علوم عقلی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث علم است. علوم عقلی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: علوم عقلی در معارف و سیره علوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

امام علی(ع) در زمینه علوم عقلی راهنمای امت برای فهم مباحث عقاید اسلامی بوده است. با وجود آنکه سرچشمه علم کلام، مباحث اعتقادی میان پیامبر اکرم(ص) و صحابه درباره آیات قرآن و احادیث نبوی بوده است. اما تا قبل از گسترش اسلام به دیگر سرزمین‌ها، مسائل اساسی کلام به وجود نیامده بود. بنابراین پس از رحلت پیامبراکرم(ص)، زمینه مرجعیت امام علی(ع) در کلام اسلامی فراهم شد، چه پس از انتشار اسلام خارج از جزیره العرب و ورود اسلام به روم شرقی و ایران، دانشمندان یهودی و مسیحی در پی شناسایی پیامبراکرم(ص) و اوصیای او و برای تحقیق درباره اسلام به مدینه آمدند و سؤال‌هایی مطرح کردند، که چون خلفا تخصصی در معارف اسلامی نداشتند، برای پاسخ به آنها ناگزیر به امام علی(ع) متوسل می‌شدند و آن حضرت به سؤالات آنها پاسخ می‌داد.

روایات گوناگون منقول از امام علی(ع) درباره مباحث توحید، نبوت و امامت مذکور در ابواب کلامی جوامع حدیث شیعه است. همچنین در میان خطبه‌های منقول از امام علی(ع) سخنان شگفت انگیزی درباره اصول توحید، عدل و تنزیه خداوند از شباهت به خلق وجود دارد که هر تشنه‌ای را سیراب می‌کند.

برخی از روایات عقیدتی، بیانگر مراجعه اهل کتاب به امام علی(ع) است. مانند سؤال علمای یهودی از زمان بودن خداامتحان اوصیاء الهی، و سؤال عالم یهودی از عمر که آیا از عقاید یهود با خبر است و آنکه عمر او را خدمت امام علی(ع) ارجاع داد و سؤال بزرگ اسقف‌های مسیحی از وجه رب که ابوبکر نتوانست پاسخ دهد و به امام علی(ع) مراجعه کردند و امام پاسخ دادند.

گاه امام علی(ع) را در زمینه مباحث کلام در مقام راوی بیانات پیامبر اکرم(ص) می‌یابیم. مثلاً از قول ایشان درباره تقدیم تقدیر بر خلق پدیده‌ها بیان کردند: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «خدامند متعال دو هزار سال پیش از آفرینش آدم، حدود و اندازه‌ها را تعیین نمود و به تدابیر امور پرداخت».

از بارزترین مباحث عقیدتی که به نقل از منابع فریقین، امام علی(ع) اعلم بدان بودند، مسائل قضا و قدر و مشیت الهی است. امام(ع) آن مسائل را از جنبه‌های مختلف پاسخ داده‌اند. از جمله؛ به تبیین معنای واژه «قضا» در آیات قرآن پرداخته را به خلق در آیه ﴿فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ﴾حکم در آیه ﴿وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ﴾، فرمان در آیه ﴿وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ﴾ و علم در آیه ﴿وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ﴾ تفسیر کرده و به چگونگی قضاء و قدر الهی پرداخته‌اند: «همه چیز به قضاء و قدر الهی است» همچنین در برخی خطابه، خود این قبیل مباحث را مطرح کرده‌اند: «خداوند متعال برای هر چیز اندازه‌ای قرار داد» و یا فرمود: «خداوند متعال آنچه را که آفرید، اندازه‌گیری نمود و تقدیر آن را محکم و استوار کرد». و چه بسا از امام علی(ع) درخواست می‌شد در این باره صحبت کند، مثلاً متقی هندی نقل کرده است که روزی مردی در میان سخنرانی امام علی(ع) برخاست و عرض کرد: «ای امیرمؤمنان، برای ما از قضا و قدر سخن بگو». حضرت فرمودند: «قضا و قدر الهی امری است میان دو چیز، نه جبر است و نه تفویض». همچنین منابع اهل سنت سؤال مشهور یکی از مجاهدان صفین از امام علی(ع) درباره قضا و قدر الهی را نقل کرده‌اند که پس از جنگ پرسید: آیا رفتن ما به شام به قضا و قدر الهی بود؟ و پس از آنکه امام علی(ع) این مطلب را تأیید کردند. آن مجاهد مسائل دیگری مطرح کرد که آیا رنج ما به پاداشی ندارد؟ و چگونه ما بر این کار مجبور نبودیم حال آنکه رفتن و برگشتن و ماندن ما به قضا و قدر الهی بوده است؟ و امام علی(ع) برای او توضیح داده‌اند که؛ خداوند برای این عمل پاداش بزرگی به شما داده است؛ زیرا قضا و قدر خدا بر بنده حتم نیست به این معنا که از او سلب اختیار کند که اگر چنین بود، ثواب و عقاب و امر و نهی و وعده پاداش و وعید کیفر لغو بود و گنه کار سرزنش نمی‌شد و خوش کردار لایق ستایش نبود. این قول در نهج البلاغه به گونه دیگر مطرح شده است. امام در پاسخ او چنین موضع می‌گیرد: وای بر تو شاید قضاء لازم و قدر حتم را گمان کرده‌ای، اگر چنین باشد پاداش و کیفر باطل بود، و نوید و تهدید عاطل.

انتساب شیعه به کلام علوی آشکار است؛ زیرا شیعیان علوم را از ائمه اطهار(ع) اخذ می‌کنند و علم ائمه(ع) بنا به تقدم از امام علی(ع) به ایشان منتقل شده است. از دیگر سوی حتی مشایخ خوارج به رغم آنکه خود در غایت بعد نسبت به امام(ع) قرار داشتند، به گونه‌ای شاگرد امام علی(ع) بودند. مرجعیت امام علی(ع) در این زمینه برای معتزله نیز روشن است؛ زیرا آنان اکثر اصول خود را در باب توحید و عدل از ظواهر کلام امام علی(ع) گرفته‌اند. حتی حسن بصری و واصل بن عطا به عنوان مشایخ معتزله، منتسب به امام علی(ع) و وامدار علم ایشان بوده‌اند. از مشایخ اشاعره نیز ابوالحسن اشعری، شاگرد ابوعلی جبائی بود، که ابوعلی از بزرگان معتزله به شمار می‌رفت. اما از برخی مواضع معتزله روی گرداند.

نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی

سخنان امیرمؤمنان(ع) نخستین سرچشمه توجه شیعیان به علوم عقلی بود؛ ولی روی آوردن مسلمانان به این علوم، به طور رسمی و برای اولین بار، در قالب جریان معتزله پدیدار شد. معتزله یک جریان عقل‌گرا در میان مسلمانان بود که از علوم عقلی برای اثبات عقاید در حوزه علم کلام بهره می‌‌برد. با ترجمه کتاب‌هایی از فلاسفه یونان، علوم عقلی کم‌کم استقلال یافتند. بیشتر این کتاب‌ها در زمان مأمون ترجمه شدند؛ ولی پیش از او نیز کم و بیش ترجمه‌هایی از این کتاب‌ها وجود داشت. از این زمان به بعد مسلمانان در کنار ترجمه کتاب‌های فلسفی، آثار مستقلی نیز در فلسفه پدید آوردند. نخستین مسلمانی که با عنوان فیلسوف شناخته شد، کندی بود. پس از او فلسفه در میان مسلمانان رو به رشد نهاد؛ تا جایی که فارابی را دانشمندی هم‌طراز ارسطو دانستند و او را «معلم ثانی» خواندند؛ زیرا ارسطو به عنوان «معلم اول» شهرت یافته بود. در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم، فلسفه با ابن‌سینا به اوج خود رسید.

زمینه‌های عقل‌گرایی در سخنان ائمه(ع)

بی‌شک نقطهٔ آغاز توجه مسلمانان به علوم عقلی و، دستور قرآن به تأمل، تفکر و اندیشیدن است. خدای متعالی در بسیاری از آیات قرآن به مسلمانان دستور می‌‌دهد که در آفرینش آسمان، زمین، موجودات هستی، انسان و احوال گذشتگان، تفکر و تدبر کنند.

بعد از قرآن، سخنان ائمه(ع) یکی از مهم‌ترین عوامل توجه مسلمانان به علوم عقلی است. در احادیث ایشان، عقل بالاترین آفریده و مخلوق خدا شمرده شده است. در حدیثی از امام باقر(ع) می‌‌خوانیم: «وقتی که خدای متعالی عقل را آفرید، با او سخن گفت و به او فرمود: پیش بیا. پس پیش آمد. آن‌گاه فرمود: برگرد. برگشت. در این هنگام فرمود: به عزت و جلالم سوگند مخلوقی محبوب‌تر از تو نیافریدم و تو را آن‌گونه که دوست داشتم، کامل کردم. بدان که با تو امر می‌‌کنم و با تو نهی می‌‌نمایم و با تو عقاب می‌‌کنم و با تو ثواب می‌‌دهم». همچنین پیامبر اکرم(ص) فرموده است: «خدای متعالی میان بندگانش چیزی بهتر از عقل تقسیم نکرده است. خواب عاقل، بهتر از بیداری جاهل است. نشستن عاقل بهتر از برخاستن جاهل است. خدا پیامبری را مبعوث نکرده، مگر اینکه عقل او را کامل کرده است، و عقل هر پیامبری بیشتر از عقول جمیع امتش بوده.»... در بسیاری از احادیث امامان شیعه(ع) همواره نوعی اتحاد میان عقل و دین به چشم می‌‌خورد؛ مانند این احادیث:

1. «هر کس عقل داشته باشد، دین دارد و هر کس دین داشته باشد، وارد بهشت می‌‌شود»؛
2. «عقل چیزی است که خدا با آن عبادت می‌‌شود و بهشت به دست می‌‌آید»؛
3. «خدای متعالی بر مردم دو حجت دارد: حجت ظاهر و حجت باطن. حجت آشکار، پیامبران و امامان(ع) هستند و حجت باطی عقل است»؛
4. «خدای متعالی پیامبران را بر بندگانش نفرستاده است، مگر برای اینکه درباره خدا تعقل و اندیشه کنند. پس آنان بهترند که معترفتشان بهتر باشد و عاقل‌ترین آنها داناترینشان به کار خدا هستند، و آنان که عقلشان کامل است، در دنیا و آخرت بالاترین درجه را دارند»؛
5. «عاقل کسی است که حلال، او را از شکر باز ندارد، و حرام از صبر»؛
6. «حجت خدا بر بندگان پیامبر است، و حجت میان مردم و خدا عقل است»؛
7. «وقتی که از حسن حال و خوبی شخصی خبردار شدید، به عقل او بنگرید که چگونه است؛ زیرا هر کس به واسطه عقل پاداش داده می‌‌شود»؛
8. «در حساب روز قیامت، خدای متعالی اعمال بندگان را به اندازه عقلی که در دنیا به آنها داده، بررسی می‌‌کند».

همچنین عقل، سرچشمه صفات نیک به شمار آمده و همه آن صفات از شاخه‌های عقل و زیرمجموعه آن، و عقل نیز در مقام فرماندهی و آنها در مقام سربازان عقل به شمار آمده‌اند. در حدیثی از امیرمؤمنان(ع) آمده است: جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت: ای آدم من تو را میان سه چیز مخیر قرار می‌‌دهم؛ یکی را برگزین و دو دیگر را رها کن. آدم پرسید: ای جبرئیل؛ آن سه چیز چیستند؟ جبرئیل گفت: عقل، حیا و دین. در این هنگام آدم گفت: من عقل را برگزیدم. پس جبرئیل به حیا و دین فرمود: برگردید و او را رها کنید. آن دو گفتند: به ما دستور داده شده که پیوسته همراه عقل باشیم. مسلمانان پس از آشنا شدن با فلسفه یونان، فلسفه را با همان حکمتی که در کلام پیشوایان اسلام آمده بود، تطبیق دادند و آن را دانش راستین، معنا کردند؛ پس منظور از حکمت در عربی، همان فلسفه است و از این‌رو فیلسوف را حکیم گفته‌اند. علاوه بر این، در گفت‌وگوها و مناظره‌های امامان با مخالفان، از قواعد عقلی و فلسفی، چون محال بودن دور و تسلسل و اجتماع نقیضین سخن به میان آمده است. یکی از آن اصول عقلی، وجوب دفع خطر محتمل است که ائمه(ع) با استناد به آن، لزوم مشی موحدانه را به اثبات می‌‌رساندند و منکران را بیش از پیش در روش خودشان مردد می‌‌کردند. در این زمینه به نقل دو گفت‌وگو از امام صادق(ع) و امام رضا(ع) بسنده می‌‌کنیم.

مرحوم طبرسی روایت کرده که، امام صادق(ع) به ابن ابی العوجا فرمود: «اگر عاقبت کار چنان که شما می‌‌گویید، باشد - که این‌گونه نیست - هم ما نجات یافته‌ایم و هم شما؛ اما اگر آن‌گونه باشد که ما می‌‌گوییم - که آن‌گونه نیز هست - ما نجات می‌‌یابیم و شما هلاک می‌‌شوید». همچنین مرحوم صدوق از محمد بن عبدالله خراسانی، خادم امام رضا(ع)، نقل کرده که مردی از زنادقه خدمت آن حضرت وارد شد؛ در حالی که نزد ایشان جماعتی نشسته بودند. در این هنگام امام رضا(ع) به او فرمود: «آیا نمی‌بینی که اگر سخن شما صحیح باشد - که صحیح نیست - ما و شما مساوی هستیم و نماز خواندن ما، روزه گرفتن ما، زکات دادن ما و اقرار به وجود خداوند، ضرری به ما نمی‌زند»، که در این هنگام مرد زندیق ساکت شد و جوابی نداد. آن گاه امام ادامه داد: «اما اگر سخن ما صحیح باشد - که صحیح است - در این هنگام شما هلاک شده اید و ما نجات یافته‌ایم». مرحوم کلینی مناظره‌ای را از امام صادق(ع) با زندیقی نقل می‌‌کند که مبتنی بر لزوم سنخیت میان علت و معلول است. امام(ع) خطاب به زندیق می‌‌فرماید: «سخن تو درباره اینکه آفریننده عالم دوتاست، مستلزم این است که یا آن دو قدیم و قوی باشند، یا هر دو ضعیف، و یا یکی قوی باشد و دیگری ضعیف؛ اگر هر دو قوی هستند، پس چرا یکی دیگری را کنار نمی‌زند تا عالم را به تنهایی اداره کند، و اگر گمان می‌‌کنی که یکی از آن دو قوی است و دیگری ضعیف، پس ثابت می‌‌شود که او یکی است؛ زیرا ناتوانی در دومی است. پس اگر بگویی که خالق دوتاست، آنها نمی‌توانند از هر جهت با هم هماهنگ باشند، و یا ناهماهنگ؛ در حالی که آفرینش را منظم و هماهنگ، و فلک را پیوسته در حرکت می‌‌یابیم و می‌‌بینیم که تدبیر یکی است، و شب و روز، و گردش خورشید و ماه و هماهنگی امور، دلالت می‌‌کنند که مدبر یکی است. علاوه بر این اگر ادعا کنی که آنان دوتا هستند، باید ملتزم شوی که میانشان فاصله‌ای هست که در این صورت فاصله دومین آنها می‌‌شود، که مانند آنها قدیم است و در این صورت میان آن سومی و آنها باید فاصله‌ای باشد که آن نیز باید مثل آنها قدیم باشد و او نیز فاصله‌ای دیگر را می‌‌طلبد که تا بی‌نهایت می‌‌رود».

همچنین از امامان شیعه(ع) هیچ موضع منفی‌ای درباره تعلیم و تعلم فلسفه ثبت نشده است؛ بلکه آنان همواره از کوشش‌های فلاسفه، با زبان ستایش سخن گفته‌اند؛ چنان که به کسانی که به دلایل واهی چنگ زده‌اند، انتقاد کرده و به دلایل سستشان پاسخ داده‌اند. امام صادق(ع) در روز چهارم املای کتاب توحید، به مفضل می‌‌گوید: «اینک به شرح آفت‌هایی می‌‌پردازم که گاه نادانان آنها را بهانه می‌‌گیرند و آفرینش و آفرینشگر، و هدف و تدبیر و حکمت در کار او را انکار می‌‌کنند. همچنین به بیان عقیده گروه معطله و اصحاب مانی می‌‌پردازم که حکمت سختی‌ها و مصیبت‌ها و مرگ و فنا را انکار کردند. همچنین به رد کسانی می‌‌پردازم که به طبیعت اعتقاد دارند و همه آفرینش اشیا را بالعرض و اتفاقی می‌‌پندارند. خدای اینان را بکشد! از جانب حق به کدام سوی می‌‌گریزند؟». امام(ع) در ادامه، از ارسطو سخن به میان آورده، می‌‌فرماید: «ارسطاطالیس به آنان چنین پاسخ داده است: اینکه گاه بالعرض و اتفاق، چیزی به سبب دلیل‌های چندی پدید می‌‌آید و از راه طبیعی خود خارج می‌‌شود، به منزله بیرون رفتن امور از حالت طبیعی نیست و این اتفاقات نادر، همیشه و به طور دائم جاری نیستند». همچنین امام صادق(ع) از فلاسفه یونان به طور عموم سخن گفته و به مفضل فرموده است: «ای مفضل؛ بدان که نام این جهان در نزد یونانیان «قوسموس» است. این کلمه به معنای آراستگی است. کسانی که دعوی فلسفه و حکمت دارند، نامش را این‌گونه نهاده‌اند. آیا این نام‌گذاری جز به این دلیل است که، حساب و کتابی دقیق همراه با نظم و حکمت در آن دیدند و به اینها راضی نشدند و سرانجام جهان هستی را آراستگی و زینت نام نهادند، تا بگویند که با تمام استواری و حکمتی که در آن نهفته، در نهایت نیکویی و زیبایی نیز هست».

بدین جهت شیعیان پیش از همه به مطالعه کتاب‌های فلسفی پرداختند و قبل از عصر مأمون و آغاز نهضت ترجمه، در جایگاه مترجم یا متکلم یا فیلسوف، با فلسفه در ارتباط بودند. یکی از نخستین مترجمان شیعی، محمد بن ابراهیم فزاری (م. ۱۵۶ق) است، که بیشتر به دلیل مهارتش در علم نجوم شهرت یافته بود؛ ولی قفطی او را در میان حکمای اسلامی آورده است. بزرگان خاندان نوبخت نیز، از پیشگامان توجه به علوم عقلی و فلسفی بودند و از نخستین مترجمان به شمار می‌‌آمدند. فضل بن ابی سهل نوبختی، رئیس اداره ترجمه در عصر هارون بود و کتاب‌های حکمت از زبان فارسی، زیر نظر او به عربی ترجمه می‌‌شد.

ترتیب متکلمان در مکتب ائمه(ع)

رواج مباحث کلامی و عقیدتی، یکی از مهم‌ترین زمینه‌های توجه به علوم عقلی در میان مسلمانان بوده است؛ زیرا بخشی از کلام، مباحث عقلی است. علم کلام، علمی صد در صد اسلامی است. خدای متعالی در قرآن به پیامبرش دستور می‌‌دهد که با مخالفان فکری، به نیکوترین روش گفت‌وگو کند. در حدیثی از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که ما از زبان هفتاد پیامبر در دین خدا مجادله می‌‌کنیم. امام صادق(ع) در پاسخ فردی که پرسید آیا رسول خدا(ص) مجادله می‌‌کرده است، فرمود: در هر چه به رسول خدا(ص) ظن و گمان کردی، در اینکه ایشان با امر خدا مخالفت کند [هیچ گاه] به او گمان مبر. مگر خدای متعالی [به پیامبر] نفرموده است: ﴿وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾ و ﴿قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ﴾. آیا می‌‌توانی گمان کنی که رسول خدا(ص) با امر خدا مخالفت کرده و درباره آنچه که خدا به او دستور داده، مجادله نکرده و از آنچه که خدا به او خبر داده، مردم را آگاه نکرده است؟

یکی از علوم امامان(ع)، علم کلام است. امیرمؤمنان(ع) نخستین کسی بوده که در سخنانش به برخی مسائل کلامی چون توحید، صفات خدا، قضا و قدر، و جبر و اختیار پرداخته است. آن حضرت بعد از پیامبر(ص)، مهم‌ترین مدافع فکری و عقیدتی اسلام بود و همواره در مقابل اهل کتاب از اسلام دفاع می‌‌کرد و به پرسش‌ها و شبهه‌های آنان پاسخ می‌‌گفت. عبدالقاهر بغدادی می‌‌گوید: نخستین متکلم اهل سنت از صحابه علی بن ابی طالب(ع) است؛ به سبب مناظره‌اش با خوارخ در مسائل وعد و وعید و مناظره‌اش با قدریه درباره قضا، قدر، مشیت و استطاعت... قدریه ادعا کرده‌اند علی(ع) از آنهاست و رهبر آنان واصل بن عطا مذهبش را از محمد و عبدالله پسران علی(ع) گرفته است». بغدادی همچنین زید بن علی و امام صادق(ع) را از متکلمان اهل سنت به شمار آورده و برای امام صادق(ع) کتاب‌هایی در کلام برشمرده که عبارت‌اند از: کتابی در رد بر قدریه؛ کتابی در رد بر خوارج؛ کتابی در رد بر خلافت؛ او همچنین کتابی با عنوان رد بر قدریه از قرآن گزارش کرده است. همچنین تعدادی از اصحاب پیامبر(ص)، که در شمار یاران امام علی(ع) به شمار می‌‌رفتند، نخستین کسانی بودند که بعد از رحلت پیامبر(ص) با استدلال‌هایشان از حق آن حضرت در مقابل جریان سیاسی دستگاه خلافت دفاع کردند. از جمله آنها، دوازده نفری بودند که درباره مسئله امامت امیرمؤمنان(ع) با ابوبکر مناظره کردند: خالد بن سعید، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد، عمار، بریده اسلمی، ابوالهیثم بن تیهان، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، خزیمة بن ثابت ذوالشهادتین، ابی بن کعب و ابوایوب انصاری. بعد از آنها تعدادی از اصحاب و شاگردان آن حضرت مانند صعصعة بن صوحان، میثم تمار، کمیل بن زیاد نخعی، اویس قرنی، سلیم بن قیس، حارث بن اعور همدانی، اصبغ بن نباته، ابوذر غفاری و ابن عباس، همواره در طول عمرشان از حق امیرمؤمنان(ع) دفاع می‌‌کردند.

اما بیشترین دوره رونق علم کلام، در قرن دوم، به ویژه عصر امام صادق(ع) بود که در اثر فضای باز سیاسی حاصل از سقوط بنی امیه و حکومت نوپای عباسیان به وجود آمده بود. آن حضرت، شاگردان برجسته‌ای مانند هشام بن سالم، هشام بن حکم، مؤمن طاق، فضال بن حسن و جابر بن یزید جعفی را تربیت کرد که در کلام بسیار ورزیده بودند. مناظره‌های این افراد با زندیقان، اهل کتاب، معتزله، مرجئه و اهل رأی و قیاس، در کتاب‌ها به یادگار مانده است. به نقل مرحوم کلینی در «کتاب الحجة»، امام صادق(ع) تعداد از اصحاب خود را متکلم خوانده است. او همواره آنان را در این راه تشویق می‌‌کرد؛ چنان که وقتی هشام بن حکم ماجرای مناظره‌اش را با عمرو بن عبید، از بزرگان و رهبران معتزله، نقل کرد، به او فرمود: «ای هشام؛ چه کسی این را به تو آموخت؟» هشام گفت: «یابن رسول الله؛ این‌گونه بر زبانم جاری شد». پس فرمود: «ای هشام؛ به خدا سوگند در صحف ابراهیم و موسی این‌گونه نوشته شده است». حتی امام صادق(ع) دستور می‌‌داد که متکلمان شیعی در حضور خودش با مخالفان مناظره کنند و بدین ترتیب و به طور عملی آنان را تعلیم می‌‌دادند. هشام بن حکم می‌‌گفت: در منا پانصد مسئله کلامی از امام صادق(ع) پرسیدم که همه را پاسخ گفت. همچنین امامان شیعه(ع) به تدوین رساله یا کتاب در مسائل کلامی تشویق می‌‌کردند. از هشام بن سالم نقل شده که امام کاظم(ع) فرمود: به هشام بن حکم بگویید: چیزی بنویسد و برای من بفرستد و در آن قدریه را رد کند.

مرحوم سید حسن صدر، متکلمان شیعی را تا عصر امام سجاد در یک طبقه قرار داده و متکلمان بعدی را در چند طبقه دسته‌بندی کرده است. تعدادی از متکلمان مشهور آن دوره عبارت‌اند از:

1. قیس الماصر که از اصحاب و شاگردان امام سجاد(ع) بود و کلام را از آن حضرت آموخته بود و شاگردانی را تربیت کرده بود؛
2. ابوجعفر مؤمن طاق، از اصحاب امام سجاد(ع)، که کلام را از آن حضرت آموخته بود و کتاب‌هایی نوشته بود؛ مانند إفعل لاتفعل، الاحتجاج فی امامة امیرالمؤمنین، الکلام علی الخوارج، مجالسة مع الامام ابی حنیفه و المرجئه، المعرفه، و الرد علی المعتزله؛
3. حمران بن اعین، برادر زراره، که کلام را از امام سجاد(ع) آموخته بود؛
4. هشام بن حکم که از بزرگان شیعه، بلکه از اساتید علم کلام در میان همه مسلمانان و فرقه‌های اسلامی است. او مناظرات و گفت‌وگوهای بسیاری با علمای فرقه‌های مختلف داشت و ناظر مجالس مناظره‌ای بود که یحیی بن خالد برمکی وزیر هارون تشکیل می‌‌داد. او به سبب داشتن کیاست، حاضر جوابی و اطلاعات عمیق، همواره مورد حسد هم‌عصرانش بود. ابن ندیم این کتاب‌ها را برای او برشمرده است: کتاب الامامة، کتاب الدلالات علی حدوث الاشیاء، کتاب الرد علی الزنادقة، کتاب الرد علی اصحاب الاثنین، کتاب التوحید، کتاب الرد علی هشام الجوالیقی، کتاب الرد علی اصحاب الطبائع، کتاب الشیخ و الغلام، کتاب التدبیر، کتاب المیزان، کتاب المیدان، کتاب الرد علی من قال بامامة المفضول، کتاب اختلاف الناس فی الامامة، کتاب الوصیة و الرد علی من انکرها، کتاب فی الجبر و القدر، کتاب الحکمین، کتاب الرد علی المعتزلة فی طلحه و الزبیر، کتاب القدر، کتاب الالفاظ، کتاب المعرفة، کتاب الاستطاعة، کتاب الثمانیة الابواب، کتاب الرد علی شیطان الطاق، کتاب الاخبار، کتاب یفتح، کتاب الرد علی ارسطاطالیس فی التوحید، کتاب المعتزلة؛
5. یونس بن یعقوب، از اصحاب امام صادق(ع)، که از متکلمان ماهر و زبردست بود؛
6. فضال بن حسن کوفی، از متکلمان مشهوری که همواره در مناظره‌هایش پیروز میدان بود. شیخ مفید بعضی از مناظرات او را با مخالفان در کتاب الفصول المختاره، آورده است. این متکلمان همگی در قرن دوم می‌‌زیستند و پیش از پایان این قرن از دنیا رفته بودند؛ اما پس از آنها هم متکلمان برجسته‌ای بودند که به برخی از آنها اشاره می‌‌کنیم.
7. سکاک محمد بن خلیل بغدادی، شاگرد هشام بن حکم بود و علم کلام را از او آموخته بود؛
8. ابومالک ضحاک حضرمی از بزرگان علم کلام بود و از محضر امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) علم آموخته بود.

همچنین بسیاری از متکلمان شیعه، از خاندان نوبخت برخاسته‌اند. به گفته ابن ندیم آل نوبخت به تشیع معروف بوده‌اند. از میان این خاندان، فضلای بسیاری در سه قرن برخاسته است؛ از جمله فضل بن ابی سهل بن نوبخت که در زمان هارون در رأس کتابخانه معروف بیت الحکمه، و از مترجمان فارسی به عربی در عصر هارون و مأمون بود؛ همچنین اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت و پسرش اسماعیل بن اسحاق و پسر دیگرش علی بن اسحاق و نواده‌اش ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق، که او را شیخ المتکلمین در شیعه لقب داده‌اند، و حسن بن موسی نوبختی، خواهرزاده ابوسهل اسماعیل بن علی و عده‌ای دیگر از آنها. متکلمان از اصحاب و شاگردان امامان(ع)، از توجه به فلسفه، حتی پیش از عصر مأمون که هنوز بسیاری از کتاب‌های فلسفی ترجمه نشده بود و بازار فلسفه رونق چندانی نداشت، غافل نبودند و گاهی در مباحث کلامی از آن بهره می‌‌جستند. نظریه‌های آنان به ویژه هشام بن حکم در برخی مسائل کلامی، شاهد این مطلب است. در میان آنان حتی بودند کسانی که با دیده نقد به فلسفه می‌‌نگریستند؛ چنان که نوشته‌اند هشام بن حکم به فلاسفه ایراد می‌‌گرفت و این امر خوشایند یحیی برمکی، که خود را حامی فلسفه می‌‌دانست، نبوده و سرانجام همین امر موجب جدایی میان آن دو شد و کار به جایی کشید که یحیی هارون را بر ضد او تحریک کرد. هشام نیز کتابی در رد نظریه ارسطو در توحید نوشته که ابن ندیم و نجاشی به آن اشاره کرده‌اند.

منابع

1. فقهی‌زاده و تاجیک، مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی