] فرمودند: «[[سید حسنی]] از طرف [[دیلم]] [[قیام]] می‌‌کند و‌ با لشکری انبوه به [[حضرت مهدی]]{{ع}} ملحق می‌‌شود او حضرت را شناخته ولی برای‌ [[اطمینان]] خاطر [[یاران]] خود از حضرت [[معجزات]] و نشانه‎ها‎یی را می‌‌خواهد و حضرت همه‌ را انجام می‌‌دهد. سید حسنی[[دست]] می‌‌گشاید و با حضرت [[بیعت]] می‌‌کند و سایر لشکر‌ او نیز با حضرت بیعت می‌‌کنند اما در میان [[سپاه]] او چهل هزار نفر [[زیدی]] [[مذهب]] هستند‌ که [[قرآن]] حمایل کرده‌اند. آنها می‌‌گویند معجزات حضرت جملگی [[سحر]] است و از‌ بیعت سرباز می‌‌زنند. درگیری میان دو دسته ایجاد می‌‌شود حضرت رو به زیدیان کرده‌ و آنها را [[موعظه]] می‌‌کند و تا سه [[روز]] به آنها مهلت می‌‎دهد که در عقیدۀ خود تجدید‌ نظر کنند؛ اما آنان روز به روز یاغی‎تر می‌‌شوند و سپس حضرت دستور می‌‌دهد که همه را‌ بکشند و با قرآنهایشان [[دفن]] کنند تا [[روز قیامت]] بیشتر [[حسرت]] بخورند»<ref>اثبات الهداة، ج ۳، ص۵۱۶.</ref>.

# [[امام باقر]]{{ع}} فرمودند: «هنگامی که [[حضرت قائم]]{{ع}} قیام می‌‌کند به‌ سوی [[کوفه]] رفته و در آنجا با شانزده هزار عالم [[دینی]] از فرقۀ [[بتریه]] روبرو می‌‌شود، آنان‌ [[قاریان]] قرآنند و پیشانی‌ها‎‎یشان از کثرت [[سجده]] پینه بسته است اما [[نفاق]] سرتاسر وجود آنان را گرفته است؛ این [[فرقه]] در حالی که غرق در [[سلاح]] هستند با حضرت روبرو‌ می‎شوند همۀ آنان حضرت را [[انکار]] می‌‌کنند و می‌‌گویند: ای فرزند [[فاطمه]]! از همان‌ راهی که آمده‌‎ای بازگرد؛ زیرا به تو نیازی نداریم و حضرت مهدی{{ع}} نیز شمشیر‌ کشیده و آنان را یکسره از دم تیغ می‌‌گذراند. آنان همگی در پشت [[شهر]] [[نجف]] در یک‌ نیم‎روز دوشنبه مانند شترِ [[قربانی]] کشته می‌‌شوند و حتی یک نفر از یاران حضرت هم‌ آسیبی نمی‌‎بیند»<ref>اثبات الهداة، ج ۳، ص۵۱۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|فرهنگنامه آخرالزمان]]، ص۳۴۶.</ref>