بداء از دیدگاه اهل سنت

بداء از دیدگاه اهل سنت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: بداء در لغت - بداء در لغت - بداء در قرآن - بداء در حدیث - بداء در کلام اسلامی - بداء در معارف و سیره علوی - بداء در معارف مهدویت - بداء از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

بدا در لغت

از دیگاه اهل سنت، «بدا، اسم مصدر از فعل بَداء است. بدین معنا که وقتی گفته می‌شود: بَدا الشيءُ يَبْدُوا بَدُواً وبُدُوّاً وبُداءً، این ماده بر معنای کلی دلالت دارد که همان ظاهر شدن چیزی است. همچنین است وقتی گفته می‌شود: «بدا الشيءُ يَبدُو»، یعنی ظاهر شد. به باور ایشان از این معنای کلی دو معنای فرعی مشتق می‌شود:

1. ظاهر شدن پس از پنهان بودن، گفته می‌شود: دیوارشهر نمایان شد یعنی ظاهر گشت.
2. پیدایش رأی جدید و درست دانستن چیزی که بعد از ندانستن آن دانسته شد. گفته می‌شود: در این امر برایم بداء حاصل شد، یعنی نظر دیگری برایم آشکار شد. .

هر دو معنا در قرآن کریم آمده است. از معنای اول، این آیه: ﴿وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ﴾ و آیه: ﴿وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ﴾. یعنی از سوی خداوند عذاب و مجازاتی برایشان آشکار شد که در ذهن و محاسبه‌شان نبود. و از معنای دوم، این آیه: ﴿ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ﴾»..

بداء در اصطلاح

تعریف اصطلاحی بدا در دیگاه اهل سنت، تقریباً با معنای لغوی آن تفاوت چندانی ندارد. «به عنوان نمونه ابن اثیر آن را به عنوان درست دانستن چیزی که بعد از ندانستن، دانسته شده تعریف کرده است ، متولی شافعی آن را کسب علمی که قبلاً نبوده، یا عبارت از کسی که قصد انجام کاری را دارد و سپس از آنچه انجام داده پشیمان می‌شود تعریف کرده است ، و هر یک از جرجانی و مناوی . آن را ظاهر شدن رأی یا چیزی پس از نبودن آن تعریف کرده‌اند، و شهرستانی بداء را به چندین قسم تقسیم کرده که برای ما بدا در علم مهم است که یعنی خلاف آنچه می‌دانسته برایش آشکار شود، و بداء در اراده: یعنی درستی چیزی بر خلاف آنچه اراده کرده و حکم نموده برایش آشکار شود.. پوشیده نیست که همه این معانی اگر درباره بشر جایز باشد، در مورد خداوند سبحان و متعال که به همه چیز علم دارد و چیزی از او پنهان نیست، محال است: ﴿لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ﴾»..

برخی از اهل سنت ضمن انکار و یا رد عقیده به بدا در اسلام، به بیان مفهوم بدا از منظر شیعه پرداخته و معتقدند: «تعدادی از علمای متقدم شیعه به تعریف بدا به معنای لغوی که همان ظهور است اکتفا کرده‌اند.، در حالی که تعدادی از علمای معاصر آنها تلاش کرده‌اند از آنچه معنای لغوی بدا را می‌رساند و مستلزم نسبت دادن تغییر در علم خداست،تبری جویند و سعی کرده‌اند آن را با مفهوم نسخ یا محو و اثبات در تقدیرات مرتبط سازند.

به باور اهل سنت، شیعیان بدا را به عنوان آشکار کردن امری از سوی خداوند متعال که در لوح‌های محو و اثبات ثبت می‌شود تعریف کرده‌اند، و چه بسا برخی از فرشتگان مقرب یا یکی از پیامبران و رسولان از آن آگاه شوند، پس فرشته به پیامبر و پیامبر به امتش خبر دهد، سپس خلاف آن واقع شود؛ زیرا خداوند متعال آن را محو کرده و در خارج چیز دیگری را ایجاد نموده است.»..

شبهه: پیدایش رأی جدید برای خدا پس از جهل، لازمه اعتقاد شیعه به بدا

برخی از اهل سنت لازمه بدا را جهل یا تغییر علم الهی دانسته و معتقدند که معنای دوم لغوی بدا یعنی (پیدایش رأی جدید پس از جهل و ندانستن) و نیز تعاریف اصطلاحی رایج آن مثل (دانستن پس از ندانستن،پشیمانی و ظهور رأی جدید) همان چیزی است که شیعه به خدا نسبت می‌دهد و این معانی مستلزم جهل سابق و علم لاحق،تغییر اراده، یا پشیمانی در خداوند است..

نقد و بررسی

خطای در تعریف بدا و نادیده گرفتن تصریحات روایی بر عدم امکان جهل در آن

این برداشت از معنای بدا و انتساب آن به شیعه، اتهامی بیش نیست چرا که بر اساس روایتی از امام صادق(ع) اعتقاد به بداء بالاترین نشانه اعتقاد به توحید است که علم الهی را محدود نمی‌کند و ناشی از جهل نیست.

آن حضرت(ع) می‌فرمایند: «خدا هرچه را بخواهد پیش می‌اندازد و هرچه را بخواهد مؤخر می‌کند و هرچه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند و کتاب ما در نزد اوست‌ و فرمود‌: «هر چیزی‌ را که خدا اراده می‌کند پیش از آنکه آن را پدید آورد، در علم او وجود‌ دارد، چیزی بر او آشکار نمی‌شود مگر اینکه در علم‌ او‌ بوده‌ است، همانا برای خدا از روی جهل آشکار نمی‌شود».

عدم تفکیک دقیق معنای اصطلاحی شیعی از معنای لغوی منجر به جهل

شبهه کننده گرچه به معانی لغوی اشاره می‌کند، اما در نهایت معنای اصطلاحی رایج نزد شیعه یعنی تغییر در مقدرات تکوینی بر اساس شرایط و اعمال در لوح محو و اثبات را با معنای مستلزم جهل یا ظهور پس از خفا برای خداوند (که در مورد انسان صادق است) خلط کرده یا یکی می‌انگارد. بنا به عقیده شیعیان، «بداء» در اصطلاح به معنای تغییر مقدرات از سوی خداوند بر اساس پاره‌ای حوادث و وقایع و تحت شرایط و عوامل ویژه است. یعنی خداوند، تغییراتی را در برخی امور ایجاد می‌کند که تصور بر قطعی بودن آنهاست، به بیان دیگر بداء اتخاذ نظری جدید در برخی امور است که وقوع آن مورد انتظار نبوده و ظاهر بر خلاف آن بوده است.

دانشمندان امامیه در تبیین بداء و رد و انکار آن از سوی مخالفان، آن را با نسخ مقایسه کرده‌اند؛ بدا به منزله نسخ در تشریع است و نسخ به منزله بدا در تکوین. تفاوت ماهوی بداء و نسخ در این است که نسخ مربوط به دو امر و دو زمان است، ولی بداء ناظر به یک پدیده بوده و در یک زمان رخ می‌‌دهد. در واقع هر گاه امر و نهی به عین یک فعل و در یک زمان و نسبت به یک مکلف تعلق بگیرد بداء و باطل است و هرگاه متعلق امر و نهی دو فعل همانند و نسبت به دو زمان باشد نسخ و جایز است.

شبهه: مقایسه بدا و نسخ در عقیده شیعه

دانشمندان امامیه در تبیین بداء و رد و انکار آن از سوی مخالفان، آن را با نسخ مقایسه کرده‌اند؛ از منظر آنان، بدا به منزله نسخ در تشریع است و نسخ به منزله بدا در تکوین. بر این اساس تفاوت ماهوی بداء و نسخ در این است که نسخ مربوط به دو امر و دو زمان است، ولی بداء ناظر به یک پدیده بوده و در یک زمان رخ می‌‌دهد. در واقع هر گاه امر و نهی به عین یک فعل و در یک زمان و نسبت به یک مکلف تعلق بگیرد بداء و باطل است و هرگاه متعلق امر و نهی دو فعل همانند و نسبت به دو زمان باشد نسخ و جایز است.

اهل سنت ضمن اشکال به عقیده شیعه در بدا معتقدند: میان نسخ و بدا تفاوت و تمایز آشکار و روشنی وجود دارد و جهت اثبات این مدعا، به سخن برخی از بزرگان خود تمسک کرده و می‌گویند: همان‌طور که ابن حزم گفته است: تفاوت بین نسخ و بدا واضح است؛ زیرا معنای بداء این است که خداوند سبحان به امری فرمان دهد در حالی که نمی‌داند سرانجام آن چه خواهد شد، اما نسخ این است که به امری فرمان دهد در حالی که می‌داند آن را در زمان مشخصی تغییر خواهد داد، و این در علم و قضای قطعی او از پیش تعیین شده است. پس چون این دو وجه معانی متفاوت و مختلفی دارند، ضرورتاً باید برای هر یک نامی قرار داد که با آن از آن تعبیر شود و غیر از نام دیگری باشد تا فهم حاصل شود و حقیقت آشکار گردد، پس بداء از صفات خداوند متعال نیست...

حقیقت آن است هم در نسخ و هم در بدا، خداوند از ازل می‌دانست که حکم اولش پس از مدتی تغییر خواهد کرد. بله! ظاهر این احکام از ابتدا عام بود؛ ولی در واقع، چنین نبود، بلکه موقت بودند و خدا از ازل آن را می‌دانست و همچنین می‌دانست که در زمان خودش آن را آشکار خواهد کرد..

نقد و بررسی

عدم درگیری با استدلال مقایسه‌ای بداء و نسخ:

چنانچه گذشت، از منظر شیعه، بدا به منزله نسخ در تشریع است و نسخ به منزله بدا در تکوین. از این رو آنان که بدا را انکار می‌کنند و آن را ملازم جهل و پشیمانی خدا می‌دانند، درباره نسخ چه می‌گویند؟! چرا که با این توضیح در واقع فرقی بین نسخ و بدا نیست، جز این که نسخ در امور تشریعی است و بدا در امور تکوینی، یعنی همان طور که در تشریع احکام، با نسخ، قبله مسلمانان از مسجد الاقصی به مسجد الحرام تغییر کرد، در نظام تکوینی هم مثلاً عذاب قوم یونس با دعا و تضرع آنها، تغییر کرد و از آنان برداشته شد. حال اگر بنا باشد بدا به معنی پشیمانی خدا باشد، در نسخ هم می‌توان همین حرف را زد، زیرا در هر دو مورد، امری ظاهراً دائمی،تغییر می‌کند در حالی که اهل سنت چنین عقیده‌ای ندارند یعنی آنان که به این عقیده شیعه ایراد گرفته‌ و با تاکید بر تفاوت آشکار میان بدا و نسخ، اولی را باطل دانسته و دومی را پذیرفته‌اند، خود را با این چالش درگیرز نکرده و پاسخ منسجمی به آن نداده‌اند..

پیشینه اعتقاد به بدا در میان مسلمانان

شبهه: پیدایش اعتقاد به بدا از یهود

عده‌ای از پیروان اهل سنت، با برگرداندن ریشه و منشأاعتقاد به بدا به یهودیان و تفکرات آنها پیرامون خدا، آن را مورد مناقشه قرار داده و تلاش کرده‌اند تا باور به این آموزه در شیعیان امامی را متأثر از یهودیان معرفی کنند. از این رو چنین گفته‌اند که احتمالاً عبدالله ابن سبأ و فرقه سبئیه منسوب به او از قدیمی‌ترین کسانی هستند که در کتاب‌های مقالات و فرق، قول به بداء به آنها نسبت داده شده است. ملطی تصریح کرده که همه فرقه‌های سبئیه به بدا در افعال الهی معتقدند..

بعید نیست که ابن سبأی یهودی این عقیده خود را از متون متعدد تورات گرفته باشد که به خداوند پشیمانی، اندوه شدید و تأسف بر کارهایی که انجام داده و سپس از آنها برگشته را نسبت می‌دهند، گویی خداوند سبحان از سرانجام آن امور آگاهی نداشته است.

به عنوان نمونه در سفر پیدایش چنین آمده که وقتی پروردگار دید که شر انسان در زمین بسیار شده و تمام تصورات افکار قلبش همه روزه فقط شرارت است، پس از اینکه انسان را در زمین ساخته بود غمگین شد و در قلبش متأسف گردید. پس گفت: انسانی را که آفریده‌ام از روی زمین محو می‌کنم، انسان را با چهارپایان و خزندگان و پرندگان آسمان؛ زیرا از ساختن آنها غمگین شدم. .

و در سفر خروج نیز چنین آمده که وقتی خدا خواست بنی اسرائیل را هلاک کند، موسی(ع) به او التماس کرد و گفت: پروردگارا چرا خشم تو بر قوم تو که با قدرت عظیم و دست توانا از سرزمین مصر خارج کردی، شعله‌ور می‌شود؟ چرا مصریان بگویند آنها را بیرون آورد تا در کوه‌ها بکشد و از روی زمین نابودشان کند؟ از شدت خشم خود بازگرد و از بدی که می‌خواهی به قوم خود برسانی پشیمان شو. ابراهیم و اسحاق و اسرائیل، بندگانت را به یاد آور که برای آنها به ذات خود سوگند یاد کردی و گفتی نسل شما را مانند ستارگان آسمان زیاد می‌کنم و تمام این سرزمینی که درباره‌اش سخن گفتم به نسل شما می‌دهم تا ابد مالک آن شوند. پس پروردگار از بدی‌ای که گفته بود به قوم خود خواهد کرد، پشیمان شد. .

و در سفر اول سموئیل آمده که: کلام پروردگار به سموئیل رسید و گفت: از اینکه شائول را پادشاه ساختم پشیمان شدم؛ زیرا او ازپیروی من برگشت و سخن مرا به جا نیاورد. پس سموئیل خشمگین شد و تمام شب به درگاه پروردگار فریاد زد..

نقد و بررسی یهودی انگاری آموزه بدا

شبهه کننده در بیان و بررسی منشأ و ریشه بدا در اسلام، ریشه‌های بداء را عمدتاً در تفکرات یهودی یا توجیهات موردی جستجو کرده است. با وجود اینکه آموزه بدا دارای مبانی متقنی است که در کلام برخی ائمه معصومان (ع) همچون امام امیرالمکومنین (ع) تصریح شده است. به عنوان نمونه بدا در مبانی متعددی همچون: تبیین آن حضرت از فاعلیت مستمر الهی الگو:متن آیه، علم فراگیر خداوند، تأثیر قطعی اعمال (صدقه، صله رحم و...) بر تقدیرات (مانند افزایش روزی و تأخیر اجل) و رد صریح تقدیرگرایی جبرآمیز ریشه دارد که این مبانی اساس فهم شیعی از بداء را تشکیل می‌دهد، مسلما نادیده گرفتن این مبانی که در کلام امیرالمومنین (ع) هم آمده، نقدی بر تحلیل ریشه‌شناختی شبهه کننده است.

توضیح اینکه مقدمات زیر مبنای اعتقاد به بدا در نگاه شیعیان را در قرآن و روایات را تشکیل می‌دهند که نباید از آنها غفلت نمود:

۱. در اعتقادات اسلامی خدا بر همه چیز و بر تمام رویدادها، از گذشته و حال و آینده، واقف است و هیچ چیز، از اندک و بسیار و از آشکار و پنهان، بر او پوشیده نیست؛ جهل به ساحت قدسی ربوبی راه ندارد و نادانسته‌ای برای او مکشوف نمی‌شود. قرآن این باور را به صراحت اعلام و چندین بار بر آن تأکید کرده است. از احادیث مربوط به علم خدا نیز معنا به وضوح فهمیده می‌شود. در خطبه‌های امیرمؤمنان علی(ع) از گستردگی و شمول علم خداوند سخن به میان آمده و اینکه «بر خدای - تعالی و سبحانه - چیزی که بندگان در روزها و شب‌هایشان انجام می‌دهند، پوشیده نیست؛ بر خرد و ریز کارشان بینا و بر آن محیط و داناست» و «فرمان ددان را در بیابان و نافرمانی بندگان را در نهان‌ها و آمد و شد ماهیان را در دریاهایی با آب فراوان و به هم کوفتن آب را بر اثر بادهای سخت وزان، می‌داند» و او «داناست بی‌اندوختن و افزودن دانش و نه دانشی فرا گرفته به کوشش».

۲. خدای متعال کار آفرینش را هرگز واننهاده و هر روزی در کاری نو است. در خطبه‌ای از امیرمؤمنان علی(ع)، که کلینی آن را در کافی روایت کرده و بنابر نقل او، راوی نخست خطبه، آن را در همان زمان ایراد خطبه ثبت و کتابت کرده است، در تبیین مضمون این آیه، از پدید آوردن‌های پی در پی خدا سخن می‌گوید: «لِأَنَّهُ كُلَّ يَوْمٍ فِي شَأْنٍ مِنْ إِحْدَاثِ بَدِيعٍ لَمْ يَكُنِ‌».

خلقت و تدبیر عالم بر پایه مشیت مستمر خدا است و هرگز دشواری و خستگی به تدبیر او راه ندارد. به بیان امام علی(ع) «نه آنچه در آغاز آفرید بر او دشوار بود و نه تدبیر کار آفریدگان بر وی گرانبار» و «او همه امور عالم را تقدیر می‌کند، بی‌آن‌که به فکرت و تأمل درون نیازمند باشد».

از انتقادهای اساسی قرآن از پیروان دین یهود، همین نکته است که آنان کار آفرینش را پایان یافته می‌دانستند؛ آن‌گونه که هیچ رویداد نو در عالم پدید نخواهد آمد و هرچه می‌شود، از آغاز مقدر بوده است. در روایتی از امام صادق(ع) و امام رضا(ع)، در توضیح این آیه آمده است که باور یهود چنین بود که خدا از کار آفرینش فارغ شده، نه چیزی بر عالم افزوده و نه خواهد کاست. تعبیر قرآنی ﴿بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ﴾، بر اهمیت اعتقاد به حضور بی‌وقفه اراده خداوند در اداره عالم، دلالت دارد. در خطبه‌های توحیدی امیرمؤمنان(ع) نیز طنین این باور کاملاً به گوش می‌رسد.

۳. سرنوشت و مقدرات انسان‌ها، به انفراد و در شکل اجتماعی، بر اثر کارهای فردی و جمعی تغییر می‌کند. صدقه و احسان و صله رحم و استغفار و توبه و شکرگزاری و ادای نعمت حق و بسیاری افعال دیگر، در جهت مثبت، سبب تغییراتی در مقدرات فرد یا مجتمع می‌شود. در برابر، رفتارهای غیراخلاقی و بی‌اعتنایی به احکام شریعت و ناسپاسی در برابر نعمت‌های خدا و بخل‌ورزی و قطع رحم و کارهایی از این دست، عمر را می‌کاهد؛ مایه تلخکامی زندگی می‌شود؛ قحطی به بار می‌آورد، و نعمت‌ها را از انسان می‌گیرد. قرآن در چندین جا به‌صورت مصداقی و در مواردی به‌صورت کلی بر این آموزه مهم دینی تأکید دارد: از زبان نوح(ع) گزارش می‌دهد که او قومش را به استغفار فرامی‌خواند تا بر اثر آن خدا باران آسمان را فرو ببارد و دارایی‌هایشان را بیفزاید و رودهایشان را جاری سازد؛ به ماجرای قوم یونس اشاره می‌کند که بر اثر دعا و ابتهال به درگاه الهی، عذاب از آنان برداشته شد؛ مهم‌تر از همه، آن‌که سخن از «تغییر تقدیرات الهی» درباره هر قوم، بر اثر رفتار آنان به میان می‌آورد و در مقام بیان قاعده کلی یادآوری می‌کند که «خدا نعمت‌هایی را که به قومی داده است، تغییر نمی‌دهد مگر آن‌که خودشان اسباب دگرگونی آن را فراهم کنند». تأکید قرآن بر پیوند مقدرات انسان‌ها با کارهایشان، در همه اقسام آن، امری است که از مروری اندک بر مضامین آیات به روشنی دانسته می‌شود.

در سخنان حضرت علی(ع) نیز به مواردی از این ربط وثیق اشاره شده است. برای نمونه در خطبه‌ای که در آن برخی از ارکان نظری و عملی (عبادی و اخلاقی) دین را برمی‌شمارد، در باب صله‌رحم و صدقه و کار نیکو می‌فرماید: «پیوند با خویشان، مال را افزون سازد و اجل را واپس اندازد، و صدقه دادن نهانی گناه را پاک کند و برجا نگذارد و صدقه دادن آشکارا، مرگ بد را بازدارد، و کارهای نیک از فرو افتادن به خواری نگاه دارد». یا «با صدقه روزی را بر خود نازل کنید».

نفی «تقدیر و قضای تغییرناپذیر» نکته مهمی است که در بیان امام علی(ع) بر آن تأکید شده است. به روایت محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) هنگام بازگشت امام از نبرد صفین، مردی نزد وی آمد و پرسید: «آیا رفتن ما به سوی شام (برای نبرد با سپاه معاویه) به حسب قضا و قدر الهی بوده است؟» پاسخ امام مثبت بود؛ چراکه هیچ حادثه‌ای و هیچ حرکتی در عالم جز به قضا و قدر الهی روی نمی‌دهد؛ اما امام بی‌درنگ افزود که این قضا و قدر، قطعی و حتمی نیست؛ زیرا در آن صورت ثواب و عقاب آخرت و امر و نهی الهی بی‌معناست؛ معنای وعد و وعید از بین می‌رود، و از آن بالاتر «گناه کار، شایان تقدیر و نیکوکار درخور نکوهش می‌شود». در واقع، اگر مقدرات انسان‌ها محتوم و تغییرناپذیر باشد، گناه‌کاران از روی جبر مرتکب گناه ـ و به تبع آن مؤاخذه ـ شده‌اند. پس به جاست که این مؤاخذه جبران و گناه کار تشویق شود. این بیان امیرمؤمنان(ع)، هر چند ناظر به نفی جبر در افعال انسان‌ها است، تصریح آن بر نفی قدر و قضای محتوم الهی در همه امور، و نیز تأکید بر دگرگونی مقدرات انسان‌ها، بر پایه زمینه‌ها و عوامل انسانی درخور توجه ودقت بسیار است. از این بیان به روشنی برمی‌آید که همه پدیده‌های عالم فقط با تقدیر و قضای الهی صورت تحقق می‌یابد و این تقدیرات بارفتار انسان‌ها پیوسته تغییر می‌پذیرد.

شبهه: پیدایش اعتقاد به بدا از مختار ثقفی و کیسانیه

برخی دیگر از اهل سنت قول به بداء به کیسانیه و رهبرشان مختار ثقفی نسبت داده شده که از معتقدان به امامت محمد بن حنفیه بودند. دلیل مهمی که آنها را به این اعتقاد سوق داد این بود که مصعب ابن زبیر لشکری قوی به سوی آنها فرستاد و مختار، احمد بن شمیط را با سه هزار جنگجو برای مقابله با آنها اعزام کرد و به آنها گفت: به من وحی شده که پیروزی از آن شماست. اما ابن شمیط و همراهانش شکست خوردند و وقتی بازگشت به مختار گفت: پس آن پیروزی که به ما وعده داده بودی کجاست؟ مختار به او گفت: این چیزی بود که به من وعده داده شده بود اما سپس بداء رخ داد؛ زیرا خداوند سبحان و متعال فرموده است: “خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند یا ثابت نگه می‌دارد و اصل کتاب نزد اوست”. سپس مختار برای جنگ با مصعب بیرون رفت و شکست خورده به کوفه بازگشت و در آنجا او را کشتند. ..

دیدگاه اهل سنت پیرامون موضع امامیه درباره بداء

از دیدگاه اهل سنت، شیعیان امامیه برجسته‌ترین گروهی هستند که قول به بداء به آنها نسبت داده شده است، به طوری که این مفهوم جایگاه برجسته‌ای در مذهب آنها دارد. کتاب‌های حدیث، منابع و روایات قدیمی شیعه مملو از ده‌ها روایت است که بر اهمیت بداء تأکید می‌کند و آن را از عقاید اساسی این گروه قرار می‌دهد.

به عنوان نمونه کلینی برجسته‌ترین کسی است که این عقیده را نزد شیعیان دوازده امامی مطرح کرده است .، به طوری که آن را در بخش اصول کافی قرار داده و آن را در کتاب توحید گنجانده و بابی با عنوان «باب البداء» به آن اختصاص داده است، و این در کتاب الاعتقادات . همچنین مجلسی به موضوع بداء اهمیت داده و در بحارالانوار بابی با عنوان «باب النسخ والبداء» برای آن قرار داده و هفتاد حدیث از احادیث ائمه را ذکر کرده است . این مقوله همچنین در کتاب‌های عقیده برخی معاصران آمده و علمای آنها در این باره تألیفات مستقلی نوشته‌اند که به بیست و پنج تألیف رسیده است .

مرحوم کلینی در «الکافی» بابی با عنوان «باب البداء» . گشوده و در آن روایات بسیاری آورده است، از جمله: از ابو عبدالله نقل شده که گفت: «خداوند با چیزی مانند بداء عبادت نشده است» و در روایتی دیگر: «خداوند با چیزی مانند بداء بزرگ داشته نشده است». . و در روایت دیگری گفت: «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر اینکه سه خصلت را از او گرفت: اقرار به بندگی او، کنار گذاشتن همتایان، و اینکه خداوند هر چه را بخواهد مقدم می‌دارد و هر چه را بخواهد به تأخیر می‌اندازد». .

از جمله روایات بدا در منابع شیعه روایتی است که به حضرت لوط نسبت داده‌ شده که آن حضرت فرشتگان را برای نزول عذاب بر قومش تشویق می‌کرد از ترس اینکه برای خداوند بداء حاصل شود، و می‌گفت: «اکنون آنها را بگیرید؛ زیرا می‌ترسم برای پروردگارم درباره آنها بداء حاصل شود». پس فرشتگان گفتند: «ای لوط ﴿إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ﴾ . .

شبهه: دیدگاه اشعری پیرامون اختلاف دیدگاه شیعیان در مسأله بدا

از منظر اهل سنت نسبت دادن قول به بداء به شیعیان تقریباً از امور مورد اتفاق میان علمای قدیم و جدید با وجود اختلاف مذاهبشان است، و در این میان تفاوتی میان مفسران، اصولیون، مورخان یا علمای عقیده و کلام نیست. شاید تنها اختلاف میان علمای اهل سنت، بررسی انطباق این نسبت بر همه شیعیان یا اختصاص آن به گروه‌هایی از آنها، به ویژه غالیان باشد. اشعری در المقالات تصریح کرده که: «عموم روافض معبود خود را به بداء توصیف می‌کنند و می‌پندارند که برای او بداءها پیش می‌آید». (. اما او در بخش دیگری از المقالات . توضیح مفصل‌تری ارائه کرده و به اختلاف شیعیان در این مسئله در سه دیدگاه اشاره کرده است:

1. گروه اول از آنها می‌گویند: برای خداوند بداهایی پیش می‌آید، و او می‌خواهد چیزی را در زمانی انجام دهد سپس به دلیل بداء آن را انجام نمی‌دهد، و هنگامی که به شریعتی امر می‌کند و سپس آن را نسخ می‌کند، این فقط به خاطر آن است که برایش در آن بداء حاصل شده است، و آنچه می‌داند که خواهد بود و هیچ یک از مخلوقاتش را بر آن آگاه نکرده، بداء در آن جایز است، اما آنچه بندگانش را بر آن آگاه کرده، بداء در آن جایز نیست.
2. گروه دوم از آنها: ادعا می‌کنند که بداء برای خداوند در آنچه می‌داند که خواهد بود تا اینکه نباشد جایز است، و این را در آنچه بندگانش را بر آن آگاه کرده و اینکه نخواهد بود جایز می‌دانند، همانطور که آن را در آنچه بندگانش را بر آن آگاه نکرده جایز می‌دانند.
3. گروه سوم از آنها: ادعا می‌کنند که بداء بر خداوند عزوجل جایز نیست و آن را از او تعالی نفی می‌کنند.

اگر به کتاب‌های خود شیعیان، به ویژه تألیفات علمای متقدم آنها مراجعه کنیم، جریان غالبی را خواهیم یافت که آن را به مذهب شیعه نسبت می‌دهد که قول به بداء را پذیرفته است، تا جایی که یکی از بزرگان علمای این طایفه، یعنی شیخ مفید، اتفاق امامیه بر این امر را نقل کرده و گفته است: «امامیه بر وجوب بازگشت بسیاری از مردگان به دنیا قبل از روز قیامت اتفاق نظر دارند، هرچند در معنای رجعت اختلاف دارند، و بر استعمال لفظ بدا در وصف خداوند متعال اتفاق دارند، و این از جهت سمع است نه قیاس… و معتزله، خوارج، زیدیه، مرجئه و اصحابحدیث همگی با امامیه در تمام آنچه ذکر کردیم مخالفت دارند» .

نقد و بررسی دیدگاه اشعری

از جمله اشکالات ادعای فوق، تعمیم دیدگاه مورد نقد در معنای بدا یعنی مساوی دانستن آن با جهل یا تغییر علم به تمامی شیعیان از یکسو و نادیده گرفتن تفاسیر دقیق درون مذهبی شیعه آن هم با استناد به گزارش‌های اهل سنت (مانند اشعری)از سوی دیگر است.

برداشت‌های ناصواب از اقوال امامیه در مساله بدا

برخی از اهل سنت با پذیرش پیش فرض بطلان اعتقاد به بدا و اصرار بر نادرستی آن، اتهامات نادرستی را به علمای بزرگ امامیه زده و تلاش کرده‌اند تا به هر نحو ممکن اعتقاد به بدا را عقیده برخی از شیعیان معرفی کنند. از این رو گفته‎اند: با وجود کثرت نوشته‌های شیعی که قول به بداء را پذیرفته‌اند، برخی از علمای آنها به زشتی این قول و لوازم خطرناک آن پی برده‌اند، بنابراین نهایت تلاش خود را برای تبرئه مذهب از اتهام قول به بداء به کار گرفته‌اند و در نتیجه تلاش‌های آنها متعدد شده و جهت‌های مختلفی به خود گرفته است ..

در ادامه برخی از برداشت‌های ناصواب اهل سنت از اقوال امامیه و اتهامات بی‌اساس آنها را بیان و بررسی می‌نماییم

شبهه اول: انکار بدا توسط خواجه طوسی

برخی چنین ادعا کرده‌اند که خواجه نصیر طوسی از جمله علمای امامیه است که وجود بدا را به عنوان عقیده‌ای برای شیعیان دوازده امامی انکار کرده و درباره طایفه خود گفته است: «آنها به بدا قائل نیستند، و قول به بدا فقط در روایتی بوده که از جعفر صادق نقل کرده‌اند که او اسماعیل را جانشین خود قرار داد، اما از اسماعیل چیزی ظاهر شد که او آن را نپسندید، پس موسی را جانشین قرار داد. وقتی درباره این مسئله از او سؤال شد، گفت: برای خداوند در امر اسماعیل بدا حاصل شد، و این یک روایت است و نزد ما خبر واحد موجب علم و عمل نمی‌شود» .

این گروه جهت اثبات ادعای خود، به واکنش علامه مجلسی به سخن خواجه استناد کرده و می‌گوید: مجلسی نیز این پاسخ از شیخ طوسی را عجیب دانسته و آن را به عدم احاطه او بر اخبار نسبت داده است...

نقد و بررسی دیدگاه اول

الف: تمرکز نامتناسب بر مصادیق مورد مناقشه (امامت) به جای مصادیق مورد اتفاق

این گروه به شدت بر مثال‌هایی مانند تغییر امامت از اسماعیل به امام کاظم (ع) تمرکز کرد‌ه‌اند تا بدا را به معنای تغییر نظر خدا در امامت جلوه دهند. در حالی که این روایات مورد مناقشه واقع شده‌اند و در مقابل در روایات نمونه‌هایی از وقوع بدا در تاریخ ادیان بیان شده که اتفاقی هستند. مانند:

1. قوم حضرت یونس (ع) به جای عذاب، رحمت الهی شامل حال آنها شد که در قرآن هم به آن اشاره شده است: ﴿فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ﴾؛
2. حزقیل پیامبر مأموریت یافت تا زمان مرگ پادشاه را اعلام کند ولی مرگ او به تأخیر افتاد و مأمور شد به او ابلاغ کند.
3. پیامبر اکرم (ص) از مرگ خارکن یهودی خبر داد، امام به خاطر صدقه‌ای که داد مرگ او به تأخیر افتاد.

ب: نادیده گرفتن یا انکار صریح آموزه شیعی مبنی بر عدم امکان بدا در اصل نبوت و امامت:

بخش قابل توجهی از اشکالات اهل سنت در مساله بدا بر دیدگاه شیعه بر پایه تغییر در امامت بنا شده است، در حالی که به تصریح روایات شیعه «در نبوت و امامت بدا راه ندارد». این آموزه کلیدی شیعهدر اینجا نیز نادیده گرفته شده یا به گونه‌ای دیگر تفسیر شده است. چرا که چانچه گذشت بر اینها بر اساس برخی روایات صحیح السند و متفق علیه، اصلا بدا در برخی امور همچون امامت، نبوت و ظهور امکان ندارد. از این رو چنانچه مضمون برخی روایات، وقوع بدا در این امور را بیان کنند، یا باید در درستی آن روایات تردید نمود و یا به گونه‌ای آنها را با دیگر روایات جمع زده و مثلا حمل بر تقیه نمود.

1. عدم امکان بداء در نبوت و امامت: در نبوت و امامت بدا راه ندارد؛ زیرا پیامبران و امامان افراد معینی هستند که از سوی خداوند برگزیده شده‌اند و تغییرپذیر نیست. این مطلب مورد اجماع عالمان امامیه است و در روایتی نیز آمده است که در نبوت و امامت بدا راه ندارد.
2. عدم امکان بداء در ظهور امام زمان (ع): یکی از مسائل اساسی دربارۀ بدا، عدم وقوع بداء در مورد ظهور حضرت مهدی (ع) است. در روایات آخرالزمان به دو گونه به موضوع بداء اشاره شده است؛
   1. دعاهایی که درخواست تعجیل فرج حضرت مهدی (ع) و کوتاه شدن مدت غیبت توصیه شده است. امام صادق (ع) فرمود: «اگر مردم از غیبت امامشان به درگاه خداوند گریه و ناله کنند، ظهور حضرت نزدیک‌تر خواهد شد و اگر مردم نسبت به دوری حجت خدا بی‌تفاوت باشند، غیبت نیز تا آخرین حد خود ادامه پیدا خواهد کرد».
   2. روایاتی که موضوع بداء را خصوصاً در احوال آخرالزمان و ظهور حضرت بیان می‌کند. چنانچه امام صادق (ع) می‌فرماید: «چند چیز جزء نشانه‌های حتمی ظهور است که قطعاً پیش از قیام حضرت قائم (ع) روی خواهد داد؛ خروج سفیانی، فرو رفتن لشکر سفیانی در سرزمین بیداء، شهید شدن نفس زکیه، ندایی آسمانی. راوی سؤال کرد: آیا در نشانه‌های حتمی، بداء روی خواهد داد؟ حضرت پاسخ داد: آری. سپس راوی عرض کرد: می‌ترسم در قیام حضرت قائم (ع) نیز بداء رخ دهد! حضرت فرمود: خیر! قیام حضرت قائم (ع) از وعده‌های الهی است و خداوند در وعده خود تخلف نمی‌کند، زیرا خود در قرآن فرموده: ﴿ِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ﴾.. اصل ظهور حضرت حجت از اموری است که شکی در حتمیت آن نیست، چنانچه فرموده‌اند: «اگر از عمر هستی یک روز باقی مانده باشد حضرت ظهور خواهد کرد». هرچند از تعیین وقت ظهور امام عصر (ع) نهی شده است، ولی تقدیم و تأخر در آن ممکن است. هر چند گفته شد که بدا در اصل ظهور ممکن نیست اما نسبت به نشانه‌های ظهور باید گفت: وقوع بدا در نشانه‌های غیرحتمی مورد اتفاق همه دانشمندان اسلامی است. ولی درباره وقوع بدا در نشانه‌های حتمی ظهور سه نظر وجود دارد: امکان وقوع بداء، عدم امکان وقوع بداء، عدم امکان وقوع بداء دراصل نشانه‌های حتمی وامکان بداء درجزئیات.

شبهه دوم: تفسیر بدا توسط شیعه به تغییر در علم الهی (در لوح محو و اثبات)

به عقیده برخی اهل سنت، گروه دیگری از شیعیان بدا را از باب تغییر در لوح محو و اثبات نزد خداوند سبحان و متعال دانسته‌اند، و اینکه بدا به علم ازلی مربوط نمی‌شود، بلکه آن چیزی است که از محو و اثبات در تقدیرات مشروط به وجود شرایط و نبود موانع حاصل می‌شود، مانند افزایش عمر برای کسی که صله رحم انجام دهد، یا شفای بیمار اگر صدقه دهد، یا برطرف شدن اندوه اگر صاحب آن دعا کند. اما این تأویل هرگز با روایاتی که در آنها صراحتاً گفته شده خداوند متعال برایش بداء حاصل می‌شود پس از آنکه نمی‌دانسته، همخوانی ندارد..

نقد و بررسی دیدگاه دوم: عدم تفکیک میان علم الهی و فعل الهی

پاسخ به این شبهه را در دو بخش بیان می‌کنیم.

آیات قرآنی درباره بداء به دو لوح اشاره دارند. قرآن کریم که برای اولین‌بار در تاریخ معارف بشری مسئله بداء را طرح کرده است، دو نوع مقدرات را این چنین تبیین می‌‌کند:

1. لوح محفوظ‍‌: مقدراتی که نوشته می‌شود و به هیچ وجه تغییر نمی‌یابد؛ چرا که مطابق با علم الهی است: ﴿بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ﴾؛
2. لوح محو و اثبات: آنچه برای انسان مقدر شده ولی بنابه شرایط خاص و به اراده خداوند تغییر می‌کند: ﴿يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾ این لوح بیانگر مفاد بداء است.

الف: بداء و قضاء و قدر الهی

بر اساس تعالیم قرآنی، علم خداوند از هر جهت مطلق است و محدودیتی ندارد: ﴿أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾. این بدان معناست که خداوند بر همۀ حوادث از ازل تا ابد آگاه است و در این علم هیچ‌یک از مخلوقات با وی مشارکت ندارند: ﴿فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا﴾ و ممکن است تنها برخی از آن به صورت استثنا آگاه باشند: ﴿إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ﴾ و این همان قضای حتمی است. در کنار این حقیقت، حقیقتی در سطح نازل‌تر قرار می‌گیرد و آن اینکه سرنوشت انسان‌ها و حوادث و وقایعی که برای آنها پدید می‌آید بر اثر عوامل و شرایط ویژه‌ای همانند اختیار افراد و گروه‌های انسانی و توانایی ایشان در انتخاب راه‌های گوناگون رقم می‌خورد. این همان قضای غیر محتوم یعنی قدر است که اطلاع بر آن برای نفس نبی یا ولی ممکن است.

جایگاه بداء در این میان به عنوان یکی از افعال یا اوصاف الهی آن است که بر اساس وعده‌های خداوند به جای برخی از مقدرات غیر حتمی به جهت اختیار و عملکرد انسان نظیر صدقه، صله رحم، نیکی به پدر و مادر و قدردانی از آنان یا ترک این‌گونه امور، سرنوشت بهتر یا بدتری برای وی رقم می‌خورد: ﴿يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾. بخش نخست آیه اشاره به قضای غیر محتوم دارد و قسمت دوم مربوط به قضای محتوم است. بداء در حقیقت تغییر در علم الهی نیست، بلکه تغییر در مقدّرات غیر محتوم است.

ب: بداء و کتاب محو و اثبات

در نظر شیعه‌ بداء همان کاری است که خداوند در لوح محو و اثبات انجام می‌‌دهد، برخلاف نسبت ناروای اهل سنت به شیعه که خداوند چیزی را نمی‌داند و سپس علم بر او عارض می‌شود. گاهی خداوند چیزی را که مقدر فرموده ولی به جهت مصالحی تغییر می‌دهد، نه به این معنا که ابتدا مصلحت واقعی را نمی‌دانسته، بلکه صلاح این بوده که ابتدا به گونه‌ای مقدر شود و سپس به گونه‌ای دیگر تغییر یابد. یکی از آن مصالح نمایش قدرت مطلق خداوند است، همچنین تشویق مردم به انجام کارهای خوبی است که در سرنوشت آنها مؤثر است.. از این رو محدودۀ بداء، کتاب محو و اثبات است و در ام الکتاب یا لوح محفوظ هیچ‌گونه تغییری رخ نمی‌دهد. امام صادق (ع) فرموده است: «کتاب محو و اثبات کتابی است که خداوند آنچه را بخواهد از آن محو می‌کند و آنچه را بخواهد ثابت می‌دارد، به همین جهت، دعا قضای الهی را تغییر می‌دهد و بر آن دعا نوشته شده که وسیله تغییر قضاء است، ولی هنگامی که به امّ الکتاب برسد دعا در آن تأثیری نخواهد داشت».

ام الکتاب، منشأ کتاب محو و اثبات است، یعنی تحولاتی که در نظام عالم طبیعت رخ می‌دهد، بر اساس الگوی ثابتی است که در امّ الکتاب مقرر شده است. یادآوری «ام الکتاب» پس از بیان حوادث بیان‌گر دو نکته مهم است: اول اینکه تحولات، بدون ملاک و معیار نیست؛ دوم اینکه تحولات بر اراده الهی تحمیل نمی‌شود، بلکه از مشیت الهی که بر پایه علم پیشین خداوند استوار است، نشأت می‌گیرد. این تحولات در قلمرو قضا و قدر غیرحتمی واقع می‌شود، اما قضا و قدر حتمی خداوند از تحول مصون است: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ﴾، مقصود از اجل مسمّی، اجل حتمی است که در لیله القدر رقم می‌خورد و تغییرناپذیر است و اجل غیر مسمّی، اجل موقوف است که قابل تغییر است..

در این شبهه، اتهامی به شیعه بر تغییر در علم الهی در لوح محو و اثبات به واسطه اعتقاد به بدا زده شده و حال آنکه در اینجا باید میان علم ذاتی و فعل الهی یا همان تقدیر، تفکیک و تمایز قائل شد و در این شبهه تفکیک صحیحی میان این دو ارائه نشده است. در بدا از منظر شیعه تغییری در علم خداوند به وجود نمی‌آید؛ بلکه تغییری در اطلاع ما نسبت به آنچه قبلاً خبر داده شده، ایجاد می‌شود بدین معنا که بدا مربوط به تغییر سرنوشت و تجدید نظر در برنامۀ قضا و قدر الهی در لوح محو و اثبات است، نه تغییر در علم ذاتی او و لوح محفوظ.

نادیده گرفتن استدلال شیعه به آیات تغییر سرنوشت و لوح محو و اثبات:

اشکال دیگر دیدگاه دوم این است که به ادعای آن این تأویل شیعه از بدا هرگز با روایاتی که در آنها صراحتاً گفته شده خداوند متعال برایش بداء حاصل می‌شود پس از آنکه نمی‌دانسته، همخوانی ندارد.. مستشکل در اینجا عمدتاً به آیاتی که بر علم مطلق خدا دلالت دارند استناد کرده تا بداء را رد کند، در حالی که به آیات و روایات دیگری که تفکیک میان دو لوح محفوظ و محو و اثبات را بیان کرده و اساس استدلال شیعه در مساله بدا هستند، توجه کافی نکرده یا آن را کم‌اهمیت جلوه داده است.

توضیح اینکه در قرآن هر چند واژه «بدا» در معنای اصطلاحی آن نیامده، ولی در آیات مختلفی این مفهوم قابل استفاده است، از جمله:

۱. ﴿يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾. در تفسیر این آیه از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است که فرمود: «الصَّدَقَة على وَجههَا و برّ الْوَالِدين و اصطناع الْمَعْرُوف تحول الشَّقَاء سَعَادَة، و تزيد فِي الْعُمر و تقي مصَارِع السوء»؛ «صدقه در راه خدا، نیکی به پدر و مادر و انجام کارهای نیک، بدبختی را به خوشبختی تبدیل کرده، عمر را افزایش داده، از مرگ‌های بد جلوگیری می‌کند».

۲. قرآن درباره تغییر سرنوشت قوم یونس می‌فرماید: ﴿فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ﴾. برابر این آیه، قوم یونس بر اثر نافرمانی خدا، مستحق عذاب شدند. یونس(ع) پس از آن‌که این خبر را به آنها داد از نزدشان رفت؛ ولی آنان با دیدن نشانه‌های عذاب، از کرده خویش پشیمان شده، رو به صحرا نهادند و به گریه و زاری، پرداختند. آن‌گاه خداوند توبه شان را پذیرفت و عذاب را از آنان برداشت. از این جایگزینی تقدیرها، که به دست قدرت الهی انجام می‌شود به «بدا» تعبیر می‌شود؛ یعنی گفته می‌شود: بدا الله أن يعذبهم؛ اول قرار بود که عذاب بر آنان نازل شود؛ ولی خداوند آن را تغییر داد و سرنوشت جدیدی را بر آنان رقم زد.

۳. قرآن می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ﴾. این آیه هم به روشنی از تغییر سرنوشت‌ها به دست قدرت الهی سخن می‌گوید.

بنابراین، تغییر سرنوشت‌ها و جایگزینی تقدیرها، امری است که همه مسلمانان به آن اعتقاد دارند و به شیعه اختصاص ندارد. منظور شیعه از «بدا» چیزی جز همین تغییر سرنوشت‌ها نیست. برابر این معنی، هرگز بدا به معنی نسبت دادن جهل به خدا نیست. غیر از آیات یاد شده، آیات دیگری نیز در قرآن است که به مفهوم بدا اشاره دارد، در این جا از آنها به اختصار یاد می‌شود:

1. آیاتی که از قضا و قدر حتمی و غیر حتمی سخن می‌گوید؛ مانند، آیه ۳۹ سوره رعد، همچنین آیاتی که از اجل حتمی و غیر حتمی سخن می‌گوید؛ مانند آیه ۳ سوره انعام.
2. آیاتی که از تغییر فرمان الهی درباره ذبح اسماعیل سخن می‌گوید؛ مانند آیات ۱۰۲ تا ۱۰۷ سوره صافات.
3. آیاتی که از حرام ساختن ورود بنی اسرائیل به سرزمین مقدس به مدت چهل سال به دنبال نافرمانی‌های آنان، گفت‌وگو می‌کند؛ مانند آیات ۲۱ تا ۲۶ سوره مائده.
4. آیاتی که از اضافه شدن ده روز به میقات حضرت موسی(ع) پس از تعیین سی روز حکایت می‌کند؛ مانند آیه ۱۴۲ سوره اعراف.
5. آیاتی که به تغییر سرنوشت‌ها بر اثر اعمالی چون ایمان، تقوا و استغفار (آیه ۹۶ سوره اعراف و ۱۰ و ۱۱ سوره نوح) یا تأثیر دعا و تضرع در شب قدر در سرنوشت‌های غیر حتمی (آیه۴ سوره دخان) اشاره دارد.

بنابراین مسئله بدا به معنی اصطلاحی‌اش یک مسئله قرآنی است و همه مسلمانان عملاً به آن ملتزم هستند و هیچ‌کس این تغییرات را ملازم با جهل یا پشیمانی خدا نمی‌داند. اساساً اگر کسی بدا به این معنای اصطلاحی‌اش را منکر باشد باید دعا را نیز منکر باشد؛ زیرا دعا هم چیزی جز اعتقاد به تغییر وضعیت نیست. آیا دعا غیر از تقاضای تغییر سرنوشت است؟!.