دوست داشتن امام علی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث امام علی است. دوست داشتن امام علی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: دوست داشتن امام علی در حدیث - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

پیامبر خدا (ص): خداوند عز و جل درباره علی به من سفارش کرد. گفتم: پروردگارا! آن سفارش را برایم روشن ساز. فرمود: "بشنو". گفتم: می‌شنوم. آن گاه فرمود: "به درستی که علی، پرچم هدایت، پیشوای اولیای من، و روشنگر راه فرمان‌بُرداران من است و او کلمه‌ای است که پرهیزگاران را به پیروی و همراهی آن، فرمان داده‌ام. هر کس او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر کس او را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است. علی را به این سخنان، بشارت بده".

پیامبر خدا (ص): هر کس علی را دوست بدارد، به یقین مرا دوست داشته است و هر کس علی را دشمن بدارد، به یقین مرا دشمن داشته است.

پیامبر خدا (ص): ای علی! کسی که گمان می‌کند مرا دوست دارد، و [لی‌] با تو دشمنی‌ می‌ورزد، دروغ می‌گوید.

پیامبر خدا (ص): جبرئیل (ع)، نزد من آمد و گفت: "خداوند به تو فرمان می‌دهد که علی را دوست بداری و به محبت و ولایت او امر نمایی. به درستی که به دوستداران علی، فقط به خاطر محبتشان به او، بهشت جاودانه می‌بخشم و دشمنان او و روی‌گردانان از ولایتش را فقط به خاطر دشمنی با او و ترک ولایت او، داخل جهنم می‌گردانم".

پیامبر خدا (ص): ولایت علی بن ابی طالب، ولایت خداست و دوست داشتنش عبادت خدا.

پیامبر خدا (ص): کسی که دوست دارد به ریسمان محکم الهی در آویزد، به دوستی علی و خاندان من چنگ زند.

پیامبر خدا (ص): سرلوحه اعمال مؤمن، دوست داشتن علی بن ابی طالب است.

حب امام علی(ع)

چرا باید علی(ع) را دوست داشت؟

این پرسش ممکن است به ظاهر ساده نماید. چگونه می‌توان ابر مردی را که در اوج فضیلت‌های انسانی است، دوست نداشت؟ ولی با نگاهی به آیات و روایاتی که در این‌باره رسیده‌اند، روشن می‌شود که موضوع دوستی علی و اهل‌بیت(ع) بسیار فراتر از مسائل عاطفی و نکوداشت صاحبان فضیلت‌ها و بزرگی‌ها است. منابع موجود، منزلت و آثاری برای این موضوع بر می‌شمارند که شایسته درنگ بسیارند که مهم‌ترین آنها عبارتند از آنچه در زیر می‌آید.

مسیر هدایت

محبت امام علی و اهل‌بیت(ع) وسیله‌ای برای راه‌یابی به حق و هدایت است. رشته محبت است که مردم را به امام علی(ع) پیوند می‌زند و از سخنان و تعالیم و سیره و روش وی بهره‌مند می‌سازد و به قرب الهی می‌کشاند. عشق و محبت پاکان و اولیای حق انسان‌ساز است و عامل بسیار ارزنده‌ای برای تربیت و حرکت روح‌ها و زیر و رو شدن روحیه‌ها.

بزرگداشت ارزش‌ها و ارزشمداران

عقل و فطرت انسانی، زیبایی‌ها را دوست می‌دارد و زشتی‌ها را دشمن. علی(ع) حسی زیبا و تحسین برانگیز و محبت آفرین در نهادهای پاک می‌آفریند و این خود موجب رواج زیبایی‌ها و ارزش‌ها است.

اسلام مجسم و اسوه بودن علی(ع)

علی(ع) انسانی است که اسلام را در خود مجسم کرده و حجت خدا بر مردمان است. او اسلام را به‌درستی شناخته و صادقانه بدان تن در داده است. مردم از کسانی که نه تنها در گفتار، بلکه در کردار به حق تن در می‌دهند، بسیار تأثیرپذیرند و هر چه محبت و عشق آدمی به حق و حق‌مداران بیشتر شود، زمینه حق‌پذیری و سرمشق‌گیری و همسانی عملی‌اش فزون‌تر می‌شود که محب راستین مطیع راستین نیز هست.

امامت و رهبری علی(ع)

پیامبر اسلام(ص) برای اینکه جنبش آسمانی و انسانی خویش را پس از خود تداوم بخشد، با اراده الهی، امام علی(ع) را از کودکی در آغوش تربیت گرفت و در سال‌هایی بسیار او را، از حیث علم و عمل و... برای رهبری جامعه اسلامی آماده ساخت. اینکه روایات فرمان می‌دهند مردمان از علی(ع) پیروی کنند و به هیچ روی کینه او را به دل راه ندهند، برای آن است که کوشش‌های رسول خدا(ص) بی‌اثر نماند و بر باد نرود. احادیثی که پس از این درباره حب امام علی(ع) نقل می‌کنیم، بر این حقیقت گواهند.

آثار حب علی(ع)

پیش از این به مهم‌ترین پیامدهای دوستی علی(ع) اشارت کردیم. اینک می‌کوشیم هر یک را به پژوهش نهیم و به قدر مجال مقاله، از آنها سخن گوییم.

سعادت

طبرانی از فاطمه زهرا(س) نقل کرده است: رسول خدا(ص) روز عرفه در عرفات خطاب به حاجیان فرمود: «بی‌گمان خداوند به شما مباهات می‌کند و شما و علی(ع) را از بخشایش و آمرزش خویش بهره‌مند می‌سازد. من فرستاده خدایم و در کار خویش ملاحظه خویشانم را نمی‌کنم. این جبرئیل است که مرا خبر می‌دهد: سعادتمند راستین کسی است که علی را آن‌گاه که زنده است و آنگاه که از جهان می‌رود، دوست بدارد و بدبخت راستین کسی است که علی را... دشمن می‌دارد». احمد بن حنبل نیز همین حدیث را با اندکی تفاوت از امام حسین(ع) به نقل از فاطمه زهرا(س) آورده است.

نابودی گناهان

پیامبر می‌فرماید: «محبت علی گناهان را می‌بلعد؛ چنان‌که آتش هیزم را». و در این باره روایاتی دیگر نیز هست که می‌گذریم. پرسشی که در این جا رخ می‌نماید، این است که چگونه محبت و دوستی امام علی(ع) موجب از میان رفتن گناهان است. آیا این محبت باعث می‌شود که گناهان انسان به سنجش میزان الهی در نیایند؟ آیا روایت «حُبُّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ حَسَنَةٌ لَا تَضُرُّ مَعَهَا سَيِّئَةٌ» [=دوستی علی بن ابی طالب، حسنه‌ای است که در کنارش هیچ گناهی بر انسان اثر نمی‌گذارد] امان‌نامه‌ای برای شیعیان و دوستان علی(ع) است تا به هر گناهی تن دهند و از عقاب الهی ایمن مانند؟ بهترین پاسخ برای این پرسش شعری است منسوب به امام جعفر صادق(ع): تَعْصِي الْإِلَهَ وَ أَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ *** هَذَا لَعَمْرُكَ فِي الْفِعَالِ بَدِيعٌ لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقاً لَأَطَعْتَهُ *** إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ أَحَبَّ مُطِيعٌ.

راحتی مرگ

پیامبر به علی(ع) می‌فرماید: «این تو را بس که دوست‌دارت، نه حسرتی دارد به هنگام مرگ و نه وحشتی در قبر و نه نگرانی در قیامت». در حدیثی دیگر به نقل از ابن عباس آمده است: «به پیامبر گفتم: ای رسول خدا، آیا برای آتش دوزخ جواز عبوری هست؟ فرمود: آری. پرسیدم: چیست؟ فرمود: «حُبُّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ‌».

همنشینی با پیامبر در بهشت

دوست داشتن امیرمؤمنان(ع) نه تنها انسان را به بهشت می‌رساند، بلکه مقام محب را چونان مقام پیامبر در بهشت بالا می‌برد. در این باره به حدیثی می‌نگریم که ترمذی و احمد بن حنبل نقل کرده‌اند: رسول خدا(ص) دست حسن و حسین(ع) را گرفت و فرمود: «هر کس مرا و این دو و پدر و مادرشان را دوست بدارد، در قیامت با من و در رتبه من است».

بغض امام علی(ع)=

به چند نمونه از روایات، از منظر موضوع بغض می‌نگریم. البته روشن است که این دو دسته مکمل یکدیگر و در پی هدفی یگانه‌اند. نسائی آورده است که پیامبر در خطبه غدیر فرمود: «من دوست کسی هستم که با علی دوست است و دشمنم با کسی که با او دشمن است». نیز بنا بر آنچه در کتب بسیار مهم و مشهور اهل سنت آمده است، روزی پیامبر خطاب به حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) فرمود: «من سر جنگ دارم با کسی که با شما سر جنگ دارد و در صلح و صفایم با کسی که با شما در صلح و صفا است». نویسنده حنفی مذهب کتاب ینابیع الموده در حدیثی از رسول خدا(ص) آورده است: «جنگ با علی جنگ با خدا است و صلح با علی صلح با خدا است». رسول خدا(ص) در احادیثی بسیار بر دشمنان امام علی(ع) نفرین کرده است؛ از جمله: «اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ‌». همچنین فرموده است: «پروردگارا، کسی را که با علی دشمن است، به رو در آتش دوزخ افکن».

درباره اینکه آزار علی(ع)، آزار رسول خدا(ص) است، احادیث بسیارند؛ از جمله اینکه پیامبر به علی(ع) می‌فرماید: «هر کس تو را بیازارد، مرا آزرده است و هر کس مرا بیازارد، خدا را آزرده است». همچنین، حدیثی است بسیار مشهور که پیامبر در ماجراهایی چند بر زبان آورده است: «هر کس علی را بیازارد، مرا آزرده است». نکته توجه برانگیز در این ماجراها (احادیث آزار) لحن خشمگینانه پیامبر در این دست از سخنان است. در ظاهر روایات، کسانی که در این ماجراها بر امام علی(ع) خرده می‌گرفته‌اند، در خرده‌گیری و انتقاد خویش به نرمی سخن گفته‌اند، ولی رسول خدا(ص) بسیار سخت پاسخ می‌داده و آثار خشم از سیمایش هویدا می‌شده است. این شیوه پیامبرگواهی است بر حساسیت او نسبت به موقعیت و شأن علی(ع) و این حساسیت نه از روی تعصب خویشاوندی، که به مقتضای رسالت الهی بوده است. پیامبر می‌خواسته است جایگاه پیشوای آینده مسلمانان و مردی آسمانی را محفوظ بدارد. در حدیثی می‌فرماید: «علی را دشنام مگویید». نیز می‌فرماید: «هر کس علی را دشنام گوید مرا دشنام گفته است و هر کس مرا دشنام گوید، خدا را دشنام گفته است».

از شگفتی‌ها است که بنا بر روایات بسیاری، دشمنان علی(ع)، حرامزاده‌اند. ابن عساکر آورده است: پیامبر در جنگ خیبر علی(ع) را نام برد و فرمود: «ای مردم، فرزندانتان را به حب علی بیازمایید. چون علی را دوست بدارند، از شمایند و چون دشمن بدارند از شما نیستند». همو در ادامه آورده است که چگونه صحابه پاکی مولد فرزندانشان را با دوستی علی(ع) می‌آزمودند. در روایتی است که علی(ع) می‌فرماید: «نه کافر مرا دوست می‌دارد و نه زنازاده». و ابن عساکر نقل کرده است: «انصار می‌گفتند که ما با بغض علی بن ابی طالب پی می‌بردیم که چه کسی ناپاکزاده است».

روایاتی با همین مضمون از دو صحابی بزرگ، جابر بن عبدالله انصاری و ابوایوب انصاری نیز نقل شده‌اند. در این باره مسعودی در مروج الذهب داستانی شیرین نقل می‌کند که خلاصه‌اش چنین است: یکی از حاکمان و سران بزرگ و مشهور قبائل، به نام ابودلف، پسری داشت که با علی(ع) و شیعیانش دشمن بود. روزی هنگامی که پدر در مجلس نبود، خطاب به حاضران گفت: «شیعیان می‌پندارند کسی با علی مخالف نیست مگر اینکه حلال زاده نیست، ولی این سخن راست نمی‌تواند باشد؛ زیرا من دشمن علی‌ام، در حالی که شما از غیرت پدرم آگاهید و نمی‌توانید حرم او را متهم سازید». ناگهان پدر، که سخن او را شنیده بود، به مجلس درآمد. همه به احترامش برخاستند. آن‌گاه به اهل مجلس گفت: «سخن او را شنیدید؛ ولی آنچه گفت، درست نیست. به خدا سوگند، او فرزند زنا و حیض است». آنگاه ماجرای خود را بازگفت: «روزی بیمار بودم و خواهرم کنیزش را برای پرستاری‌ام فرستاد و من با کنیزک درآمیختم و چون پس از چندی معلوم شد، کنیزک باردار است، خواهرم کنیزک را به من بخشید. آن کنیزک مادر همین فرزند بود». گویی دوستی امام علی(ع) گوهری است که در مزبله جان ناپاکزاده جای نمی‌گیرد. عشق به علی(ع)، نشانه طهارت نفس است و دشمنی با آن روح بزرگ، نشانه خبث طینت و حرامزادگی است. دست قدرت تکوین الهی، این صفت را تنها در دوستی امام علی(ع) به ودیعه نهاده است. افزون بر همه اینها، روایات، مرگ دشمن علی(ع) را مرگ جاهلی شمرده‌اند. طبرانی در المعجم الکبیر والاوسط آورده است که پیامبر به علی(ع) فرمود: هرکس تو را دوست بدارد، ایمان و ایمنی او را در خود می‌گیرد و هر کس بر تو بغض ورزد، خدایش به مرگ جاهلی می‌میراند و اعمالش در اسلام به حساب کشیده می‌شود.

واپسین جمله حدیث بدین معنا است که هر چند آدمی را به عنوان فردی کافر قبض روح می‌کنند، حساب مسلمان از او می‌کشند. طبرانی در حدیثی دیگر از رسول خدا(ص) آورده است: هر کس تو را آن گاه که من زنده‌ام، دوست بدارد، عهد خویش به پایان رسانده است و هر کس پس از من، آن‌گاه که هنوز تو در دنیایی، دوستت بدارد، خدا فرجام کارش را به ایمان و ایمنی ختم می‌کند. و هر کس آن‌گاه که نه من زنده‌ام و نه تو، دوستت بدارد، خدا فرجام کارش را به ایمان و ایمنی می‌رساند و او را از وحشت‌های بزرگ قیامت رها می‌سازد. ای علی، هر کس در حال بغض تو بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است و خدا از او چون مسلمانان حساب می‌کشد.

این دسته از روایات در کنار روایاتی مشهور، که ایمان نداشتن به امام را موجب مرگ جاهلی می‌دانند، معنایی بس روشن می‌یابند. احمد بن حنبل و دیگران از پیامبر آورده‌اند که می‌فرماید: «هر کس بی‌امام بمیرد، به مرگ جاهلی مرده است». دیگر جزای دشمنی با علی(ع) آتش است. ابن عساکر از پیامبر نقل می‌کند که فرمود: «یا علی، اگر همه امتم تو را دشمن بدارند، خداوند همه آنان را به رو در آتش می‌افکند». و در کتاب طبقات الحنابله از محمد بن منصور نقل می‌کند: نزد احمد بن حنبل بودیم. مردی از او پرسید: چه می‌گویی درباره این حدیث علی که گفته است: من تقسیم کننده آتش دوزخم؟» احمد بن حنبل گفت: «چرا منکر می‌شوید و برایتان عجیب است؟ مگر به ما نرسیده است که پیامبر به علی(ع) فرمود: تو را دوست نمی‌دارد جز مؤمن و دشمن نمی‌دارد جز منافق؟!» گفتیم: «آری». گفت: «جای مؤمن کجا است؟» گفتیم: «بهشت». گفت: «جای منافق کجا است؟» گفتیم: «در آتش». گفت: «پس علی تقسیم‌کننده آتش است».

جستارهای وابسته

1. آخرین خطبه امام علی
2. شهادت آرزوی امام علی
3. پدر امام علی
4. از ذو قار تا بصره‌
5. ازدواج امام علی
6. امارت امام علی در حدیث
7. امامت امام علی در حدیث
8. انواع دانش‌های امام علی
9. انگیزه‌های دشمنی با امام علی
10. ایثار امام علی در شب هجرت
11. بازگشت خورشید برای امام علی
12. اقدامات امام علی در جنگ بدر
13. بیعت با امام علی
14. اقدامات امام علی در جنگ تبوک
15. ترور امام علی
16. توطئه برای ترور امام علی
17. جایگاه علمی امام علی
18. اقدامات امام علی در جنگ احد
19. اقدامات امام علی در جنگ بنی قریظه
20. اقدامات امام علی در جنگ بنی نضیر
21. اقدامات امام علی در جنگ حنین
22. خبر دادن پیامبر از شهادت علی
23. خلافت امام علی در حدیث
24. اقدامات امام علی در جنگ خندق
25. اقدامات امام علی در جنگ خیبر
26. داوری‌های امام علی
27. دشمنان امام علی
28. دعاهای پیامبر خاتم برای امام علی
29. دلایل تنهایی امام علی
30. حب امام علی
31. رویارویی امام علی با ناکثین
32. زیان‌های دشمنی با امام علی
33. سیاست‌های اجتماعی امام علی
34. سیاست‌های اداری امام علی
35. سیاست‌های اقتصادی امام علی
36. سیاست‌های امنیتی امام علی
37. سیاست‌های جنگی امام علی
38. سیاست‌های حکومتی امام علی
39. سیاست‌های فرهنگی امام علی
40. سیاست‌های قضایی امام علی
41. سیمای امام علی
42. شکست بت‌ها توسط امام علی
43. شکایت امام علی از نافرمانی یارانش
44. عصمت امام علی در حدیث
45. علم امام علی در حدیث
46. امام علی از زبان اهل بیت
47. امام علی از زبان دشمنانش
48. امام علی از زبان قرآن
49. امام علی از زبان همسران پیامبر
50. امام علی از زبان پیامبر
51. امام علی از زبان یارانش
52. امام علی از زبان یاران پیامبر
53. امام علی از زبان خودش
54. غلو در دوست داشتن امام علی
55. اقدامات امام علی در ماجرای فتح مکه
56. فرزندان امام علی
57. لقب‌های امام علی
58. مأموریت امام علی
59. محبوبیت امام علی
60. محدودیت‌های امام علی در انتخاب کارگزاران
61. هشدار امام علی به یارانش درباره نافرمانی
62. نافرمانی سپاه امام علی
63. نام‌های امام علی
64. نسب امام علی
65. نیرنگ‌های دشمنان امام علی
66. هدایت امام علی در حدیث
67. وراثت امام علی در حدیث
68. وصایت امام علی در حدیث
69. ولادت امام علی
70. ولایت امام علی در حدیث
71. ویژگی‌های اخلاقی امام علی
72. ویژگی‌های اعتقادی امام علی
73. ویژگی‌های امام علی
74. ویژگی‌های جنگی امام علی
75. ویژگی‌های دشمنان امام علی
76. ویژگی‌های دوستداران امام علی
77. ویژگی‌های سیاسی امام علی
78. ویژگی‌های عملی امام علی
79. پذیرفته شدن دعاهای امام علی
80. پرورش امام علی
81. پس از شهادت امام علی
82. پیشگویی امام علی
83. کارگزاران امام علی
84. کنیه‌های امام علی
85. کین‌ورزی به امام علی
86. یاران امام علی
87. یاری خواستن امام علی از کوفیان‌
88. یوم‌الدار

منابع

1. محمدی ری‌شهری، محمد، گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین
2. طباطبایی نژاد، سید محمود، مقاله «حب امام علی»، دانشنامه امام علی ج۳