بنی سالم بن عوف

این مدخل زیرشاخهٔ بحث خزرج است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نام و نسب

بنی سالم در شمار قبایل قحطانی و از فروع و شاخه‌های قبیله خزرج‌اند که نسب از سالم بن عوف بن عمرو بن عوف بن خزرج بن حارثه می‌برند. سالم فرزندانی به اسامی مالک، لوذان، زید، حذیم و غنم داشت. ضمن این که از پسری به نام «سالم» هم به عنوان یکی از فرزندان مالک بن سالم بن عوف ذکری به میان آمده است. از شعب و فروع بنی سالم بن عوف می‌توان از طوایف: بنی عجلان بن زید بن غنم، بنی قریوش یا بنی قربوس بن غنم بن امیه، بنی اصرم بن فهر بن ثعلبه، بنی دعد بن فهر بن ثعلبه، بنی مرضخة بن غنم بن سالم و بنی لوذان بن سالم یاد کرد.

لازم به ذکر است که منابع، علاوه بر این طایفه انصاری، از طایفه همنام دیگری در قبیله خررج با نام نسب کاملاً مشابه «سالم بن غنم بن عوف بن خزرج بن حارثه» معروف به «بنی حُبلی» نام برده‌اند که عدم خلط مباحث آنها، دقت دو چندان محققان محترم را می‌طلبد.

منازل و مساکن

منازل این قوم را مدینه، و بین منطقه قباء و شهر مدینه گفته‌اند. سالم و غنم پسران عوف بن عمرو بن عوف بن خزرج در اقامتگاه خود که به «دار بنی سالم» شهرت داشت و در سمت حره غربی، و در غرب دره، داخل دره «رانوناء» واقع شده بود، فرود آمدند. آنها در این منطقه، چند قلعه برای خود بنا نهاده بودند. از جمله این قلعه‌ها «مزدلف» بود که توسط عتبان بن مالک و با کاربری نظامی بنا گردید. «شماخ» و «قواقل» هم از دیگر قلعه‌های ایشان در آن منطقه به شمار می‌آمدند. «شماخ» خارج از منطقه مسکونی بنی سالم و در جانب قبله بنا گردیده بود و «قواقل» در کنار بیوت بنی سالم در منطقه «عصبه» قرار داشت.

تاریخ جاهلی

در پی ویرانی سد مأرب دو قبیله یمنی اوس و خزرج همراه با خویشان خود به عرصه‌های شمالی‌تر مهاجرت کردند و در یثرب، در مجاورت یهودیان ساکن شدند. در آن زمان، ثروت‌های شهر، قلعه‌ها و نخلستان‌ها و همچنین حکومت و قدرت در دست یهودیان متمرکز بود. اوس و خزرج از یهودیان حاکم بر یثرب که دارای نیرو و نفرات بسیاری بودند، درخواست کردند تا میان آنان پیمان حسن همجواری منعقد شود تا از تعرض به یک دیگر آسوده شده، به وسیلۀ این پیمان مانع دست‌اندازی دیگران شوند. آنان با همدیگر پیمان بستند و به مشارکت و داد و ستد با یکدیگر پرداختند.

با گذشت زمانی دراز از انعقاد پیمان میان یهودیان و عرب‌ها، اوس و خزرج ثروتی اندوختند و دارایی و نفرات آنان فزونی گرفت. چون قبایل قریظه و نضیر وضع آنها را چنین دیدند از غلبه آنان بر خانه‌ها و اموالشان بیمناک شدند و بنای ستمگری بر اعراب یثرب گذاشتند. در یثرب، غلبه و کثرت از آن یهود بود. ستم و استبداد بیگانگانی که هیچ پیوندی آنها را با اعراب مرتبط نمی‌ساخت بر عرب‌های یثرب بسیار گران می‌آمد تا این که از میان اوس و خزرج، جوانی نیرومند و گردن فراز به نام مالک بن عجلان از تبار بنی سالم بن عوف، قد برافراشت و ریاست هر دو قبیله اوس و خزرج را بر عهده گرفت. مالک از اینکه قوم او تحت سلطه و حمایت یهود زندگی کنند ننگ داشت و این در شرایطی بود که یکی از خویشاوندانش از قبیله بنی عمرو بن عامر ازد به حکومت شام و عراق و بحرین دست یافته بود. از این‌رو مصمم گردید تا به سیادت بهود بر قوم خود پایان دهد. پس به شخصی به نام «فطیون» که زعامت بهود را بر عهده داشت حمله برد و او را کشت و سپس از یثرب خارج شد و به سوی شام نزد ابو جبیله غسانی از پادشاهان غسان شتافت. برخی گفته‌اند که مالک یکی از خویشان خود به نام دمق بن زید بن امرؤ القیس را که از خاندان بنی سالم بن عوف بن خزرج بود، نزد ابو جبیله غسانی فرستاد. خواه مالک کسی را از جانب خود به نزد پادشاه غسانی فرستاده باشد و خواه خود وی به جهت درخواست کمک نزد او رفته باشد، در این نکته تردیدی که ابوجبیله -پادشاه غسانی- بی‌درنگ گروهی از سپاهیان خود را به عنوان حمایت و پشتیبانی از اوس و خزرج به یثرب گسیل داشت، نیست. راویان اخبار نقل کرده‌اند که پادشاه غسانی با خدا پیمان بسته بود که آرام ننشیند مگر اینکه همه یهودیان را از یثرب بیرون راند یا آنان را زبون و زیر دست اوس و خزرج نماید. ابو جبیله در حالی که وانمود می‌کرد که عازم یمن است به سوی سرزمین‌های عرب راند تا به نزدیکی یثرب رسید و به گروهی از فرستادگان اوس و خزرج ملحق گردید و با آنان چنین قرار گذاشت که خبر رسیدن او را به یثرب پنهان دارند تا یهودیان به قلعه‌های خود پناه نبرند و عرب‌ها بتوانند بر آنان دست بیابند. اوس و خزرج به وی توصیه کردند که یهودیان را به ملاقات خود فراخواند و با آنان مهربانی کند تا از جانب او آسوده خاطر شوند و او بتواند از این راه بر آنها دست یابد پادشاه غسانی طعامی برای یهودیان تدارک دید و بزرگان و سرشناسان یهود را نزد خود دعوت کرد و چون آنان رسیدند بر آنها یورش برد و همه را به قتل رسانید. با پایان گرفتن کار سران یهود، عرب‌ها بر یهودیان غلبه یافتند. بدین ترتیب اوس و خزرج در مدینه نیرو گرفتند و با تصاحب و توزیع زمین‌های کشاورزی و برخی قلعه‌های یثرب، هریک در محلّی مستقر شدند.

اوس و خزرج پس از پیروزی بر یهودیان یثرب، مدت زمانی یک‌دل و یک‌زبان و متحد باقی ماندند؛ پس از آن روابط دو هم‌پیمان، بواسطه اختلاف‌افکنی‌های یهودیان یثرب به تیرگی‌گرایید و میان آنان اختلاف افتاد. این اختلاف، سرانجام به جنگ‌های بسیاری منتهی شد که تا آستانه هجرت پیامبر(ص) همچنان تدوام داشت. نخستین این جنگ‌ها جنگ «سمیر» بود. منابع در بیان چرایی و علت وقوع این جنگ، انتقام‌جویی از خون مردی غطفانی موسوم به «کعب ثعلبی» -از احلاف خزرج- را سبب عنوان کرده، گفته‌اند: عبدیالیل بن عمرو ثقفی و به نقلی علقمة بن علاثه، مردی از غطفان را همراه با یک اسب و یک حله به یثرب فرستاد تا آنها را به عزیزترین فرد یثرب اهدا کند. آن مرد مطابق دستور به بازار بنی قینقاع رفت و چیزی را که بدان مأمور شده بود، اعلام کرد. در این هنگام، مردی از غطفان به نام «کعب ثعلبی» که در جوار و پیمان مالک بن عجلان خزرجی بود، پیش آمد و مالک بن عجلان را عزیزترین مرد یثرب معرفی کرد و هدایای مذکور را از فرستاده تحویل گرفت. در این هنگام کعب ثعلبی خطاب به حاضران گفت: «به شما نگفتم که هم‌پیمان من عزیزترین و بافضیلت‌ترین شماست». مردی از بنی عمرو بن عوف به نام سمیر از این گفته او به خشم آمد و کینه او را در دل گرفت. پس در کمین او نشست و در فرصتی مناسب او را از پا در آورد. خبر به مالک بن عجلان رسید؛ پس فرستاده‌ای نزد بنی عوف بن عمرو بن مالک بن اوس فرستاد و اعلام کرد که شما مردی از ما را کشته‌اید؛ پس قاتل را به ما تحویل دهید. چون فرستاده نزد آنان آمد، بنی زید، بنی جحجبی را قاتل کعب ثعلبی معرفی کردند و بنی جحجبی هم اعلام کردند که بنی زیدی‌ها قاتل کعب‌اند. سپس فردی را نزد مالک فرستادند و گفتند: در بازاری که کعب ثعلبی کشته شد، مردم بسیاری حاضر بودند و ما نمی‌دانیم که کدامیک از آنها کعب را کشته‌اند. مالک بن عجلان به اهل بازار دستور داد تا متفرق شوند. همه متفرق شدند جز سمیر و کعب. بنا به اطلاعاتی که به مالک رسید، وی دریافت که سمیر همان قاتل مورد نظر است. پس فردی را نزد بنی عمرو بن عوف فرستاد و سمیر را قاتل معرفی کرد و از آنها خواست تا سمیر را تحویل او دهند. اما بنی عمرو بن عوف این حرف را اتهامی بدون دلیل و بیّنه عنوان کردند. طرفین نامه‌هایی را در باب تحویل سمیر رد و بدل کردند؛ اما هر بار بنی عمرو از پذیرش این امر شانه خالی کردند. در این هنگام، بنی عمرو که جنگ با مالک را خوش نداشتند کس نزد او فرستادند و گفتند حاضرند تا دیه آن مرد را بپردازند. مالک نیز پذیرفت. از آنجا که مالک ثعلبی، حلیف خزرجی‌ها بود، از این رو آنها کس نزد مالک بن عجلان فرستادند و گفتند چون او حلیف شما بود حاضرند دیه حلیف یعنی نصف دیه کامل را پرداخت کنند. مالک به خشم آمد و گفت به کمتر از دیه کامل یا قتل سمیر راضی نیست. اما بنی عمرو بن عوف بر گفته خود یعنی پرداخت نصف دیه کامل تأکید کردند. پس به مالک پیشنهاد کردند نزد عمرو بن امرؤالقیس از بنی حارث بن خزرج بروند تا او بین آنها حکم کند. با پذیرش مالک، دو طرف نزد عمرو در طایفه بنی حارث رفتند و طرح دعوا نمودند. او هم به پرداخت نصف دیه (دیه حلیف) حکم کرد؛ اما مالک از پذیرش حکم او طفره رفت و بنی عمرو بن عوف را به مبارزه‌طلبید. وی از طوایف قبیله خزرج کمک‌طلبید که جز طایفه بنی حارث بن خزرج که به جهت رد قضاوت عمرو بن امرؤالقیس حاضر به همراهی او نشدند، بقیه طوایف خزرج به یاری او شتافتند. پس وی، فرستاده‌ای نزد بنی عمرو بن عوف فرستاد و ضمن اعلان جنگ به آنها، روزی را برای این رویارویی معین نمود و از قومش خواست تا آماده نبرد شوند. در این هنگام، یهودیان بنی قریظه و بنی نضیر که برخلاف دیگر یهودیان مدینه، با هیچ کدام از طوایف اوس و خزرج هم‌پیمان نبودند با درخواست‌هایی از هر دو قبیله اوس و خزرج برای هم‌پیمانی روبرو گردیدند و آنها با پیشنهاد طایفه‌ای از اوس معروف به «اوس الله» که شامل طوایف خطمه و واقف و امیه و وائل بود، موافقت کرده با آنان متحد شدند. مالک بن عجلان خزرجی و هم‌پیمانانش و قبیله اوس و متحدانش از بنی قریظه و بنی نضیر، در دشت بین «بئر سالم» و «قبا» به هم رسیدند و به شدت با هم به پیکار برخاستند. اما دو طرف پس از اندکی نبرد، از ادامه کار منصرف شدند و به سرزمین‌های خود بازگشتند. مدتی بعد، دو سپاه بار دیگر نزدیک قلعه بنی قینقاع فراهم آمدند و تا شب به زد و خورد با همدیگر پرداختند. تا این که سرانجام قبیله اوس بر خزرجیان و هم‌پیمانانش به رهبری مالک بن عجلان فائق آمد. از مالک بن عجلان همچنین بنا بر نقلی، به عنوان رییس خزرج در جنگ بُعاث -آخرین جنگ جاهلی اوس و خزرج- نام برده شده است.

ورود به اسلام

مردم بنی سالم بن عوف از پیشتازان قبیله خزرج در اسلام بودند. از قول برخی منابع، در شماره کردن عباس بن عبادة بن نضله در جمع شش انصاری ملاقات‌کننده با پیامبر(ص) در مکه (سال یازدهم بعثت و یک سال پیش از عقبه اول) اگر بگذریم، حضور برخی از بنی سالمی‌ها در پیمان عقبه اول و دوم را می‌توان گواهی صادق بر این ادعا دانست. در سال دوازدهم بعثت، دوازده تن از انصار مدینه -که عبادة بن صامت بن قیس و عباس بن عبادة بن نضله از جمله ایشان بودند- به منظور تکمیل بیعت سال گذشته خود به مکه رهسپار شدند و پس از دیدار با رسول خدا(ص) با ایشان بیعت کردند. این بیعت که به بیعت عقبه اولی معروف شد نظیر بیعت پیامبر(ص) با زنان بود.؛ چراکه تا آن روز، حضرت مأمور به جنگ با کفار و مشرکین نشده بود از این‌رو در این بیعت، جنگ و جهاد قید نشده بود. آنان در این بیعت با رسول خدا(ص) عهد بستند که به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند مرتکب زنا نشوند فرزندانشان را نکشند بهتان و افترا نزنند و در کارهای نیک نافرمانی رسول خدا(ص) را نکنند. پس از این پیمان، در زمان بازگشت انصار به مدینه، پیغمبر(ص)، مصعب بن عمیر را همراه ایشان به مدینه فرستاد تا قرآن را تعلیم آنها کند و دستورات اسلام را به ایشان بیاموزد. در پیمان عقبه دوم، که در سال سیزدهم بعثت با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیره‌های مختلف دو قبیله اوس و خزرج، از جمله مردانی از طایفه بنی سالم در مکانی به نام عقبه صورت گرفت، نومسلمانان یثرب، با پیامبر(ص) پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت می‌باشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمان‌هایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد. این بیعت را به سبب تعهد یثربیان بر دفاع از پیامبر(ص)، «بیعة الحرب» گفته‌اند. در این پیمان که به سبب وقوع در مکان عقبه آخر، «عقبة الآخره» نیز گفته شده و شرکت‌کنندگان در آن را «عقبیون» خوانده‌اند، -همان‌گونه که گفته شد- جمعی از مردان بنی سالم نیز حضور داشتند که از جمله ایشان می‌توان از عبادة بن صامت بن قیس، عباس بن عبادة بن نضله و از احلاف و هم‌پیمانان ایشان یزید بن ثعلبة بن خزمه نام برد. ابن سعد (م ۲۳۰ هجری) در این دیدار و پس از انجام بیعت، رسول خدا(ص) از بین حاضران، دوازده تن را به عنوان نقیب خود در مدینه برگزید که از جمله ایشان عبادة بن صامت بن قیس و به نقلی عباس بن عبادة بن نضله بودند. نقل است که عباس بن عباده انصاری پیش از بیعت انصار با پیامبر(ص) در عقبه از جمله کسانی بود که در آن جمع برخاست و خطاب به انصار گفت: «ای گروه خزرج، آیا می‌دانید که بر چه چیز با این مرد بیعت می‌کنید؟» گفتند: «آری». او ادامه داد و گفت: «شما برای جنگ با احمر و اسود (کنایه از همه فرقه‌ها و دسته‌ها) با او بیعت می‌کنید. اگر چنین گمان می‌کنید که چه بسا با از دست دادن اموالتان و کشته شدن بزرگان‌تان او را تسلیم خواهید کرد، از هم‌اکنون فکری کنید و از بیعت با او خودداری کنید؛ زیرا به خدا قسم اگر چنین کنید ننگ دنیا و آخرت برای شماست. و اگر با وجود رفتن اموال و کشته‌شدن بزرگان‌تان، همچنان پشتیبان و یاری‌گر او هستید، با او بیعت کنید که سعادت دنیا و آخرت در آن است». همراهانش در پاسخ گفتند: «به خدا سوگند؛ ما با تمام این پیشامدها همچنان از او حمایت خواهیم کرد». سپس خطاب به حضرت گفتند: «ای رسول خدا! اگر ما با وجود چنین خساراتی در مال و جان چنین تعهدی بسپاریم، در برابر آن چه خواهیم داشت؟» آن حضرت فرمود: «بهشت». بدنبال این سخنان، انصار با حضرت بیعت کردند. پس از آن، حضرت فرمان داد تا حاضران سوی محل کاروان‌های‌شان متفرّق شوند. در این هنگام، عباس بن عباده تأکید کرد که اگر رسول خدا(ص) دستور دهد، فردای همان شب بر روی مردم حاضر در منی شمشیر خواهند کشید. اما رسول خدا(ص) فرمود که اجازه چنین کاری را ندارد و از او دیگر انصاری‌ها خواستند به سوی محل کاروان‌هاشان حرکت کنند. عباس بن عباده مدتی بعد، از مدینه به مکه رفت و به پیامبر(ص) پیوست. وی همچنان در مکه بود تا این که پس از هجرت حضرت به مدینه، او هم به مدینه بازگشت و به این جهت به او انصاری مهاجری می‌گفتند. ثبت و ضبط نام جمعی از مردمان بنی سالم در شمار رزمندگان جنگ بدر هم، دلیلی دیگر بر اثبات پیشتازی این قوم در پذیرش اسلام است. که در ادامه، در بخش بعدی این مقاله بدان خواهیم پرداخت.

در پایان این بخش، تذکر این مطلب نیز ضروری است که علاوه بر مردان بنی سالم بن غنم (بنی حبلی)، بسیاری از زنان این طایفه نیز از پیشگامان اسلام در مدینه به شمار می‌آمدند. از جمله زنان پیشتاز این قوم، که پس از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه، در کنار مردان خود، پس از قبول اسلام، با آن حضرت بیعت کردند می‌توان از: قرة العین بنت عبادة بن نضله -مادر عبادة بن صامت-، حبیبه بنت ملیل بن وبره، بشره (بشیره) بنت ملیل بن وبره، عمره بنت هزال بن عمرو، لیلی بنت رئاب بن حنیف، فریعه بنت ابی حارثة بن اوس بن دخشم، فریعه بنت مالک بن دخشم و جمیله بنت خزیمه نام برد.

مناسبات با دولت نبوی(ص)

در پی هجرت نبی خاتم(ص) به مدینه، آن حضرت، با استقبال پر شور مردم انصار -از جمله طایفه بنی سالم بن عوف- به مدینه وارد شد. نقل است که رسول خدا(ص) از روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول که به محله قباء وارد شد تا روز جمعه (چهار روز) در قباء در میان مردم بنی عمرو بن عوف اقامت فرمود و در همان چند روز، مسجد قبا -نخستین مسجد اسلام- را به دست خود بنا نمود. سپس روز جمعه، سوار بر ماده‌شتر (ناقه) خود به حرکت در آمدند تا به مدینه وارد شوند. حضرت، به هنگام ظهر به محله «بنی سالم بن عوف» رسید. بنابراین با جمع همراه خود، نخستین نماز جمعه‌ اسلام را در وادی رانوناء برپا داشتند. پس از اتمام نماز، بزرگان بنی سالم بن عوف مانند: عتبان بن مالک و عباس بن عبادة بن نضله و جمعی دیگر نزد آن حضرت آمده عرضه داشتند: «یا رسول الله(ص) در میان قوم ما فرود آی که هر چه بخواهی از اسلحه و مردان جنگجو و مال و آذوقه در دفاع از شما در آن فراهم است». اما پیامبر(ص) به آنان فرمود: «شتر را رها کنید و راه را باز کنید که او مأمور است».

پس از ورود رسول خدا(ص) به مدینه و در پی آن تأسیس دولت نبوی(ص)، بنی سالم نیز همگام با دیگر اقشار و طوایف انصار در عرصه‌های مختلف به یاری پیامبر(ص) شتافتند که از جمله مهمترین این عرصه‌ها می‌توان به حضور فعال ایشان در میادین نظامی اشاره کرد. با گشوده شدن عرصه جهاد و برخورد قهرآمیز نظامی رسول خدا(ص) با یهودیان و کفار شبه جزیره، بنی سالم در کنار دیگر خویشان مدنی خود از قبایل اوس و خزرج، پای ثابت سپاه نبوی(ص) در تمامی غزوات و سرایای حضرت بودند. بنی سالمی‌ها در جنگ بدر -نخستین جنگ بزرگ مسلمانان با مشرکان- حضور داشتند؛ -همان‌گونه که در بخش پیشین گفته شد- این مشارکت، خود، دلیلی دیگر بر اثبات پیشتازی این قوم در پذیرش اسلام است. واقدی (م. ۲۰۸ هجری) و ابن هشام (م. ۲۱۸ هجری) شمار شرکت‌کنندگان بنی سالم و طوایف آن را در غزوه بدر به ترتیب ۹ و ۶ تن عنوان کرده‌اند. اما ابن هشام در بخش دیگر کتاب خود سه نفر دیگر از مردان بنی عجلان بن زید را بر این جمع افزوده و تعداد مشارکت‌کنندگان بنی سالم بن عوف در این جنگ را به نه تن -همان عدد مورد اشاره واقدی- رسانده است. از این جمع، چهار نفر از بنی عجلان بن غنم بن سالم: نوفل بن عبداللّه بن نضله، غسان بن مالک بن ثعلبه، ملیل بن وبرة بن خالد و عصمة بن حصین بن وبره. دو نفر از بنی أصرم بن فهر بن غنم بن سالم: عبادة بن صامت بن أصرم و برادرش أوس بن صامت. یک نفر از بنی دعد بن فهر بن غنم: نعمان بن مالک بن ثعلبة بن دعد. یک نفر از بنی قریوش بن غنم بن سالم: أمیة بن لوذان بن سالم بن ثابت و یک نفر از بنی مرضخة بن غنم بن مالک: مالک بن دخشم. ضمن این که جمعی از احلاف و هم‌پیمانان بنی سالم بن عوف نیز در این نبرد حضور داشتند که از جمله آنان می‌توان به اسامی: ربیع بن إیاس و برادرانش ورقة (وذفة) بن إیاس بن عمرو بن غنم و عمرو بن إیاس -حلیف یمنی بنی لوذان بن غنم-، مجذر بن ذیاد بن عمرو بن زمره، عبدة بن حسحاس بن عمرو، بحاث بن ثعلبة بن خزمه و برادرش عبداللّه بن ثعلبة بن خزمه، -هم‌پیمانان آنها از بنی بلی- و حلیف آنان از بنی بهراء به نام عتبة بن ربیعة بن خلف بن معاویه اشاره کرد.

ابن حبان (م. ۳۵۴ هجری) نیز در معرفی شرکت‌کنندگان بنی سالمی غزوه بدر، به ذکر اسامی: نوفل بن عبدالله بن نضله، ملیل بن وبرة بن خالد، عتبان بن مالک، عصمة بن حصین بن وبره، و از بنی قربوس بن غنم: امیة بن لوذان بن سالم و از بنی اصرم بن فهر: عبادة بن صامت و برادرش اوس بن صامت پرداخته است.

دیگر منابع نیز، به صورت جداگانه از افراد مذکور و نیز اشخاص دیگری نظیر: رئاب بن حنیف بن رئاب، عباس بن عبادة بن نضله، حارث بن خزمة (خزیمة) بن عدی، ثابت بن هزال بن عمرو، ایاس بن ودقه انصاری، معبد بن عباد بن قشیر معروف به «ابوحمیصه (خمیصه) انصاری»، و بنا بر نقلی هزّال بن عمرو به عنوان مشارکت‌کنندگان سالمی این جنگ نام برده‌اند.

جنگ احد نیز، از دیگر غزوات بزرگ دوران نبی مکرم اسلام(ص) بود که شاهد حضور جمع زیادی از بنی سالم در خود بود. در این جنگ -که به سال سوم هجرت اتفاق افتاد،- گروهی از مردم این قوم که عبداللّه بن نضلة بن مالک، عبادة بن صامت بن قیس، عباس بن عبادة بن نضله، نعمان بن مالک بن ثعلبه، نوفل بن ثعلبة (عبدالله) انصاری، حارث بن خزمة (خزیمة) بن عدی، حنیف بن ریاب (رئاب) بن حارث، عصمة بن حصین بن خالد، عتبان بن مالک، ثابت بن هزال بن عمرو، عبدالله بن سعد بن سفیان انصاری، ملیل بن وبرة بن خالد، و نیز احلافی از آنها همچون: عبدالله بن سلمه، ربیع بن ایاس بن عمرو و برادرش وذفة بن ایاس بن عمرو، عمرو بن ایاس انصاری، مجذر بن ذیاد و عبادة (عبدة) بن حسحاس از جمله ایشان بودند، مشارکت داشتند. نقل است که در این جنگ، عباس بن عبادة بن نضله و خارجة بن زهیر بن ابوزهیر و اوس بن ارقم بن زید با هم بودند. پس از دور زدن قریش از تنگه احد، و هجوم غافلگیرانه آنان به مسلمانان، عباس فریاد می‌کشید و می‌گفت: «ای گروه مسلمانان شما را به خدا از پیامبرتان اطاعت کنید؛ این بلایی که بر سر شما آمده است به واسطه سرپیچی شما از فرمان پیامبر(ص) است. او به شما وعده نصر و پیروزی داد ولی شما صبر نکردید». آن‌گاه کلاهخودش را برداشت و زره از تنش بیرون کرد و به خارجه گفت: «تو کلاهخود و زره مرا می‌خواهی؟» خارجه گفت: «نه؛ من هم می‌خواهم همان کاری را بکنم که تو می‌خواهی انجام دهی». آنها در حالی که عباس می‌گفت: اگر رسول خدا(ص) کشته شود و کسی از ما زنده بماند، عذر ما در پیشگاه الهی چیست؟ و خارجه در پاسخ او می‌گفت: هیچ عذر و دلیلی در پیشگاه پروردگارمان نداریم، خود را به میان دشمن انداختند و جنگیدند تا این که هر سه به شهادت رسیدند.

پایان جنگ احد علاوه بر شهادت عباس بن عباده، با مرگ سرخ تنی چند از دیگر بنی سالمی‌ها همراه بود، که از جمله این شهدا می‌توان از عبداللّه بن نضلة بن مالک، عباس بن عبادة بن نضله، نوفل بن ثعلبة (عبدالله) بن عبدالله انصاری و برخی از هم‌پیمانان آنها نظیر: عبدالله بن سلمه، عمرو بن ایاس انصاری، مجذر بن ذیاد و عبادة (عبدة) بن حسحاس نام برد.

علاوه بر بدر و احد، جنگ‌های خندق، تبوک و دیگر جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و نیز وقایع بزرگی چون واقعه بئر معونه و صلح حدیبیه و بیعت شجره هم، عرصه حضور مردانی از بنی سالم بود. در واقعه بئر معونه -که به سال چهارم هجری اتفاق افتاده بود- ابوبراء بن مالک، -رئیس قبیله بنی‌عامر،- همراه با هدایایی نزد پیامبر(ص) در مدینه رفت. رسول خدا(ص) پذیرش هدایا را به اسلام آوردن ابوبَراء مشروط کرد، اما وی، بدون رد یا قبول اسلام از ایشان خواست چند تن از مسلمانان را با هدف گسترش اسلام نزد قبیله بنی‌عامر در نجد بفرستد. وی چون ابراز نگرانی پیامبر(ص) را از پذیرش این پیشنهاد مشاهده کرد، امنیت مبلغان مسلمان را تضمین کرد. پس از بازگشت ابوبراء، رسول خدا(ص) ۴۰ تن از مبلغان -از جمله ریاب بن حنیف بن ریاب (رئاب) از بنی حبلی-، را به فرماندهی منذر بن عمرو انصاری در صفر سال چهارم هجری و چهار ماه پس از غزوه اُحد، همراه نامه‌ای خطاب به عامر بن طفیل -از بزرگان قبیله بنی‌عامر- به نجد اعزام کرد. برخی منابع از حضور اسد بن معونه برادرزاده براء یا لبید بن ربیعه عامری به نمایندگی از سوی براء نزد پیامبر(ص) اشاره دارند. مبلغان پیامبر(ص) با راهنمایی یکی از مردان بنی‌سُلیم به نام «مطلب» به چاه معونه رسیدند. در آن جا، دو تن از مسلمانان به نام عمرو بن امیه ضمری و منذر بن محمد انصاری برای چرانیدن ستوران از همراهان خود جدا شدند و یک تن نیز به نام حَرام بن ملحان، نامه رسول خدا(ص) را نزد عامر بن طُفیل برد. باقیمانده افراد نیز در غاری مشرف بر چاه مستقر شدند. عامر، بدون خواندن نامه در رقابت با ابو براء، حامل نامه پیامبر(ص) را به شهادت رساند و برای از میان بردن مبلغان از قبیله‌اش یاری خواست؛ اما آنها به سبب تضمین ابوبراء از یاری او خودداری کردند. از این رو، عامر با یاری خواستن از تیره‌هایی از قبیله بنی‌سلیم چون رِعْل، عُصَیّه و ذَکْوان که پس از کشته شدن طعیمة بن عدی -که مادرش از بنی‌سلیم بود،- در بدر، کینه مسلمانان را در دل داشتند، مبلغان مسلمان را -که رئاب بن حنیف بن ریاب از بنی سالم از جمله آنان بودند-، غافلگیرانه به شهادت رساندند.

جنگ موته نیز از دیگر سرایای بزرگی بود که برخی از مردان بنی سالم در آن حضور یافته بودند. پس از صلح حدیبیه در سال ششم هجری، پیامبر اکرم(ص) فرصت را مغتنم شمردند و به تبلیغ جهانی اسلام پرداختند. ایشان نامه‌هایی را به سران کشورهای مختلف نوشتند و آنان را به اسلام دعوت کردند. به همین منظور، حضرت، حارث بن عمیر ازدی را همراه نامه‌ای نزد فرمانروای بُصری فرستاد و او را به پذیرش اسلام فرا خواند. اما حارث پس از رسیدن به دهکده موته، به‌دست شرحبیل بن عمرو غسانی -کارگزار هرقل در منطقه- گرفتار آمد و به شهادت رسید. این خبر بر پیامبر(ص) سخت ناگوار آمد. از این‌رو، دستور اجتماع مسلمانان را در اردوگاه «جرف» صادر فرمود. پس از اجتماع، ایشان سپاهی سه هزار نفره را به فرماندهی زید بن حارثه روانه شام کردند و ضمن انتصاب فرماندهان سپاه، به آنان فرمودند تا به قتلگاه حارث بن عمیر بروند و ساکنان آنجا را به اسلام بخوانند و در صورتی که نپذیرند با آنها بجنگند. خبر این حرکت به دشمن رسید و آنها هم، سپاهی صد هزار نفره به فرماندهی شرحبیل بن عمرو فراهم آوردند و در «مآب» -از سرزمین‌های بلقاء- فرود آمدند. در این هنگام، جماعتی از قبایل جذام، لخم، بهراء، وائل، بکر و... که برخی تعدادشان را تا صد هزار تن برشمردند نیز، بدیشان پیوستند. از آن سو، سپاه مسلمین، به «معان» از سرزمین‌های شام رسید و در آنجا از حضور نیروهای هرقل روم مطلع شدند. مسلمانان پس از دو شب اقامت در «معان» و مشورت در ادامه راه یا انصراف و بازگشت به مدینه، سرانجام با سخنان پر شور عبدالله بن رواحه، تصمیم به ادامه مسیر گرفتند. آنان تا روستای موته پیش رفتند و در آنجا با سپاه بزرگ روم رو در روی شدند. در این جنگ نابرابر که در جمادی الاولی سال هشتم هجرت به وقوع پیوست، فرماندهان اسلام یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند. در نهایت، سپاه اسلام به فرماندهی خالد بن ولید، عقب نشستند و با مابقی سپاه، خود را به مدینه رساندند. برخی منابع، از حنیف بن ریاب (رئاب) به عنوان یکی از شهدای این جنگ از بنی سالم نام برده‌اند.

غزوه تبوک نیز از دیگر وقایع مهم دوران پیامبر(ص) است که از حضور برخی رجال بنی سالم در آن سخن به میان آمده است. از جمله این افراد ابوخیثمه انصاری است. برخی منابع از او به عنوان یکی از بکائین تبوک یاد کرده در تشریح شرح حال او در این غزوه آورده‌اند: ابو خیثمه پس از چند روز همراهی با پیامبر(ص) در این جنگ، [از فرمان پیغمبر(ص) سر پیچید و] به خانه خود در مدینه بازگشت. او در یک روز گرم به خانه رسید و دو همسر خود را در عریش‌هایی (سایه‌بان‌هایی) در باغ خود یافت که برای او آب خنک و غذا تدارک دیده بودند. ابو خیثمه با دیدن این صحنه، به خود گفت: «رسول خدا(ص) در گرمای سوزان و زیر آفتاب سخت است، روا نیست که من در سایه خنک و با غذای آماده و همسران زیبا در خانه خود بیاسایم». پس به زنان خود گفت: «به سایبان شما در نیایم و به دنبال پیامبر(ص) می‌روم؛ توشه‌ای برایم فراهم کنید». سپس شتر خود را آماده کرد و به سوی تبوک حرکت نمود. در راه، او با عمیر بن وهب جمحی که او نیز نزد پیامبر(ص) می‌رفت، همراه شد و هر دو به سوی پیامبر(ص) رهسپار شدند. آنان زمانی به حضرت رسیدند که ایشان در تبوک فرود آمده بود. هنگامی که ابو خیثمه و عمیر به نزدیکی تبوک رسیدند، ابو خیثمه به عمیر گفت: «من گناه کرده‌ام و تخلّفی کرده‌ام، چه بهتر که تو عقب‌تر از من بیایی تا من به تنهایی نزد پیامبر بروم». عمیر پذیرفت و ابو خیثمه به تنهایی به سوی اردوگاه مسلمانان حرکت کرد. ابوخیثمه رفت تا به حضرت رسید. کسان فریاد زدند: «ای رسول خدا(ص) سواری به سمت ما می‌آید». پیامبر(ص) فرمودند: «چه خوب است که ابو خیثمه باشد». گفتند: «به خدا او ابو خیثمه است». ابوخیثمه نزد پیامبر(ص) رفت و سلام کرد. رسول خدا(ص) به او فرمودند: «اولی لک یا ابو خیثمه؛ خطر به تو نزدیک بود». ابو خیثمه ماجرای خود را برای پیامبر(ص) بازگو کرد و ایشان نیز با محبت به او پاسخ دادند و برای وی دعای خیر کردند.

در ادامه این جنگ، داستان مسجد ضرار و تخریب آن از سوی پیامبر(ص) نیز از دیگر رخدادهای مهمی است که در آن به اسامی برخی از مردان بنی سالم بن عوف و نقش‌آفرینی آنان در این داستان پرداخته شده است. منافقان پیش از غزوه تبوک، در مدینه مسجدی ساختند و پس از ساخت مسجد، نزد پیامبر(ص) رفتند و از آن حضرت خواستند برای افتتاح این مسجد در آنجا نماز اقامه کنند تا به یُمن دعای پیامبر(ص)، این مکان متبرک شود. اما پیامبر(ص)، که عازم جنگ تبوک بود، درخواست آنان را به پس از بازگشت از سفر موکول کرد. پس از بازگشت پیامبر(ص) از این غزوه، و پس از منزل گرفتن ایشان در ذی اوان -در نزدیکی مدینه- آیات ۱۰۷ و ۱۰۸ ﴿وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مَسْجِدًۭا ضِرَارًۭا وَكُفْرًۭا وَتَفْرِيقًۢا بَيْنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًۭا لِّمَنْ حَارَبَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ مِن قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَآ إِلَّا ٱلْحُسْنَىٰ وَٱللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَـٰذِبُونَ * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًۭا لَّمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى ٱلتَّقْوَىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌۭ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا۟ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلْمُطَّهِّرِينَ﴾ نازل شد. پس از نزول این آیات، پیامبر(ص) به مالک بن دخشم سالمی و معن بن عدی یا به برادرش عاصم بن عدی امر فرمود تا این مسجد را ویران کنند و آتش بزنند و آنان نیز این بنا را با خاک یکسان کردند. در شمار کارگزاران بنی سالمی رسول خدا(ص) می‌توان از عبادة بن صامت بن قیس یاد کرد که مسئولیت جمع‌آوری برخی از صدقات آن حضرت را بر عهده داشت. وی همچنین مسئول آموزش قرآن به اهل صفه بود.

رابطه با شأن نزول آیات

مورخان و سیره‌نگاران شأن نزول برخی از آیات را در باره بعضی رجال بنی سالم بن عوف دانستند که از جمله آن می‌توان به آیه ۱۱۷ سوره توبه: ﴿لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِىِّ وَٱلْمُهَـٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِى سَاعَةِ ٱلْعُسْرَةِ مِنۢ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍۢ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُۥ بِهِمْ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌۭ﴾ اشاره کرد. در شأن نزول این آیه چنین گفته شده که: ابوخیثمه انصاری -همان‌گونه که در بخش پیشین بدان مفصل پرداخته شد- به رغم مخالفت اولیه با فرمان رسول خدا(ص) جهت عزیمت به تبوک، رحمت خداوند شاملش شد و به راه حق هدایت گردید؛ پس به سرعت خود را به پیامبر(ص) رساند و ابراز ندامت و پشیمانی کرد. این امر موجب نزول آیه مذکور گردید. افزون بر این آیه، مفسران قرآن کریم، نزول آیه ۷۹ سوره توبه را نیز در شأن ابوخیثمه انصاری دانسته‌اند. ابوخیثمه یک صاع (سه کیلو) خرما صدقه داد. این اقدام او استهزاء و خرده‌گیری منافقان را در پی داشت. پس آیه نازل شد: ﴿ٱلَّذِينَ يَلْمِزُونَ ٱلْمُطَّوِّعِينَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ فِى ٱلصَّدَقَـٰتِ وَٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ ٱللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾.

علاوه بر ابوخیثمه، حصین یا ابوالحصین انصاری را هم از دیگر رجال بنی سالم بن عوف عنوان کردند که شأن نزول برخی از آیات قرآن قرار گرفته است. «ابو حصین» مردی از اهل مدینه بود که دو پسر داشت؛ برخی از بازرگانان نصرانی شام که به مدینه کالا وارد می‏کردند، هنگام برخورد با این دو پسر، آنان را به عقیده و آیین مسیح دعوت کردند، آنان هم سخت تحت تأثیر قرار گرفته و به این کیش وارد شدند و به اتفاق آن بازرگانان، به شام رهسپار گردیدند. «ابو حصین» از این جریان سخت ناراحت شد و جریان را به اطلاع پیامبر(ص) رساند و از حضرت پرسش کرد: «آیا می‏تواند آنان را با اجبار به مذهب خویش باز گرداند؟» آیه ۲۵۶ سوره بقره: ﴿لَآ إِكْرَاهَ فِى ٱلدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشْدُ مِنَ ٱلْغَىِّ فَمَن يَكْفُرْ بِٱلطَّـٰغُوتِ وَيُؤْمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسْتَمْسَكَ بِٱلْعُرْوَةِ ٱلْوُثْقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَا وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾ نازل گردید و او را اجبار و اکراه باز داشت. در تفسیر «المنار» نقل شده که ابو حصین خواست دو فرزند خود را با اجبار به اسلام باز گرداند، آنان به عنوان شکایت نزد پیغمبر(ص) آمدند. «ابو حصین» به پیامبر(ص) عرض کرد: «من چگونه به خود اجازه دهم که فرزندانم وارد آتش گردند و من ناظر آن‏ باشم؟» در این هنگام، آیه ۲۵۶ سوره بقره نازل شد.

دوران پس از رحلت نبی خاتم(ص)

از بنی سالم بن عوف و حضورشان در وقایع و حوادث این دوران معدود اخباری در دست است که از مهمترین آنها می‌توان به همراهی آنان با دیگر طوایف انصاری در قلع و قمع متنبئین و به ویژه پیکار یمامه در سال ۱۲ هجری با مسیلمه کذّاب که تهدیدی جدی برای اساس اسلام به شمار می‌رفت، اشاره کرد. در این جنگ، جمع زیادی از انصار کشته شدند که برخی منابع تعداد این شهدا را تا هفتاد نفر بر شمرده‌اند؛ این در حالی است که «واقدی» (م. ۲۰۷ هجری) تعداد کشته‌های انصار را تنها در یک مرحله از جنگ یمامه، ۱۱۶ تن ذکر کرده است. در گزارشات منابع تاریخی و صحابه‌نگاری، نام جمعی از بنی سالمی‌ها هم در شمار شهدای این جنگ ذکر شده است که از جمله آنان می‌توان از معاریف و اصحابی چون: ثابت بن هزال بن عمرو، ایاس بن ودقه (ودفه) انصاری، وذفة بن ایاس بن عمرو، حنیف بن ریاب (رئاب) بن حارث، عصمة بن رئاب بن حنیف، و سعد بن جاریة بن لوذان یاد کرد.

از مشارکت بنی سالم در دیگر حوادث و وقایع مهم این دوران از جمله فتوحات اسلامی، جز اخباری از حضور عبادة بن صامت در فتوحات مصر (سال ۲۰ هجری)، اطلاعی به دست نیامده است. از حضور مردم این طایفه در رخدادهای متأخرتر تاریخ اسلامی هم می‌توان از مشارکت این قوم در واقعه حره در سال ۶۳ هجری و کشته شدن جمعی از آنان در این حادثه از جمله: نوفل بن محمد بن عباد، ثابت بن عبدالله بن ایاس، محمد بن کعب بن عجره و برادرش سعد بن کعب اشاره کرد. کارگزاری برخی از خلفا هم از دیگر اخبار گزارش شده از مردمان این قوم در سده نخست اسلامی است. عبادة بن صامت بن قیس از جمله این افراد است که بنا بر نقل برخی گزارشات تاریخی، عمر بن خطاب او را به عنوان قاضی و معلم قرآن به شام فرستاد. برخی منابع او را اولین قاضی فلسطین و بعضی دیگر، وی را امیر «ربع المدد» در مصر گفته‌اند.

اعلام و مشاهیر

این طایفه زادگاه معاریف و رجال برجسته بسیاری در عهد جاهلی و اسلامی است که از مهمترین چهره‌های جاهلی آنان می‌توان از مالک بن عجلان بن زید -رییس خزرج و فرمانده آنان در برخی جنگ‌های جاهلی- و نیز رمق بن زید بن غنم -از شعرای جاهلی این قوم- یاد کرد. از مشاهیر دوران اسلامی آنها هم می‌توان از اصحابی چون: عبداللّه بن نضلة بن مالک، عباس بن عبادة بن نضله، نوفل بن ثعلبة (عبدالله) بن عبدالله انصاری، عبادة بن صامت بن قیس، عصمة بن رئاب بن حنیف، حارث بن خزمة (خزیمة) بن عدی، ثابت بن هزال بن عمرو، حُنَیف بن ریاب (رئاب) بن حارث، رئاب بن حنیف بن رئاب، معبد بن عباد بن قشیر معروف به «ابوحمیصه (خمیصه) انصاری»، نعمان بن مالک بن ثعلبه، عصمة بن حصین بن خالد، عتبان بن مالک، ملیل بن وبرة بن خالد، کعب بن عجره انصاری، اوس بن صامت، أمیة بن لوذان بن سالم بن ثابت، مالک بن دخشم، ایاس بن ودقه (ودفه) انصاری و ابوخیثمه انصاری نام برد. ضمن این که از احلاف و هم‌پیمانان معروف آنها هم باید از عبدالله بن سلمه، ربیع بن ایاس بن عمرو و برادرش وذفة بن ایاس بن عمرو، عمرو بن ایاس انصاری، مجذر بن ذیاد، عبادة (عبدة) بن حسحاس، عتبة بن ربیعة بن خلف بن معاویه، یزید بن ثعلبة بن خزمه، بحاث بن ثعلبة بن خزمه و برادرش عبداللّه بن ثعلبة بن خزمه، یاد کرد. عبدالواحد بن ابی البداح بن عاصم را هم از دیگر معارف این قوم و از راویان و محدثان بنی سالم گفته‌اند.

قرة العین بنت عبادة بن نضله -مادر عبادة بن صامت-، حبیبة بنت ملیل بن وبره، بشره (بشیره) بنت ملیل بن وبره، عمرة بنت هزال بن عمرو، لیلی بنت رئاب بن حنیف، فریعه بنت ابی حارثة بن اوس بن دخشم، فریعه بنت مالک بن دخشم و جمیله بنت خزیمه -همگی از صحابیات و بیعت‌کنندگان با پیامبر(ص)- نیز، از جمله زنان نام‌آور این قوم‌اند که نامی از ایشان در جریده تاریخ به ثبت و ضبط رسیده است.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت