بنی ‌حارث بن تیم‌الله

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بنی بکر بن وائل است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب این قوم

مردم این طایفه از اعراب عدنانی و از شاخه‌های قبیله بزرگ بکر بن وائل‌اند که نسب از حارث بن تیم الله بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکر بن وائل می‌برند. مادر حارث را زنی از قبیله قیس بن عیلان به نام ماریة بنت حارث بن حمار بن ناج بن أبی ملک گفته‌اند. حرث بن تیم الله از همسر خود عدنة بنت شیبان بن ذهل ابن ثعلبه صاحب پسرانی به اسامی: ثعلبه معروف به «غُباب»، مالک، عامر و شیبان و از همسر ضبیه‌ای خود دارای فرزندانی به نام‌های عدی و جلیحه شد. از ثعلبة بن حارث، عائذ، مالک، ربیعه، غنم و عریج متولد شدند و از عدی بن حارث: حنتم و شیبان. این فرزندان، در کنار دیگر فرزندان و نوادگان این قوم قبیله‌ای را بنیان نهادند که بعدها به نام سر شاخه آن بنی حارث بن تیم الله شهرت یافت. این قبیله نیز بسان دیگر قبایل عرب از فروعات و شعب متعددی شکل یافته که جمله آن می‌توان از بنی حنتم بن عدی بن حارث، بنی غباب، بنی عائذ بن ثعلبة بن حارث و بنی حنش (بنی جشم) بن عدی یاد کرد.

منازل و مساکن بنی حارث

از مواطن اختصاصی بنی حارث بن تیم الله در دوران جاهلی اطلاعی به‌دست نیامده است؛ اما به نظر می‌رسد مردم بنی حارث هم چونان دیگر طوایف مادری خود بکر بن وائل در سرزمینی که از یمامه تا بحرین، و از آنجا تا ساحل کاظمه، و سپس تا بحرین و کناره‌های سواد عراق، و سپس تا ابله و هیت امتداد داشت، سکونت داشتند. آنها به تدریج به سوی عراق پیش رفتند و در امتداد رودخانه دجله در منطقه‌ای که امروزه هنوز به نام آنها، «دیار بکر» شناخته می‌شود، ساکن شدند. این سرزمین، بلاد وسیعی بود که به بکر بن وائل نسبت داده می‌شد و منطقه غرب دجله، از منطقه کوهستانی مشرف به نصیبین تا خود دجله را در بر می‌گرفت و شامل مناطق و شهرهای: حصن کیفا، آمد و میّا فارقین می‌شد. قلمرو آنها گاهی فراتر از دجله تا سعرت، جیزان و حین و سرزمین‌های بین آنها امتداد می‌یافت، اما از دشت‌ها فراتر نمی‌رفتند. پس از ظهور اسلام و در پی تأسیس شهرهای جدید اسلامی، جمع زیادی از آنان در عراق و به‌ویژه شهر کوفه و احتمالاً بصره منزل گزیدند. سالیان بعد، دامنه سرزمینی این مردم به ایران نیز کشیده شد و جمعی از ایشان همراه با جمعی دیگر از اعراب، در نقاط مختلف خراسان ساکن شدند.

بنی حارث و تاریخ جاهلی

جنگ‌ها و ستیزه‌های جاهلی را باید عنصر اصلی سازنده بخش اعظم تاریخ این قوم و دیگر اقوام عرب در دوران جاهلیت دانست. از مهمترین این جنگ‌ها، که بنی حارث تیم الله در آن به ایفای نقش پرداختند می‌توان از «روز اُواره [اول]» یاد کرد. سبب وقوع این جنگ را -که میان منذر بن امرؤ القیس [و متحدانش بنی تغلب و بنی نمر] و قبیله بکر بن وائل در گرفت- پناهنده شدن سلمة بن حارث از قبیله تغلب به قبیله بکر بن وائل گفته‌اند. پس از این اتفاق، فرزندان بکر، پیرامون سلمه حلقه زدند و او را به ریاست برگزیدند. منذر بن امرؤ القیس کسانی را به نزدشان فرستاد و از آنان خواست که به فرمان وی در آیند. اما آنان بدین کار تن در ندادند. تمرد بنی بکر از اطاعت فرمان منذر، او را سخت به خشم آورد و سوگند خورد که به زودی بر سویشان لشکر خواهد کشید و چنانچه که اگر به پیروزی یافت، آن قدر از ایشان بر فراز کوه اواره بکشد که خونشان تا دامنه کوه فرود آید. در پی این لشکرکشی، پیکاری سخت در دامنه کوه اواره میانشان در گرفت که با شکست قبیله بکر و هم‌پیمانانشان پایان یافت. یزید بن شرحبیل کندی -رییس کندی و از هم‌پیمانان بنی بکر-اسیر گردید و به فرمان منذر کشته شد. منذر از قبیله بکر اسیران بسیاری گرفت و دستور داد که بر فراز کوه اواره آنان را سر ببرند. او همچنین دستور داد که زنان قبیله بکر را زنده بسوزانند. ولی با وساطت مردی از خاندان بنی قیس بن ثعلبه -از بیوت بنی حارث- که از آن خاندان گسسته و به منذر پیوسته بود، منذر از این اقدام منصرف و دستور به آزادی شان داد. در این جنگ، بنی حارث بن تیم الله هم در کنار دیگر طوایف بکر بن وائل حضور داشت. در این نبرد، علقمة بن شیبان بن عدی بن حارث بن تیم الله، معروف به «فارس الأبرش» از جمله تک‌سواران این قوم بود. وی سوار بر این اسب در یوم أواره شرکت کرد و در آن، به کارزار فردی به نام متمطّر -از مردان بنی نصر- از طایفه نعمان بن منذر، -که او را به مبارزه‌طلبیده بود،- رفت و وی را هلاک کرد. همان‌گونه که گفته شد، پس از شکست بکری‌ها، جماعت بسیاری از بکری‌ها از جمله زنان و کودکان بنی حارث به اسارت در آمدند که با وساطت أوس بن محصن بن عامر بن عبداللّه بن عائذ بن ثعلبة بن حارث بن تیم اللّه بن ثعلبه معروف به «الأشمّ» آزاد گردیدند.

نبرد جاهلی براجم با بنی حارث و کشمکش‌های یکی از حارثی‌ها با مردی نهشلی به نام «جراح» بر سر اسبی اصیل به نام «عصماء»، از دیگر وقایع جاهلی است که در آن به ذکر نامی از بنی حارث و افرادش پرداخته شده است. نقل است: ابوجعل برادر عمرو بن حنظله از براجم، گروهی از مطرودین اسد، تمیم و دیگران را گرد آورده بود و آنها به بنی حارث بن تیم الله بن ثعلبه حمله کردند. بنی حارث در دفاع از خود، به شدت با آنها جنگیدند تا اینکه موفق شدند آنها را در هم شکسته، نیروهایشان را پراکنده کندند. در این هنگام، مردی از بنی حارث بن تیم الله بن ثعلبه به گروهی از بنی نهشل که جراح بن اسود بن یعفر، حر بن شمر بن هزان بن زهیر بن جندل، رافع بن صهیب بن حارثه بن جندل، عمرو و حارث پسران حریر بن سلمی بن جندل از جمله ایشان بودند، رسید. مرد حارثی پس از ابراز شگفتی از نبرد آنها در این جنگ، در میان ایشان فرود آمد و جهت تحقیرشان به تراشیدن موهای پیشانی شان پرداخت. در این بین، جراح بن اسود متوجه یکی از اسب‌های آنها شد و آن را بهترین اسب روی زمین پنداشت. پس بر آن جست و از آنجا فرار کرد. مرد حارثی از کسانی که با او مانده بودند پرسید که آیا این مرد را می‌شناسند؟ آنها پاسخ مثبت دادند و به او وعده دادند که وی را در استرداد آن اسب از جراح بن اسود یاری دهند. جراح نزد پدرش رفت و از او خواست با آن اسب که نامش را «عصماء» می‌‌گفتند به بنی‌سعد فرار کند. مردان قبیله نهشل نزد قوم خود بازگشتند و ضمن اعلام حمایت خود از صاحب عصماء سوگند خوردند که آن را بیابند و به صاحبش تحویل دهند. بنی جَرول با بنی سلمی بن جندل علیه بنی حارثة بن جندل همپیمان بودند از این رو در یاری او بر ضد تیحان بن بلج بن جَرول بن نهشل وارد عمل شدند. اسود بن یعفر -پدر جراح- هم شعری هجوآمیز علیه او سرود. وقتی اسود دید که آنها دل از این اسب نمی‌کنند و در برگرداندن آن اصرار دارند، از آنها قسم گرفت که در ازای تحویل اسب، کره هایش را نزد خود نگه دارد. آنها نیز پذیرفتند و اسب را تحویل گرفتند و به صاحبش باز گرداندند و پس از متولد شدن کره‌ها، آنها را به اسود تحویل دادند.

حضور برخی از بنی حارثی‌ها از جمله ثعلبة بن حارث بن تیم الله معروف به «غُباب» در جنگ با بنی‌کلب و به نقلی «یوم التحالیق» (یوم التّحالق) یا «یوم قِضَّه» -که نبردی بین بکر بن وائل و تغلب بود و به پیروزی بنی بکر منجر شد-، و نیز ستیزه با بنی عبس و دستگیری رییس آنان -مروان القرظ بن زنباع عبسیّ- توسط تک سوار جاهلی بنی حارث -زهیر بن أمیة بن حنتم- هم از دیگر اخبار این قوم در عهد جاهلی است.

بنی حارث و تاریخ اسلامی

از تاریخ اسلامی این قوم در دوران حیات نبی اکرم(ص) و نیز نقش آنان در حوادث و وقایع مهم به وقوع پیوسته در دوران خلافت ابوبکر و عمر از جمله ماجرای رده و فتوحات اسلامی که به نظر می‌‌رسد بنی حارث بن تیم الله نیز در آن چونان سایر قبایل عرب -خصوص قبیله مادری‌اش بکر بن وائل- نقش آفرین بودند، اطلاعی جز حضور یزید بن حجیّه تیمی در نبرد قادسیه به دست نیامده است. بر اساس برخی گزارشات، پس از پیروزی مسلمانان در نبرد قادسیه، سعد بن وقاص به تقسیم غنائم جنگ بر آمد و تصمیم گرفت تا بر اساس مقدار محفوظات قرآنی هر کس، آنها را از غنائم جنگی بهره مند سازد. بر این اساس او ‌خواست تا از سهم بشیر بن ربیعه خثعمی و یزید بن حجیه تیمی که از فعال‌ترین و زبده‌ترین افراد لشکر در این جنگ بودند و در عین حال آیات چندانی از قرآن را از بر نداشتند، بکاهد. اما آن دو، با یادآوری خدمات و زحمات بسیار خود در این جنگ، خواستار تفضیل خود بر دیگر رزمندگان شدند و از گرفتن سهم اعطایی سعد خودداری کردند. از تاریخ اسلامی این قوم در دوره‌های بعد نیز، چیزی افزون بر آنچه که در ذیل تراجم برخی از افراد شهیر این طایفه آمده، اطلاعی به دست نیامده است. بی‌گمان زیاد بن خصفه تیمی، یزید بن حجیّه تیمی و عبدالله بن وال تیمی از جمله مشهور‌ترین چهره این قوم در طول تاریخ اسلامی هستند که شرح حال زندگی شان، مهمترین منبع در تأمین اطلاعات ما در باره طایفه بنی حارث بن تیم الله است. مشارکت برخی از حارثی‌ها در جریان اعتراضات مردم کوفه علیه زعامت سعید بن عاص -حاکم منصوب عثمان بر کوفه- در سال ۳۳ هجری را می‌‌توان از نخستین اخبار به‌دست آمده از این قوم دانست، که به نقش‌آفرینی مردان آنان در حوادث و اتفاقات این دوره پرداخته است. در پی فسق و فجورهای بی‌شمار ولید بن عقبه -فرماندار عثمان در کوفه- و در پس آن شکوائیه‌ها و اعتراضات بسیار کوفیان از ولید نزد عثمان، وی مجبور به عزل ولید و جانشینی سعید بن عاص به جای وی گردید. با ورود سعید به کوفه، جمعی از بزرگان و قرّاء کوفه همچون مالک اشتر، زید بن صوحان و برادرش صعصعه، جندب بن کعب ازدی، ‌عمرو بن حمق خزاعی و دیگران، به انتقاد علنی از عملکرد سعید بن عاص -والی انتصابی عثمان در کوفه- پرداختند. والی کوفه این امر را برنتافت و از عثمان در این باره کسب تکلیف کرد. بدین ترتیب، به دستور عثمان، این جمع به شام تبعید شدند. تبعید این افراد و بدرفتاری‌های سعید، باعث شد تا عده‌ای از بزرگان و سرشناسان کوفه نامه‌ای اعتراض-آمیز به عثمان نوشته، شکایت خود را نسبت به آن ابراز کنند. حضور این معترضان در شام و افشاگری‌های آنان، معاویه را به شدت ترساند؛ وی، نگرانی خود را از این واقعه طی نامه ای به اطلاع عثمان رساند. عثمان نیز دستور بازگرداندن این جمع را به کوفه صادر کرد. تداوم انتقادات این گروه در کوفه، سعید بن عاص را به ستوه آورد و موجب شد تا بار دیگر شکوائیه ای به خلیفه نوشته، شکایت خود را نسبت به این امر ابراز کند. عثمان نیز دستور داد آنها را به حمص، نزد عبدالرحمن بن خالد روانه سازد. با فراخوان عاملان عثمان در بلاد و سرزمین‌های مختلف اسلامی به مدینه از سوی خلیفه -در سال یازدهم خلافت وی-، مخالفان و معترضانی که در کوفه بودند، رفتن سعید بن عاص را مغتنم شمرده، طی نامه‌ای که به وسیله «هانی بن خطاب ارحبی همدانی» به سوی تبعیدیان حمص فرستاده شد، از آنان جهت آمدن به کوفه دعوت به عمل آوردند تا بدین سبب از بازگشت سعید به کوفه جلوگیری نمایند. در میان نویسندگان این نامه، نام دو تن از حارثی‌ها به اسامی زیاد بن خصفه تیمی و عبدالله بن قفل بکری تیمی نیز به چشم می-خورد. با آمدن مالک اشتر به کوفه، وی گروههایی را به فرماندهی افراد مختلف، جهت جلوگیری از ورود سعید بن عاص به کوفه، به مناطق اطراف فرستاد. از جمله این گروه‌ها، سپاهی از سواران کوفه به فرماندهی یزید بن حجیه تیمی بود که مالک آنها را روانه «مدائن» و «جوخی» کرد. پس از آن، معترضین طی نامه‌ای به عثمان، خواستار گماشتن ابوموسی اشعری بر امارت کوفه و حذیفة بن یمان بر خراج این شهر شدند. عثمان نیز خواسته‌های معترضین را بالاجبار پذیرفت.-

پس از قتل عثمان، یزید بن حجیه و زیاد بن خصفه به جرگه یاران امیرالمؤمنین(ع) در آمدند و با ایشان بیعت کردند. یزید و زیاد هر دو در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان در کنار حضرت حضور یافتند و همراه با جمعی کثیر از مردمان طایفه خود، به نبرد با دشمنان ایشان پرداختند. در صفین و در پی وقوع ماجرای تحکیم، یزید بن حجیه تیمی از سوی امام علی(ع)، در شمار شهود سپاه عراق قرار گرفت و سپس در سال ۳۹ هجری و پس از جنگ نهروان، به امارت ری و دستبی منصوب گردید. یزید از مالیات آن شهر، سی هزار درهم برداشت کرد و بقیه را نزد حضرت فرستاد. امیرالمؤمنین(ع) او را احضار کرد و بقیه اموال را از وی مطالبه نمود اما یزید انکار کرد. حضرت، چند ضربه تازیانه بر او زد و در خانه‌اش زندانی کرد و سعد-غلام خود- را به زندانبانی او گماشت. اما یزید از غفلت سعد استفاده کرد و از محبس گریخت و به رقه رفت و سپس از آنجا به معاویه پناهنده شد. پس از فرار او، پسر عموی او زیاد بن خصفة تیمی از علی(ع) خواست تا وی را در پی یزید بن حجیّه بفرستد تا او را نزد حضرت ‌آورد. یزید بن حجیّه در رقّه بود که از سخن زیاد بن خصفه به علی(ع) خبر یافت. پس در این باب شعری سرود و دعوی زیاد بن خصفه را به باد تمسخر گرفت و در شعری دیگر به ستایش از مردم شام پرداخت. او همچنین شعری سرود و ضمن نکوهش امام علی(ع) در این شعر، از دشمنی خود با آن حضرت خبر داد. چون این خبر به امیرالمؤمنین(ع) رسید، به اصحاب خود فرمود تا دستها را به آسمان بر دارند. آنان نیز چنین کردند؛ پس امام(ع) نفرین کردند و آنان آمین گفتند. عفاق بن شرحبیل بن ابی رهم تیمی -از بزرگان بنی حارث بن تیم الله- که در آن مجلس حضور داشت، پرسید: این قوم چه کسی را نفرین می‌کنند؟ گفتند: یزید بن حجیّه را. گفت: دستهایشان پر از خاک باد. آیا اشراف ما را نفرین می‌کنند؟ یاران علی(ع) بر سر او ریختند و او را زدند؛ آن سان که نزدیک بود هلاک شود. زیاد بن خصفه که از یاران امام علی(ع) بود، بر جست و از آنها خواست تا پسر عمویش را رها سازند. مردم نیز به دستور حضرت، دست از او بداشتند. زیاد دست عفاق را گرفت و از مسجد بیرون برد و همچنان که با او می‌رفت و خاک از چهره‌اش می‌زدود، عفاق می‌گفت: به خدا سوگند تا زنده‌ام و توان راه رفتن دارم، از شما متنفر خواهم بود. زیاد هم پیوسته او را نصیحت می‌‌کرد و آن را باعث زیان و خسران بیشتر او بر می‌‌شمرد. زیاد در پی نصایح خود، اشعاری در وصف توصیه‌های خود و بی‌اثر بودن آن بر عفاق سرود. عفاق هم در پاسخ به این اشعار، سه اشتباه کوفیان را برشمرد و گفت: همه این پیروزیهای شامیان به سبب فراست یکی از آنها بود. سپس از آنجا رفت. رفتن او، سبّ و لعن خویشان و هم قبیله ای‌ها و یارانش را به همراه داشت. بعدها، وی هر بار که بر کوفیان می‌گذشت، از نفرتش از امیرالمؤمنین(ع) و عشق و ارادت خود به عثمان بن عفّان می‌‌گفت. ابوعبداللّه بن وأل تیمی نیز در پاسخ بدو می‌گفت: «بار خدایا من علی(ع) را دوست دارم و از پسر عفان و از تو ای عفاق بیزارم». عفاق دست از ناسزایی خود بر نمی‌داشت. برای همین مردم کوفه جهت آسوده شدن از شر زبان او، مردی مسجّع گو از اصحاب امام علی(ع) را آوردند تا آنها را از شر زبان این مرد برهاند. چون عفاق بر آنان گذشت و چونان گذشته، لب به سخنان بیهوده گشود، آن مرد مهلتش نداد و گفت: «اللهم اقتل عفاقاً فانّه اسرّ نفاقاً و اظهر شقاقاً و بیّن فراقاً و تلوّن اخلاقاً؛ بار خدایا عفاق را که در دل دارد نفاق و سخنش پدید آورنده شقاق و رواج دهنده فراق و اخلاقش متلوّن است، بکش!» عفاق چون بشنید گفت: «وای بر شما؛ چه کسی این مرد را بر من مسلط ساخته؟» آن مرد گفت: «خدا مرا بر تو مسلط کرده که زبانت را ببرم و دندانهایت را از دهانت بر کنم و آن شیطان که در تن تو لانه کرده است، بتارانم». عفاق هم از آن پس از یاران علی(ع) کناره گرفت و به نزد بنی مزینه ‌رفت.

پس از پیوستن یزید بن حجیّه به معاویه، معاویه هر آنچه را که یزید ربوده بود به او بخشید. یزید بن حجیّه در شام اقامت کرد و همواره به علی(ع) ناسزا می‌‌گفت. یزید پس از صلح با امام حسن(ع) و سلطه معاویه بر جمیع بلاد اسلامی، همراه با او به عراق رفت. معاویه، به پاس همراهی‌های ابن حجیّه، بار دیگر فرمانداری ایالت ری را به او سپرد. یزید بن حجیّه از همراهان زیاد بن ابیه در واقعه قیام حجر بن عدی در سال ۵۱ هجری، و فرستاده او در رساندن برخی نامه هایش به معاویه بود. در یکی از این موارد، یزید با نامه زیاد به شام رفت و در منطقه عذراء از برابر حجر و یارانش عبور کرد. پس ندا در داد: «ای جماعت، به خدا قسم، آزادی شما بعید است؛ نامه ای آورده ام که مضمون آن، کشته شدنتان است. هر چه می‌‌خواهید و می‌‌پندارید برایتان سودمند است بگویید تا انجام دهم و بگویم». حجر گفت: «به معاویه بگو ما بر بیعت خویش هستیم و آن را نقض نکردیم و نخواهیم کرد. این دشمنان ما و مردم مشکوک الحال بودند که بر ضدمان شهادت دادند». یزید نامه را پیش معاویه برد و سخنان حجر را نیز بدو رساند. اما معاویه گفت: به نزد ما زیاد از حجر راستگوتر است. او همچنین، بعد از انتقال حجر بن عدی به شام، و پس از اسارت دو تن دیگر از یاران حجر به اسامی عتبة بن اخنس از بنی سعد بن بکر و سعید بن نمران همدانی، همراه با عامر بن اسود عجلی مسئولیت اعزام ایشان به شام را بر عهده گرفت.

علاوه بر یزید بن حجیّه، عفاق بن شرحبیل بن ابی رهم تیمی هم از دیگر حارثی‌هایی بود که در واقعه قیام حجر نامی از او به ثبت رسیده است. عفاق -همان‌گونه که پیشتر هم گفته شد- از دشمنان سرسخت امیرالمؤمنین(ع) بود و بواسطه همین حقد و کینه ای که نسبت به حضرت و اصحاب و شیعیانش داشت، علیه حجر بن عدیّ شهادت داد و با امضای شهادت نامه دروغین زیاد بن ابیه، اسباب شهادت حجر و یارانش را فراهم آورد. او همچنین در دوران حکومت امام حسن(ع)، زمانی که کارزار سپاه امام(ع) به فرماندهی قیس بن عباده انصاری با سپاه معاویه به آتش بس کشیده شد و قیس در انتظار فرمان حضرت نشسته بود، همراه با خالد بن معمر سدوسی از جمله بزرگان عراق بودند که نزد معاویه رفتند و با او بیعت کردند. چون این خبر به امام حسن(ع) رسید، از این رفتار آنها گله کرد و فرمود: «ای مردم عراق، شما کسانی هستید که پدرم را به جنگ و حکومت مجبور کردید، سپس با او مخالفت کردید! به من رسیده است که بزرگان شما نزد معاویه آمده و با او بیعت کرده‌اند، پس بس است، مرا در دین و جانم فریب ندهید».

زیاد بن خصفه تیمی نیز را نیز از دیگر کارگزاران حارثی دولت امیرالمؤمنین(ع) گفته‌اند. او در جنگ جمل حضور داشت و پس از آن در پیکار بزرگ صفین مشارکت کرد. در این نبرد، علی(ع) وی را به فرماندهی فوجی از لشکر خود گماشت و در برخی ایام او را روانه میدان می‌‌کرد. امیرالمؤمنین(ع) خوش نداشتند که با همه سپاه عراق با مردم شام روبرو شوند؛ چراکه بیم داشتند این کار سبب هلاک قوم شود. از همین رو، هر روز یکی از مردان بنام خود را راهی میدان می‌‌کرد که با گروهی می‌‌رفت و با گروهی از یاران معاویه که به مقابله وی می‌‌آمدند، سواره و پیاده جنگ می‌‌کردند و سپس باز می‌‌گشتند. بنا بر این، یک بار خود بیرون می‌‌رفت، یکبار مالک اشتر، یک بار زیاد بن خصفه و... زیاد همراه با قبیله بکر بن وائل حملاتی را علیه معاویه ترتیب داد و در این راه، متحمل تلفات سنگینی شد. از زیاد بن خصفه در برخی گزارشات، بنا بر نقلی به عنوان قاتل عبیدالله بن عمر در صفین یاد شده است. او همچنین بنا بر نقل منقری (م ۲۱۲ هجری)، پس از کشته شدن مردی کلاعی در صفین، به همآورد خواهی پسر وی پاسخ داد و به میدان رفت و در نبردی تن به تن او را هلاک کرد.

در پی متارکه موقت جنگ در جنگ صفین، و با به جنب و جوش در آمدن میانجیگران، دو طرف به امید دستیابی به صلح، فرستادگانی را به اردوگاه مقابل فرستادند. بر این اساس، علی(ع)، زیاد بن خصفه را همراه با بزرگانی چون: عدی بن حاتم، یزید بن قیس ارحبی و شبث بن ربعی روانه بارگاه معاویه کرد. پس از رسیدن این گروه نزد معاویه، عدی شروع به سخن کرد و پس از حمد و ثنای الهی، از معاویه خواست تا به اطاعت امیرالمؤمنین(ع) تن در دهد و جنگ را رها کند. اما معاویه بر او پرخاش کرد و ضمن رد این خواسته، با متهم کردن عدی بن حاتم به قتل عثمان، سخن او را دور از انتظار و بی‌جا توصیف کرد. در این هنگام، شبث و زیاد به حمایت از عدی برخاستند و ضمن تأکید بر آمدنشان به قصد مصالحه، معاویه را از سخنوری نهی کردند و از او خواستند تا گفتار و کردار بی‌حاصل را به یک سو نهد و در باب چیزی که نفع عموم در آن است، گفتگو کند. پس از گفتگوهای بی‌حاصل دو طرف، زمانی که فرستادگان حضرت، آماده بازگشت نزد ایشان بودند، معاویه دنبال زیاد بن خصفه تیمی فرستاد و از او خواست تنها نزد وی حاضر شود. پس از آمدن زیاد بن خصفه، معاویه ضمن حمد و ثنای الهی و بدگویی از امیرالمؤمنین(ع)، از او خواست که با دودمان و عشیره‌اش به وی بپیوندد و تعهد کرد که در صورت انجام این کار، حکومت هر یک از دو شهری را که خوش دارد بدو واگذار نماید. زیاد هم بعد از حمد و ثنای الهی با گفتن این جمله که: «اما بعد، مرا از پروردگارم عهد و پیمانی، و به نعمتی که بر من رانده، برهانی آشکار است؛ فلن أکون ظهیراً للمجرمین؛ پس من هرگز پشتیبان جنایتکاران نخواهم بود» دعوت او را رد کرد و سپس برخاست. معاویه به عمرو بن عاص-که در کنار وی نشسته بود- نسبت به وجود چنین یارانی برای امیرالمؤمنین(ع) اظهار ناخرسندی کرد و گفت: «هرگز نشد که مردی از ما با یکی از اینان کلمه‌ای سخن گوید و پاسخی خوب بشنود، اینان را چه می‌شود؟ خدا دست و پایشان را از هم بگسلد که دلهاشان جز به دل یک تن نمی‌ماند».

با پایان گرفتن جنگ صفین و آغاز فتنه خوارج و خروج و تجمع آنان در نهروان، علی(ع) پس از نا امید شدن از بازگشت خوارج، یاران خود را به نخیله فرا خواندند و در اجتماع جمعی از ایشان در این مکان، به سخن ایستادند و آنها را به جهاد فرا خواندند. مدتی بعد، و در پی کم کاری و حمایت ضعیف مردم -به‌ویژه مردم بصره- از دعوت ایشان، حضرت، سران کوفه و امرای اسباع و رؤسای قبایل و بزرگان کوفه را فراهم آورد و ضمن گله از بی‌توجهی مردم از فرامین خود، از ایشان در این باب مشورت‌طلبید. زیاد بن خصفه و جمعی از بزرگان همچون عدی بن حاتم و حجر بن عدی پس از سخنان سعید بن قیس همدانی و معقل بن قیس ریاحی به پا خواستند و در حمایت و اطاعت خود از حضرت، سخنانی ایراد کردند. سپس با ارائه فهرستی از تعداد جنگاوران خود، همگی با حضرت روانه پیکار با مارقین شدند. در این نبرد که با پیروزی امیرالمؤمنین(ع) و سپاهیانش خاتمه یافت، به نقلی، عبدالله بن وهب راسبی -رهبر خوارج نهروان- با تلاش مشترک هانی بن خطاب (حاطب) ازدی و زیاد بن خصفه تیمی به هلاکت رسید.

زیاد بن خصفه در سرکوب فتنه خریت بن راشد در سال ۳۸ هجری نیز مشارکت داشت. نقل است که چون علی(ع) خبر عصیان و فرار خریت بن راشد و یارانش را از کوفه شنید فرمود: «دور شوند چنانکه قوم ثمود دور شدند. شیطان آنها را فریب داد و گمراه کرد و فردا، خود شیطان از آنها کناره خواهد گرفت و از آنها بری خواهد شد». زیاد بن خصفه بکری خطاب به حضرت عرض ه داشت: «ای امیر المؤمنین؛ جدائی آنها برای ما آن چنان مهم نیست که تو بر فرار آنها افسوس بخوری. آنها اگر می‌‌ماندند بر عده ما نمی‌افزودند و اگر بروند، از عده ما نمی‌کاهند. با بودن و قبل از خروج آنها، بیم آن داشتیم که دیگران را بفریبند و کسانی را که مطیع تو‌اند منحرف و دچار فتنه و فساد نمایند. به من اجازه بده که آنها را تعقیب کنم و به کوفه برگردانم». امیرالمؤمنین(ع) پرسید: «آیا می‌‌دانی که آنها کجا رفتند؟» گفت: «نه؛ پرسان پرسان در پی آنها خواهم رفت تا بدیشان دست یابم». حضرت برای زیاد بن خصفه دعای خیر کرد و از وی خواست تا در «دیر ابوموسی» منزل بگیرد و در همانجا بماند تا فرمان ایشان به او برسد.

زیاد از نزد امام(ع) به خانه خود رفت و یاران خود را از قبیله بکر بن وائل گرد آورد و از بین آنها سی تن را برگزید و با همان عده، به دیر ابوموسی رفت و در آنجا منزل کرد. پس از یک روز انتظار، قرظه بن کعب انصاری -از فرمانداران حضرت در عراق- طی نامه ای به امام علی(ع)، از آمدن آنها با جماعت خود سوی خود خبر داد و نوشت آنها در طول مسیر کشاورزی مسلمان را به شهادت رسانده‌اند. امیرالمؤمنین(ع) این خبر را به زیاد داد و به او فرمان داد که آنها را دنبال کرده، به کوفه برگرداند؛ اگر خودداری کنند با آنها بستیزد. نامه حضرت توسط یکی از جوانان غیور بنی حارث بن تیم الله به نام عبداللَّه بن وال تیمی به سوی زیاد بن خصفه فرستاده شد. عبداللَّه بن وال از امام(ع) اجازه خواست تا پس از رساندن نامه، زیاد را در این جنگ همراهی کند. علی(ع) هم به او اجازه داد و فرمود: «امیدوارم که تو هم از یاران من باشی و مرا بر احقاق حق و گرفتن آن از قوم ستمگر یاری کنی». زیاد، پرسان پرسان گریختگان را دنبال کرد تا در «مذار» به آنها رسید؛ ولی یاران او از فرط خستگی، یارای نبرد با دشمن را نداشتند. در این هنگام، زیاد که مردی خردمند و با تجربه بود، با دیدن خریت و یارانش که سوار بر اسبهای خود آماده پیکار بودند، جهت ایجاد فرصت برای تجدید قوای یاران، و در پاسخ به پرسش خریت و یارانش که پرسیده بودند: از آنها چه می‌‌خواهند؟، او را به گفتگوی خصوصی دعوت کرد تا در فرصت بوجود آمده، یارانش کمی بیاسایند و آماده پیکار شوند. پس از استراحت و بازیابی توان رزمی، خریت و بزرگانی از اصحابش جهت گفتگو نزد زیاد بن خصفه رفتند. زیاد از خریت از چرایی جدایی از امیرالمؤمنین(ع) پرسید و وی در پاسخ گفت: «من رفیق شما (علی(ع)) را شایسته ندیدم که امام باشد. رفتار شما را هم نپسندیدم. صلاح در این دیدم که از شما برکنار باشم و به کسانی که معتقد به تشکیل شوری هستند ملحق شوم». زیاد به او گفت: «آیا ممکن است مردم بر انتخاب مردی متفق شوند که مانند رفیق تو باشد که تو او را ترک و مفارقت کردی؟ آیا مانند او (علی) کسی هست که از حیث علم و سنت و عمل به قرآن و قرابت پیغمبر و سابقه اسلام چنین باشد؟» خریت پاسخ منفی داد. زیاد از دلیل قتل آن مرد مسلمان پرسید و خریت آن را به اتباع خود نسبت داد. زیاد از او خواست تا قاتلین را به زیاد واگذارد. اما وی نپذیرفت. در این هنگام، زیاد اتباع خود را خواند و خریت هم یاران خویش را خواست و با هم به جنگ پرداختند. در این نبرد سخت، جمعی از دو طرف کشته و مجروح شدند. تا این که شب در رسید. خریت و بقیه اتباع او شبانه از معرکه گریختند و زیاد هم راه بصره را پیش گرفت. خبر به زیاد رسید که خریت به اهواز رفته و در یکی از نواحی آن، منزل گزیده، و با ملحق شدن جمعی از مردم به او، عده آنها بالغ بر دویست تن شده است. از این رو، زیاد به امام علی(ع) نامه نوشت و ضمن با خبر کردن ایشان از ماجرا، نوشت که تا مداوای مجروحین در محل خود اقامت خواهد کرد تا فرمان حضرت برسد. علی(ع) هم، مدتی بعد با فرستادن سپاهی به فرماندهی معقل بن قیس ریاحی آنها را در هم شکست.

عبدالله بن وال تیمی نیز از دیگر رجال بزرگ بنی حارث بن تیم الله بود که نامی از او در تاریخ به ثبت رسیده است. به نظر می‌‌رسد که عبدالله در شمار معترضان حاضر در مدینه در جریان قیام مردمی شهرها علیه عثمان بود. او پس از قتل خلیفه سوم، همراه با بزرگانی چون مالک اشتر، حکیم بن جبله عبدی، کمیل بن زیاد نخعی و.... در مدینه با امام علی(ع) بیعت کرد. همان‌گونه که گفته شد، عبدالله بن وال نامه رسان امیرالمؤمنین(ع) به زیاد بن خصفه در جریان فتنه خریت بود. او را همچنین از نخستین نامه رسانان کوفه در جریان قیام امام حسین(ع) گفته‌اند. نقل است که مردم کوفه پس از اطلاع از مرگ معاویه و خروج اباعبدالله الحسین(ع) از مدینه به مکه، به خروش آمدند و در منزل سلیمان بن صرد خزایی، گرد آمدند. آنان در این گرد همآیی، از هلاکت معاویه سخن به میان آوردند و خداوند را بر آن شکر نمودند. سلیمان بن صُرَد خطاب به حاضران در مجلس، ضمن اعلام خبر مرگ معاویه و خودداری امام حسین(ع) از بیعت با یزید، از آنها خواست که اگر در خود توان یاری ایشان و نبرد با دشمنانش را می‌‌بینند، برایش نامه بنویسند و ایشان را به کوفه دعوت کنند. حاضران از آمادگی خود در رویارویی با دشمنان ایشان گفتند و خود را جان فدای حضرت خواندند. پس برای حضرت نامه نوشتند و ضمن حمد و ثنای الهی، از جور و ظلم حکام اموی بر خود و از بی‌پیشوایی شان گفتند و از حضرت خواستند رو سوی کوفه آورد. آن گاه نامه را به همراه عبداللّه بن سَبعِ هَمْدانی و عبداللّه بن وال تیمی روانه مکه کردند و به آنان دستور دادند با سرعت حرکت کنند. آن دو -که اولین فرستادگان مردم کوفه به مکه به شمار می‌‌آمدند،- با شتاب راه پیمودند تا اینکه خود را دهم ماه رمضان در مکّه به امام حسین(ع) رساندند.

با وجود این تلاش‌ها، و با آغاز قیام حسینی، عبدالله بن وال تیمی به مانند بسیاری دیگر از سران و بزرگان کوفه از پیوستن به قیام عاجز ماند تا این که سید و سالار شهیدان(ع) در کربلا به شهادت رسید. افسوس این عدم همراهی، سرانجام او و چهار تن دیگر از بزرگان و سران شیعه کوفه یعنی: سلیمان بن صرد خزاعی، مسیب بن نجبه فزاری، عبدالله بن سعد بن نفیل ازدی و رفاعة بن شداد بجلی را در منزل سلیمان بن صرد خزاعی گرد آورد. ایشان در این گرد همآیی، در غم شهادت سیدالشهدا(ع) و یاران باوفایش اشک ریختند و هر کدام از آنها جهت خون‌خواهی از قاتلان شهدای کربلا سخنی گفتند و عزم جزم کردند که انتقام خون حضرت را از قاتلین او بگیرند. آنان همراه با دیگر شیعیان و ارادتمندان اهل بیت پیامبر(ص) سپاه توابین را تشکیل دادند و به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی به سال ۶۴ هجری در خون‌خواهی از سید و سالار شهیدان(ع) و یاران مظلومش علیه حکومت اموی قیام کردند. عبدالله بن وال تیمی در این قیام علاوه بر فرماندهی، خزانه داری توابین را نیز بر عهده داشت. به وقت پیکار توابین با سپاه اموی، سلیمان بن صرد در تعیین فرماندهان جنگ، پس از خود، مسیب بن نجبه فزاری، و بعد او عبدالله بن سعد بن نفیل ازدی و بعد او عبدالله بن وال و سپس رفاعة بن شداد بجلی را امرای جنگ معرفی کرد. عبدالله بن وال پس از شهادت عبدالله بن سعد، در حالی که پرچم سپاهی را به دوش می‌کشید و می‌‌گفت: «هر کسی زندگی می‌خواهد که پس از آن مرگ نباشد و راحتی می‌خواهد که بعد از آن سختی نباشد و خوشحالی که پس از آن اندوه نباشد، با جهاد با این ستمگران خود را به خدا نزدیک کند و خداوند رحمت کند شما را بشتابید به سوی بهشت»، جنگید تا این که به شهادت رسید.

نقل است که در این جنگ، مسیب بن نجبه فزاری -از فرماندهان قیام- به‌دست خصفة بن ثقفة (نوف) بن ربیع بن حارث بن تیم الله به شهادت رسید که این امر، حکایت از حضور برخی از حارثی‌ها در سپاه شام، در مواجهه با توابین دارد. از شخصیت‌های متأخرتر بنی حارث بن تیم الله می‌‌توان از نهار بن توسعه تیمی و مجشر بن خلید بن زید نام برد. مجشّر از اصحاب و تک سواران عبیداللّه بن حر جعفی بود. او از ابتدای شورش عبیدالله بن حر در سال ۶۸ هجری با وی همراه بود و در همراهی با او، در جنگ با بسطام بن مصقلة بن هبیره شیبانی -عامل زبیریان در عین التمر- شرکت کرد. بسطام در اثنای این ستیز، مجشّر را به هماوردی‌طلبید. مجشّر نیز به نبرد او رفت و در جنگی سخت و خست ه کننده، سرانجام بسطام بر مجشّر ظفر یافت. عبیدالله بن حر که وضع را چنین دید بر بسطام حمله برد و با اندک زد و خوردی، او را به اسارت گرفت. سپس عبیدالله بن حر در ادامه طغیان خود، به تکریت رفت و به گرفتن خراج پرداخت. او در برابر قوای بزرگ اعزامی زبیری به فرماندهی ابرد بن قره ریاحی و جون بن کعب همدانی و یزید بن معقل، مجشّر را پرچمدار سپاه خود کرد و او را همراه با دلهم مرادی به نبرد لشکر زبیری فرستاد. مجشّر و یارانش دو روز با سپاه زبیری جنگیدند و سپس بعد از آمدن ابن حر به منطقه، همراه با او به کوفه رفتند. وی در یکی از مناطق کوفه به نام «دیر اعور» در همراهی با عبیدالله بن حر، با سپاه اعزامی مصعب بن زبیر به فرماندهی حجار بن ابجر و جون بن کعب همدانی و عمر بن عبیدالله وارد پیکار شد. در این جنگ سخت که به زخمی شدن بسیاری از یاران عبیدالله بن حر و نابودی بسیاری از اسبان جنگی شان شد، مجشّر -پرچمدار ابن حر- زخمی شد. عبیدالله بن حر در پایان این جنگ، ضمن سرودن اشعاری، به تمجید از شخصیت مجشّر و اقدامات شجاعانه او در این نبرد پرداخت.

نهار بن توسعه هم مشهورترین شاعر بنی بکر در خراسان و مادح برخی ولاة آنجا بود. او در اشعارش به توصیف برخی حوادث سیاسی دوران خود پرداخته است. با این حال، نهار فردی هجّاء بود. او قتیبة بن مسلم -امیر بزرگ امویان در خراسان- را هجو کرد. از همین روی، قتیبه او را نزد خود خواند. نهار هم از بیم عقوبت گریخت و به مادر قتیبه پناه برد و نزد او بود تا اینکه قتیبه از گناه او در گذشت. از نهار ابیاتی در رثای مهلب بن ابی صفره بر جا مانده است. نهار بن توسعه علاوه بر شعر و شاعری در فنون نظامی نیز دستی داشت و به همین جهت، در برخی جنگ‌ها و فتوحات دوران خلافت اموی حضور یافت. نهار در جنبش عبدالله بن زبیر به طرفداری از او پرداخت و در سال ۶۵ هجری و همزمان با خلافت مروان بن حکم (حک. ۶۴-۶۵ هجری شش ماه)، همراه با حنیف بن سجف -امیر ابن زبیر در بصره- از بصره جهت مقابله با سپاه اموی که به فرماندهی حُبَیش بن دَلَجه قینی در مدینه مستقر بودند رفت و در ربذه با آنها رو در رو شد. در این جنگ -که به شکست قوای اموی و کشته شدن حبیش بن دلجه منتهی شد،- مردی از اهل شام از سپاه خود بیرون آمد و هماورد‌طلبید. نهار بن توسعه به همآوردی او رفت و او را به قتل رساند. نهار در پی سیطره مجدد امویان بر بلاد اسلامی، به آنان پیوست و در برخی از وقایع از جمله فتوحات ماوراءالنهر آنان را همراهی کرد. او در فتوحات جنید بن عبدالرحمن مزنی با ترکان که به سال ۱۱۲ هجری اتفاق افتاد، حضور داشت و پس از شکست و عقب نشینی ترکان، همراه با زمیل بن سوید مری جهت ارائه برخی اخبار نزد هشام بن عبدالملک (حک. ۱۰۵-۱۲۵ هجری) فرستاده شد.

اعلام و رجال بنی حارث

از مشاهیر بنام این قوم، علاوه بر نام یزید بن حجیّه، زیاد بن خصفه، عبدالله بن وال، مجشّر بن خلید بن زید و نهار بن توسعه -که پیشتر به نام شان پرداخته شد - می‌‌توان از شعرایی چون: توسعة بن ابی عتبان (تمیم) (پدر نهار بن توسعه و شاعر بنام بنی بکر بن وائل در خراسان-، عتاب بن نهار (پسر نهار بن توسعه)، حبیبه بنت عتیق از شعرای معاصر امام علی(ع)، عثمان بن قتادة بن خلید، قیس بن عبّاد بن ربیع عائذی از اشراف و شعرای بنی حارث، حذیم بن حارث بن حارثة بن حنتم، بجیر بن لأی بن حجر بن عائذ بن ثعلبة بن حارث بن تیم اللّه، و ردیح بن حارث بن ربیعهو پسرش بشر بن ردیح ملقب به «حثاث» یاد کرد.

علقمة بن شیبان بن عدی بن حارث بن تیم الله، معروف به «فارس الأبرش» از تک سواران این قوم در یوم أواره، أوس بن محصن بن عامر بن عبداللّه بن عائذ بن ثعلبة بن حارث بن تیم اللّه معروف به «الأشمّ» واسطه آزادی اسرای بنی حارث از بند منذر بن امرؤالقیس، ثعلبة بن حارث بن تیم الله ملقب به «غُباب» از بزرگان جاهلی بنی حارث، زهیر بن أمیّة بن حنتم از شجاعان جاهلی بنی حارث و اسیر کننده مروان القرظ بن زنباع عبسیّ، جوّال بن عبداللّه بن عائذ از اشراف و بزرگان جاهلی، عبداللّه بن قفل بن سلمة بن أسود بن عامر بن جوّال از اشراف و بزرگان قوم، ‏عبداللّه بن یعلی بن سلمة بن أسود بن عامر بن جوّال، و نیز بیان بن بدر بن معضد بن أسود بن عامر بن جوّال، عمرو بن أبجر بن عبّاد بن ربیعة بن غنم، خالد بن حجیّة بن عمرو بن عبداللّه بن عائذ معروف به «المکواة» همگی از اشراف، رجال و بزرگان بنی حارث، قیس بن عبّاد بن ربیعة بن غنم از تروریست‌ها و شعرای این قوم، عفاق بن شرحبیل بن أبی رهم بن عبد یغوث بن لأی بن موألة بن عائذ، از دشمنان سرسخت امیرالمؤمنین(ع) و از امضا کنندگان شهادت نامه دروغین زیاد بن ابیه علیه حجر بن عدی، أسود بن ردیح بن حارث بن ربیعة بن غنم بن ربیعه از اشراف و سران و بزرگان اسلامی بنی حارث، ابوالمحیاه یحیی بن یعلی بن حرمله تیمی کوفی از محدثان این قوم، خوصاء دختر خصفة بن ثقیف بن ربیعه -همسر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب و مادر محمد بن عبدالله بن جعفر از شهدای کربلا- و... هم از دیگر بزرگان بنی حارث بن تیم الله به شمار رفته‌اند که نامی از آنها در منابع به ثبت و ضبط رسیده است.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت