بنی حارث بن خزرج

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اوس و خزرج است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب قوم

بنی حارث -که در برخی منابع به اختصار از آنها با نام و عنوان «بلحارث بن خزرج» یاد شده است - در شمار قبایل قحطانی و از فروع و شاخه‌های قبیله خزرج‌اند که نسب از حارث بن خزرج بن حارثة بن ثعلبة بن عمرو مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثة الغطریف بن امرئ القیس البطریق بن ثعلبة العنقاء بن مازن بن ازد می‌برند. حارث بن خزرج فرزندانی به اسامی جشم و زید مناة معروف به «توأمان» و نیز خزرج، عوف، صخر و جردش و به نقلی حُردَیش داشت که برخی منابع، بر این جمع «جدیم» را نیز افزوده‌اند. این فرزندان و ذراری آنها، بعدها طایفه‌ای را شکل دادند که به نام سرشاخه شان، «بنی حارث بن خزرج» نام گرفت. بنی حارث هم بسان بسیاری دیگر از قبایل و طوایف عرب، به انشعابات و فروع عدیده‌ای تقسیم یافتند که علاوه بر فروع بزرگی چون: بنی جشم بن حارث بن خزرج، بنی زید بن حارث بن خزرج، بنی عوف بن حارث بن خزرج و بنی خزرج بن حارث بن خزرج‏ از مهمترین زیر شاخه‌های آن باید از بنی خُدرَة (ابجر) بن عَوف، بنی خدارة بن عوف، بنی مالک الاغر بن ثعلبه، بنی عامر بن ثعلبة بن کعب بنی عدی بن کعب و بنی عامر بن مالک الاغر یاد کرد. از میان این طوایف، خاندانهای بنی جردش بن حارث، بنی عامر بن مالک الاغرّ، بنی عامر بن ثعلبة بن کعب بنی عدی بن کعب و نیز تمامی افراد بنی صخر بن حارث بن خزرج، با مهاجرت به شام، در جمع غسانی‌ها وارد شدند و عنوان غسانی به خود گرفتند. لازم به ذکر است که طایفه‌ای دیگر در قبیله اوس با نام مشابه بنی حارث بن خزرج الأصغر بن عمرو النبیت بن مالک بن اوس وجود دارد که عدم اشتباه و خلط مطالب دقت دو چندان محققین محترم را می‌طلبد.

مساکن و منازل بنی حارث

مردمان اوس و خزرج، اصالتی یمنی دشتند. آنها، نخست -در کنار قبیله مادری خود، ازد - در «مأرب» موطن داشتند تا این که به رهبری رییس خود -عمرو بن عامر مزیقیاء- پیش از تخریب سیل عظیم عرم از این شهر کوچ کردند و در شهرها و عرصه‌های شمالی‌تر پراکنده شدند و هر گروهی از آنان، ناحیه‌ای را برای اقامت برگزید. خزاعه در حجاز و گروهی دیگر که به «غسان» شهرت یافتند، در شام ماندگار شدند. ثعلبة بن عمرو بن عامر و همراهانش، به مدینه که آن زمان «یثرب» خوانده می‌شد، عزیمت کردند و نوه هایش اوس و خزرج پسران [[حارثة بن ثعلبه در این دیار، ماندگار شدند. آنان این حضور را با کنار زدن یهودیان مدینه تقویت کردند و علاوه بر اطراف شهر، به شهر یثرب نیز وارد شدند. در این میان، بنی حارث بن خزرج و به طور مشخص تیره بنی جشم و بنی زید فرزندان حارث بن خزرج، «عوالی» در شرق دره بطحان را منزل و مأوای خود قرار دادند و در آنجا قلعه‌ای ساختند که بدان «سُنح» یا «ریان» می‌گفتند. منطقه مورد نظر نیز، بعدها به نام همین قلعه«سنح» خوانده شد. این منطقه که از محلات مدینه به شمار می‌رفت تا منزل و مسجد پیامبر(ص) یک میل راه فاصله داشت. اندکی بعد، بنی خدارة بن عوف از این منطقه کوچیدند و به منطقه‌ای به نام «جرار سعد» در نزدیکی بازار مدینه رفتند. بنی ابجر یا همان بنی خدره هم، از سنح به منطقه‌ای که بعدها به نامشان «بنی خدره» نامیده شد، مهاجرت کردند و ضمن سکونت در آن، قلعه‌ای در آنجا به نام «الأجرد» بنا کردند. در این قلعه، چاه معروف «البصه» قرار داشت که از آن مالک بن سنان جد ابوسعید خدری بود. بنی حارثی‌ها همچنین، در مدینه، قلعه‌ای به نام «واسط» برای خود بنا نهاده بودند. بعدها و پس از ظهور اسلام، آنان در مناطق محل سکونت خود، مساجدی را بنا نهاده بودند که مسجد بنی حارث بن خزرج و مسجد سنح از آن جمله بود. این دو مسجد، از مساجد معروف مدینه در صدر اسلام بودند که بنا بر برخی نقلها، رسول ختمی مرتبت(ص) در آن نماز اقامه کرده بودند.

علاوه بر مدینه، شام هم از دیگر مناطقی بود که مسکن و موطن اقوامی از بنی حارث بن خزرج در عهد جاهلی قرار گرفت. سالها پیش از اسلام، بنی عامر بن ثعلبة بن کعبو نیز بعضی از فرزندان خزرج بن حارث بن خزرج از جمله همه افراد خاندان بنی عدی بن کعب بن خزرج بن حارث، جز دو نفر، همراه با دیگر طوایف غسانی به شام کوچیدند. به واسطه این مهاجرت، این دسته از خزرجی‌ها، از دایره شمول «انصار» خارج شدند و به آنها «انصاری» اطلاق نشده است. ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) از تمامی افراد بنی صخر بن حارث بن خزرج در شمار مهاجران شام و از غسانی‌ها یاد کرده، آورده است: احدی از ایشان در شمار انصار قرار نگرفته‌اند. او همچنین از مردم بنی جردش بن حارث بن خزرج نیز در شمار کوچ کنندگان به شام و داخل شدن در جمع قبایل غسانی در دوران جاهلیت نام برده است.

پس از اسلام و پس از انجام فتوحات اسلامی علاوه بر مدینه، نقاطی دیگر از سرزمین‌های فتح شده به ویژه عراق و شهرهای بزرگ آن، کوفه و بصره هم، بر دامنه مناطق سرزمینی این قوم افزوده شد. ضمن این که شام و مرکز آن شهر دمشق و نیز مصر و اندلس را هم باید از دیگر مواطن اسلامی این قوم محسوب کرد. در اندلس در شهر اشبیلیه، در روستایی به نام «شوش» جمعی از مردمان این قوم از نسل بنی عبدالسلام بن سری بن هاشم بن عبد السلام بن ابی رواحة بن مسلم بن عبدالکریم بن بشیر بن نعمان بن بشیر زندگی می‌کردند. بنی خبیب و بنی قطنین بیازی از فرزندان عبداللّه بن رواحه هم از دیگر طوایف بنی حارث بن خزرج بودند که در قریه إختیانه از توابع قَبرَه اندلس ساکن بودند.

بنی حارث بن خزرج و ایام جاهلی

«یوم حاطب» از نبردهای بزرگ جاهلی انصار است که بنی حارث، در کنار دیگر اقوام خزرجی خود در آن حضور داشتند. از یوم بعاث که بگذریم، جنگ حاطب، آخرین نبردی بود که پیش از اسلام، میان اوس و خزرج روی داد و سبب آن هم این بود که مردی از بنی ثعلبة بن سعد نزد حاطب بن قیس -از بزرگان بنی امیة بن زید بن مالک اوسی- مهمان شد. این فرد روزی به بازار بنی قینقاع رفت. در بازار، فردی به نام یزید بن حارث معروف به «ابن فحسم» از طایفه بنی حارث بن خزرج -از تیره‌های قبیله خزرج- او را دید و مردی از یهودیان را برانگیخت که چنانچه اگر اردنگی‌ای به این مرد ثعلبی بزند، عبای خود را به او می‌بخشد. مرد یهودی نیز عبا را گرفت و چنان اردنگی‌ای به آن مرد ثعلبی زد که تمام بازار از آن خبر یافتند. مرد ثعلبی که با چنین توهینی روبرو شد، از فرزندان حاطب کمک‌طلبید. خبر به حاطب رسید. پس خود را به سرعت به مهمان خود رساند و با شمشیرش آن فرد یهودی را کشت. یزید بن حارث نیز که آن فردی یهودی را به چنین کاری برانگیخته بود، به انتقام بر آمد و چون به حاطب دست نیافت، فردی دیگر از بنی معاویة بن مالک بن غضب را کشت. این امر، نبرد بین دو قبیله اوس و خزرج را در پی داشت و دو طرف بدون توجه به سخنان میانجیان، وارد نبردی خونین شدند که به پیروزی خزرج منتهی گردید. ابن هشام (م. ۲۱۸ هجری) این واقعه را با نقلی متفاوت در کتاب خود «السیرة النبویه» چنین ذکر کرده است: «حاطب بن حارث بن قیس بن هیشه اوسی فردی یهودی از همسایگان بنی خزرج را به هلاکت رساند. از این روی، یزید بن حارث بن قیس بن مالک معروف به «ابن فسحم» با تنی چند از بنی حارث بن خزرج بر او حمله کردند و او را به قتل رساندند. این امر، جنگ خونینی را بین اوس و خزرج به همراه داشت که در جریان آن، جمع زیادی از مردم دو طرف از جمله سوید بن صامت اوسی کشته شدند. این نبرد با غلبه بنی خزرج بر اوسیان خاتمه یافت».

قضاوت کردن بین اوس و خزرج در جریان جنگ سمیر (از جنگ‌های جاهلی) توسط عمرو بن امرؤالقیس بن مالک بن ثعلبه هم از دیگر رخدادهای مهم گزارش شده از دوران جاهلی است که نامی از مردم بنی حارث بن خزرج در آن به ثبت و ضبط رسیده است. گفته شده که امتناع مالک بن عجلان خزرجی از پذیرش این حکم، موجب دلخوری و در نتیجه عدم حضور طایفه بنی حارث بن خزرج در نبرد سمیر در جانبداری از خزرجیان و مالک بن عجلان، علیه اوس و طوایف آن شد.

بنی حارث بن خزرج و تعامل با نبی مکرم اسلام(ص)

پس از بعثت نبی اکرم(ص) و رسیدن طلیعه روح بخش تعالیم دین مبین اسلام به یثرب، مردم بنی حارث هم چونان دیگر اقوام خزرجی خود، با اشتیاق، پذیرای این دین شده، از پیشگامان و پیشتازان پذیرش اسلام در مدینه گردیدند. در شمار نخستین مسلمانان این قوم می‌توان از سعد بن ربیع، عبدالله بن رواحه و نیز خارجة بن زید بن ابی زهیر، عبدالله بن ربیع بن قیس، بشیر بن سعد بن ثعلبه، ابومسعود عقبة بن عمرو و ابومحمد عبدالله بن زید بن [ثعلبة بن] عبدربه یاد کرد که در پیمان عقبه دوم حضور یافتند. این بیعت که در سال سیزدهم بعثت، بعد از بیعت یثربیان با پیامبر اسلام(ص) در عقبه اول -در سال دورازدهم بعثت- و با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیره‌های مختلف دو قبیله اوس و خزرج که یازده تن آنان از اوس و شصت و دو نفر از خزرج و دو زن از اهل یثرب تشکیل گردید، دوازده تن به عنوان نقیب رسول خدا(ص) در مدینه معرفی شدند که سعد بن ربیع و عبدالله بن رواحه و به نقلی خارجة بن زید بن ابی زهیر از جمله آنان بودند. این جمع از مردم یثرب، با پیامبر(ص) پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت می‌باشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمان‌هایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد. این بیعت را به سبب تعهد یثربیان بر دفاع از پیامبر(ص) «بیعة الحرب» گفته‌اند. نیز به سبب وقوع این پیمان در مکان عقبه آخر، آن‌را «عقبة الآخره» و شرکت کنندگان در آن‌را «عقبیون» گفته‌اند. اندکی بعد و با هجرت نبی خاتم(ص) به مدینه، آن حضرت، با استقبال پر شور مردم اوس و خزرج و از جمله طایفه بنی حارث بن خزرج وارد مدینه شدند. نقل است زمانی که ناقه رسول خدا(ص) به حرکت در آمد تا محل اقامت ایشان در مدینه را مشخص نماید، با رسیدن این ناقه به محله بنی‌ حارث بن خزرج، سعد بن ربیع و عبدالله بن رواحه و خارجة بن زید بن ابی زهیر در میان جمعی از مردان بنی حارث به استقبال ایشان شتافتند و ضمن اعلام حمایت از ایشان با سلاح‌ها و افراد فراوان خود، از حضرت خواستند تا در میان طایفه ایشان نزول اجلال بفرمایند. اما پیامبر(ص) به آنان فرمود: «شتر را رها کنید و راه را باز کنید که او مأمور است».

با گشوده شدن عرصه جهاد و برخورد قهرآمیز نظامی رسول خدا(ص) با یهودیان و کفار شبه جزیره، بنی حارث بن خزرج در کنار دیگر خویشان مدنی خود از قبایل اوس و خزرج، پای ثابت سپاه نبوی(ص) در تمامی غزوات و سرایای حضرت بودند و شهدای بسیاری را در جریان این جنگ‌ها و حوادث دوران نبوی(ص) از جمله جنگ‌های بدر و احد تقدیم اسلام کردند. بنی حارثی‌ها در جنگ بدر -نخستین جنگ بزرگ مسلمانان با مشرکان- حضوری گسترده داشتند؛ که این مشارکت قوی، خود، دلیلی دیگر بر اثبات پیشتازی این قوم در پذیرش اسلام است. واقدی (م. ۲۰۷ هجری) شمار شرکت کنندگان بنی حارث بن خزرج و طوایف آن در غزوه بدر را ۲۰ نفر عنوان کرده است. این در حالی است که این تعداد در کتاب ابن سعد (م. ۲۳۰ هجری) جمعاً ۹ نفر ذکر شده است. این تعداد از مشارکت کنندگان حارثی در جنگ بدر، با گردآوری اسامی افراد دیگر این قوم در منابع مختلف، بیشتر هم می‌شود چندان که این تعداد، از عدد ۲۰ هم فراتر می‌رود. از جمله این افراد می‌توان از: خارجة بن زید، سعد بن ربیع، عبدالله بن رواحه، خلاد بن سوید، بشیر بن سعد، سبیع بن قیس، عبادة (عباد) بن قیس، سماک بن سعد، عبدالله بن عبس (عبیس)، یزید بن حارث (ابن فسحم)، خبیب بن اساف (یساف)، عبدالله بن زید بن ثعلبه، حریث بن زید بن ثعلبه، سفیان بن بشر، تمیم بن یعار، عبدالله بن عمیر، زید بن مزین (مری)، عبدالله بن عرفطه، عبدالله بن ربیع، ابومسعود عقبة بن عمرو، عبدالله بن حارث بن قیس -برادر یزید بن قیس- و... یاد کرد. ابن سعد (م. ۲۳۰ هجری)، عبدالله بن عرفطه را از احلاف بنی حارث بن خزرج برشمرده، که با تأیید جمعی دیگر از علما همراه شده است. این گروه، عبدالله بن عرفطه را از احلاف بنی حارث بن خزرج -از تیره بنی جداره یا بنی خداره- معرفی کرده، از او به عنوان یکی از مهاجران به حبشه نام برده‌اند. «ابن سعد» همچنین، پس از اظهار بی‌اطلاعی از نسب عبدالله بن عبس، به نقل برخی بزرگان، او را از احلاف بنی حارث برشمرده است، این در حالی است که بسیاری دیگر از بزرگان، ابن عبس را از انصار خزرجی برشمرده نسبش را در تیره بنی زید بن مالک بنی حارث بن خزرج دانسته‌اند. در جنگ بدر جمعاً ۱۴ تن از مسلمانان (شش نفر مهاجر و هشت تن انصار) به شهادت رسیدند که از یزید بن حارث بن فسحم معروف به «ابن فسحم» به عنوان تنها شهید بنی حارث بن خزرج و طوایف آن یاد شده است.

جنگ احد نیز از دیگر غزوات بزرگ دوران نبی مکرم اسلام(ص) بود که جمع زیادی از حارثی‌ها در آن شرکت داشتند که از جمله ایشان می‌توان به اسامی بزرگانی چون: بشیر بن سعد بن ثعلبه، سماک بن سعد بن ثعلبه –برادر بشیر بن سعد-، عبدالله بن زید بن [ثعلبة بن] عبدربه، عبدالله بن ربیع، ثابت بن سفیان و پسرانش سماک و حارث، حریث بن زید بن [ثعلبة بن] عبدربه، عبدالله بن زید بن [ثعلبة بن] عبدربه، عبدالله بن رواحه، عباد بن قیس، ثابت بن زید بن قیس انصاری، ابومسعود عقبة بن عمرو انصاری، ابودرداء عویمر بن زید بن قیس، خبیب بن اساف، ابوزعنه عامر بن کعب و سفیان بن بشر (نسر) اشاره کرد. پایان این جنگ، با شهادت جمعی از بنی حارث بن خزرج همراه بود که اسامی خارجة بن زید، سعد بن ربیع، اوس بن ارقم -برادر زید بن ارقم-، انس بن ارقم، مالک بن سنان پدر ابوسعید خدری، سعید بن سوید بن قیس، سعد بن سعید، عبدالله بن ربیع، عتبة بن ربیع، ثابت بن مری بن ثابت بن سنان، عقبة بن ربیع بن رافع، حارث بن ثابت بن سفیان و حارث بن عبدالله بن سعد از جمله نامهای ثبت شده در منابع از شهدای این قوم است.

علاوه بر بدر و احد، جنگ‌های خندق، بنی قریظه، مریسیع، خیبر و دیگر جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و نیز وقایع بزرگی چون صلح حدیبیه نیز شاهد حضور مردانی از بنی حارث بن خزرج بود. در جنگ مسلمانان با یهودیان بنی قریظه، یکی از رزمندگان بنی حارث به نام «خلّاد بن سوید»، بواسطه پرتاب سنگ آسیابی از بالای قلعه توسط زنی به نام «بنانه» یا «نباته» همسر حکم قرظی و اصابت آن به سر خلاد به شهادت رسید. از این رو پیامبر(ص)، پس از خاتمه جنگ، فرمان به قتل آن زن داد و این زن، تنها زن اسیری بود که در این واقعه کشته شد. فتح مکه (سال هشتم هجرت) هم از دیگر غزوات مهم رسول خدا(ص) بود که بنی حارثی‌ها در آن حضوری پرشور داشتند. در این واقعه، ابومحمد عبدالله بن زید بن [ثعلبة بن] عبدربه، پرچمدار بنی حارث در فتح مکه بود.

از دیگر عرصه‌های حضور بنی حارث بن خزرج در دوران حیات نبوی(ص) می‌توان به حضور بنی حارث در جنگ حنین اشاره کرد. نقل است که در این جنگ، پس از یورش ناگهانی دشمن و فرار اولیه مسلمانان از معرکه، با فریادهای مکرر عباس، -عموی پیامبر(ص)- مسلمانان از جمله بنی حارث بار دیگر به صحنه میدان بازگشتند و به نبرد با دشمن پرداختند تا این که این جنگ نیز سرانجام، با پیروزی پیامبر(ص) و یارانش خاتمه یافت.

علاوه بر غزوات، سرایای دوران حیات پیامبر اکرم(ص) نیز شاهد حضور جمعی از مردان بنی حارث بن خزرج بود که از جمله آن می‌توان به سریه عبدالله بن رواحه در خیبر و نبرد مشهور موته اشاره کرد. درباره علت وقوع سریه عبدالله بن رواحه و چگونگی آن در منابع نقل شده است که: یهودیان خیبر، «اُسَیر بن زارِم» را که مردی شجاع بود را پس از کشته شدن «أبورافِع»، به فرمانروایی خود برگزیده بودند. اسَیر بن زارِم پس از به ریاست رسیدن، نزد مردم قبیله غطفان رفت و ایشان را به پیشدستی در نبرد با پیامبر(ص) تحریض کرد که با موافقت ایشان روبرو شد. رسول خدا(ص) در این جریان، دو بار «عبدالله بن رَواحِه» –از بزرگان بنی حارث و بنی خزرج- را به خیبر فرستاد تا از یهودیان خیبر و اقدامات آنان کسب اطلاع کند. بار اوّل، رسول‌‌خدا(ص) او را در ماه رمضان به همراه سه نفر به «قلعه خیبر» فرستادند تا از اوضاع خیبر و اهل آن اطلاعاتی را گرد آورد. در پی این دستور، عبدالله بن رواحه همراه با یارانش به خیبر رفت. او به نخلستان‌ها می‌رفت و افراد خود را نیز به سه دهکده معروف خیبر به نام‌های «نطاة»، «شقّ» و «کتیبه» اعزام می‌کرد. آنان سه روز در آنجا بودند و پس از بازگشت نزد پیامبر(ص)، وقایع و اخباری را که دیده و شنیده بودند، به عرض ایشان رساندند. علاوه بر اخباری که توسط عَبدالله بن رَواحِه و یارانش به اطلاع پیغمبر(ص) رسید، «خارِجَة بن حُسَیل أشجَعی» نیز به حضور پیامبر(ص) رسیده بود و در پاسخ رسول‌‌خدا(ص) که از او در مورد اخبار و وقایع یهودیان خیبر سؤال کرده بود، گفت: «اُسَیر بن زارِم را در حالی ترک کرده که وی قصد داشته با سپاهیان یهود برای جنگ با پیامبر(ص) حرکت کند».پس از کسب اخبار و اطمینان از صحت اطلاعات، رسول‌خدا(ص) آماده مقابله با اُسَیر بن زارِم و یارانش شد. به همین منظور، ایشان مردم را فراخوانده و سی نفر را به فرماندهی عبدالله بن رَواحِه، در شوال سال ششم به جنگ اُسِیر بن زارِم فرستاد. این گروه خود را به قلعه خیبر رساندند. پس، شخصی را به نزد اُسَیر بن زارِم فرستادند تا به مسلمانان امان بدهد و آنها وارد قلعه شوند و ضمن گفتگو با او، نیت خود از آمدن به خیبر را برای او تشریح کنند. اُسَیر نیز پیشنهاد آنان را با این شرط که او نیز از جانب عبدالله بن رَواحِه و یارانش در امان باشد، پذیرفت.پس از برقراری امان بین طرفین، مسلمانان به نزد اُسَیر بن زارِم رفته و به او گفتند: «رسول‌خدا(ص) ما را به نزد تو فرستاده‌اند تا تو را به حضور ایشان ببریم. پیامبر(ص) قصد دارند تا به تو احسان کرده و به ریاست و فرماندهی خیبر منصوب نمایند». اُسَیر بن زارِم به طمع افتاد و با یهودیان در این مورد به مشورت پرداخت. یهودیان با پذیرش نظر مسلمانان و خروج اُسیر به همراه آنان مخالفت کرده و گفتند که: «محمد هیچ گاه فردی از بنی‌اسرائیل را به ریاست منصوب نمی‌کند!» اُسیر بن زارم با این سخن که: «این درست است؛ امّا ما دیگر از جنگ خسته شده‌ایم»، تصمیم خود برای مذاکره با مسلمانان و رفتن نزد پیامبر(ص) را به آنها اعلام نمود. اُسَیر بن زارِم به همراه سی نفر از یهودیان از قلعه خارج شد، در حالی که به همراه هر یهودی یک مسلمان بر شتری سوار بودند. آنان به حرکت خود ادامه دادند تا اینکه به منطقه «ثِبَار» رسیدند. در این مکان، اُسَیر بن زارِم از آمدن به مدینه پشیمان شد و در فرصتی مناسب روی به گریز نهاد. «عبدالله بن أُنَیس» در پی او رفت و بر او دست یافت. پس با شمشیرش بر او حمله کرد و وی را مجروح کرد. اسیر نیز با چوبه‌دستی خود ضربه محکمی بر سر عبدالله زد به گونه‌ای که پیشانی او شکاف برداشت! پس از آن، مسلمانان حمله کرده، اسیر بن زارم و همراهانش را جز یک نفر که موفق شد از دست مسلمانان بگریزد، به هلاکت رساندند. مسلمانان پس از انجام مأموریتِ موفقیت‌آمیز خویش، به سوی مدینه به راه افتادند و رسول‌‌خدا(ص) را در حالی که به استقبال آنان تا دروازه‌ ورودی شهر آمده بود، زیارت کردند و گزارش مأموریت خویش را به ایشان دادند.-

سریه‌های بشیر بن سعد در شعبان و شوال سال ۷ هجری هم از دیگر سرایایی هستند که برخی رجال بنی حارث در آن نقش آفرین بودند. در نخستین این مأموریت ها‌، در شعبان سال هفتم هجرت، رسول خدا(ص)، بشیر را همراه ۳۰ تن به سوی بنی مُرّه در فدک گسیل داشت. وی و همراهانش خود را به منطقه مورد نظر رساندند و از چوپانان جویای احوال بنی مره شدند و آنان گفتند: آنها در مجالس و محافل خود هستند. بشیر بن سعد و یارانش از فرصت آب و هوای زمستانی و عدم حضور بنی مره در کنار آبگاه استفاده کردند و شتران و گوسفندان ایشان را به غنیمت گرفتند و رو سوی مدینه آوردند. چون این خبر به بنی مره رسید، آنان به سرعت دست به کار شدند و عده و عُدّه خود را فراهم آوردند و به تعقیب بشیر و یارانش پرداختند. بنی مره ای‌ها شبانگاه موفق شدند خود را به بشیر بن سعد و یارانش برسانند. اطرافیان بشیر به تیراندازی سوی آنها پرداختند تا این که تیرهایشان به اتمام رسید. صبح فردا، بنی مره ای‌ها بر بشیر و همراهانش یورش آوردند. همراهان «بشیر» همگی به شهادت رسیدند و خود بشیر هم از ناحیه پاشنه پا زخم برداشت و در میان کشته‌ها افتاد. بنی مره ای‌ها به گمان کشته شدن بشیر، او را رها کردند و گوسفندان و شتران خود را گرفتند و بازگشتند. خبر این واقعه توسط «علبة بن زید حارثی» به پیامبر(ص) رسید. بشیر هم، شبانگاه خود را به سختی به فدک رساند و چند روزی را پیش یک یهودی ماند تا زخمهایش بهبود نسبی یافت؛ سپس به مدینه بازگشت.

در واقعه دیگر، در شوال سال هفتم هجری، رسول خدا(ص) خبر یافت که گروهی از قبیله «غطفان» در «جناب» فراهم آمده‌اند و «عیینة بن حصن فزاری» هم به آنان وعده همراهی داده است تا همداستان با پیامبر خدا(ص) بجنگند. پیامبر(ص)، «بشیر بن سعد» را با سیصد مرد، روانه منطقه مورد نظر کرد. این گروه با راهنمایی حُسَیل بن نُویرَه خود را به حدود «جناب» به «یمن» و «جبار» رساندند و در «سلاح» فرود آمدند. آنان ابتدا به احشام غطفانی‌ها هجمه آوردند و تعداد زیادی از آنها را به غیمت گرفتند. چوپانها گریخته، خود را به جمع دشمن رساندند و ایشان را از واقعه با خبر کردند. آنها هم ترسیدند و پراکنده شدند. بشیر و یارانش بعد از غارت احشام غطفانی‌ها، خود را به محل سکونت دشمن رساندند؛ اما متوجه عدم حضور آنها در منطقه شدند. بنا بر این با احشامی که به غنیمت گرفته بودند، به سوی مدینه بازگشتند. در راه بازگشت، مسلمانان در منطقه سلاح به یکی از جاسوسان عیینة بن حصن برخوردند و او را کشتند و سپس به جمع سپاه عیینة بن حصن فزاری برخورد کردند. غطفانی‌ها چون حضور بشیر بن سعد و یارانش را دریافتند، بی‌درنگ گریختند. یاران بشیر به تعقیب آنان پرداختند و یکی دو نفر از آنها را به اسارت گرفته با خود به مدینه نزد پیامبر(ص) آوردند. جنگ موته نیز از دیگر سرایای بزرگی بود که جمعی از مردان بنی حارث بن خزرج در آن حضور یافته بودند. پس از صلح حدیبیه در سال ششم هجری، پیامبر اکرم(ص) فرصت را مغتنم شمردند و به تبلیغ جهانی اسلام پرداختند. ایشان نامه‌هایی را به سران کشورهای مختلف نوشتند و آنان را به اسلام دعوت کردند. به همین منظور، حضرت، حارث بن عمیر ازدی را همراه نامه‌ای نزد فرمانروای بُصری فرستاد و او را به پذیرش اسلام فرا خواند. اما حارث پس از رسیدن به دهکده موته، به‌دست شرحبیل بن عمرو غسانی –کارگزار هرقل در منطقه- گرفتار آمد و به شهادت رسید. این خبر بر پیامبر(ص) سخت ناگوار آمد. از این رو، دستور اجتماع مسلمانان را در اردوگاه «جرف» صادر فرمود. پس از اجتماع، ایشان سپاهی سه هزار نفره را به فرماندهی زید بن حارثه روانه شام کردند و ضمن انتصاب فرماندهان سپاه، به آنان فرمودند تا به قتلگاه حارث بن عمیر بروند و ساکنان آنجا را به اسلام بخوانند و در صورتی که نپذیرند با آنها بجنگند. خبر این حرکت به دشمن رسید و آنها هم، سپاهی صد هزار نفره به فرماندهی شرحبیل بن عمرو فراهم آوردند و در مآب -از سرزمین‌های بلقاء- فرود آمدند. در این هنگام، جماعتی از قبایل جذام، لخم، بهراء، وائل، بکر و... که برخی تعدادشان را تا صد هزار تن برشمردند نیز بدیشان پیوستند. از آن سو، سپاه مسلمین، به «معان» از سرزمین‌های شام رسید و در آنجا از حضور نیروهای هرقل روم مطلع شدند. مسلمانان پس از دو شب اقامت در «معان» و مشورت در ادامه راه یا انصراف و بازگشت به مدینه، سرانجام با سخنان پر شور عبدالله بن رواحه، تصمیم به ادامه مسیر گرفتند. آنان تا روستای موته پیش رفتند و در آنجا با سپاه بزرگ روم رو در روی شدند. در این جنگ نابرابر که در جمادی الاولی سال هشتم هجرت به وقوع پیوست، فرماندهان اسلام یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند. در نهایت، سپاه اسلام به فرماندهی خالد بن ولید، عقب نشستند و با مابقی سپاه خود را به مدینه رساندند. در این جنگ، علاوه بر عبدالله بن رواحه، افراد دیگری از بنی حارث بن خزرج حضور داشتند که زید بن ارقم، عباد بن قیسو عبدالله بن ربیع از جمله ایشان بودند. پایان این نبرد سخت، با شهادت جمع زیادی از مسلمانان را همراه بود؛ چندان که افزون بر عبدالله بن رواحه، از عباد بن قیس و عبدالله بن ربیع به عنوان شهدای حارثی این نبرد بزرگ نام برده شده است. علاوه بر مناصب امارت نظامی در برخی جنگ‌ها -که پیش‌تر بدان پرداختیم- انتصاب بشیر بن سعد به سمت سرپرستی نگاهبانان سلاح‌های جنگی در عمرة القضاء (ذی‌قعده سال هفتم هجری) از سوی پیامبر(ص) و اعزام او سمت مکه، و نیز عهده داری کتابت برخی از مکتوبات حضرت توسط ثابت بن قیس انصاری، از دیگر مواردی است که از آنها می‌توان به عنوان خدمات کارگزاری بنی حارث بن خزرج در دوران حیات نبی اکرم(ص) تعبیر کرد.

در پایان این بخش تذکر این مطلب نیز ضروری است که علاوه بر مردان بنی حارث بن خزرج، زنان این طایفه نیز نقشی به سزا در پیشگامی اسلام در مدینه داشتند. پس از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه، جمع زیادی از زنان این قوم در کنار مردان خود، پس از قبول اسلام، با آن حضرت بیعت کردندکه از جمله آنان می‌توان از: محبّه بنت ربیع بن عمرو، جمیله دختر سعد بن ربیع، عمره دختر رواحة بن ثعلبه -خواهر عبدالله بن رواحه و مادر نعمان بن بشیر-، انیسه بنت خبیب بن یساف، نائله بنت ربیع بن قیس -خواهر عبدالله بن ربیع-، فریعه بنت مالک بن سنان -خواهر ابوسعید خدری-، حبیبه بنت خارجة بن زید، زینب بنت قیس بن شماس، ام ثابت دختر ثابت بن قیس بن شماس، لیلی بنت سماک بن ثابت، ام ایوب دختر قیس بن سعد، مندوس یا سدوس دختر خلاد بن سوید، امیمه یا ابیّه بنت بشیر بن سعد -خواهر نعمان بن بشیر و مادر عبدالله بن رواحه-، هزیله دختر ثابت بن ثعلبه، انیسه یا نفیسه دختر ثعلبة بن زید، کبشه بنت واقد بن عمرو، ام سعد هزیله بنت عتبة بن عمرو مادر سعد بن ربیع، ام زید دختر سکن بن عتبه، قریبه دختر زید بن عبد ربه، کبشه بنت ثابت بن حارثه، معاذه دختر عبدالله بن عمرو، ام حکم یا ام حکیم بنت عبدالرحمن بن مسعود، ام حباب فریعه بنت حباب بن رافع، عقرب بنت سکن بن رافع و عفراء بنت سکن بن رافع بن معاویة بن عبید بن أبجر نام برد.

بنی حارث بن خزرج و دوران خلفای ثلاث

ارتباط بنی حارث بن خزرج با خلیفه اول دست کم به زمان هجرت رسول خدا(ص) به مدینه باز می‌گردد. بنا بر نقل گزارشات تاریخی، ابوبکر پس از هجرت به مدینه، به خانه خبیب بن اساف (یساف) و به نقلی خارجة بن زید وارد شد و با حبیبه و به نقلی ملیکه دختر خارجة بن زید ازدواج کرد. ابوبکر تا زمانی که پیامبر(ص) در قید حیات بود، در قبیله بنی حارث بن خزرج در محله سنح زندگی می‌کرد. ورود مستقیم ابوبکر بر بنی حارثی‌ها، می‌تواند نشان از ارتباط نزدیک این قوم با ابوبکر در پیش از هجرت و شاید هم پیش از بعثت داشته باشد. این ارتباط، با ایجاد عقد اخوت بین ابوبکر و خارجة بن زیدو نیز ازدواج ابوبکر با دختر خارجه مستحکمتر گردید. وقوع این پیوند سببی شاید در ارتباطات و روابط فی ما بین دستگاه خلافت به خلیفه گری ابوبکر و بنی حارث بن خزرج بی‌تأثیر نبوده باشد.

سوای این ارتباط سببی، سقیفه نخستین رخداد بزرگ پسا پیغمبری است که برخی چهره‌های بنی حارث بن خزرج در آن به ایفای نقش پرداختند. پس از رحلت نبی خاتم(ص) و تشکیل سقیفه بنی ساعده، و در پی گفتگوهای صورت گرفته در باب جانشینی رسول خدا(ص) در بین انصار و برخی مهاجرین، بشیر بن سعد نخستین فرد از انصار بود که با ابوبکر بیعت کرد. شاید حس حسادت بشیر به سعد بن عُباده -بزرگ خزرج- که برای امارت خود بر همه انصار در سقیفه بنی ساعده تلاش می‌کرد، در شتاب او برای بیعت با ابوبکر بی‌تأثیر نبوده است. بشیر که از سران خزرج بود، چون اتفاق قومش را بر خلافت سعد بن عباده دید، از روی حسادت به سعد بن عباده، برخاست و گفت: «ای گروه انصار، اگرچه ما در جهاد با مشرکان و سبقت در دین دارای فضیلتیم، اما ما این کارها را انجام ندادیم مگر برای رضایت و خشنودی خداوند و پیروی از پیامبر(ص). سزاوار نیست که بواسطه این امور بر مردم مسلط شویم. ما در عوض انجام این امور از دنیا هیج نمی‌خواهیم. خداوند ولی نعمت ماست و بر ما بواسطه پذیرش دین منت دارد. محمد(ص) مردی از قریش است و قوم و قبیله‌اش به میراث او از دیگران سزاوارترند. سوگند به خدا، خداوند هرگز ما را در حالی نخواهد یافت که با مهاجران در کار خلافت به مخالفت برخیزیم. با تقوا باشید و با مهاجران در کار خلافت به نزاع و مخالفت برنخیزید».وی بر این امر هم بسنده نکرد و هنگامی که عمر و ابوعبیده رفتند تا با ابوبکر بیعت کنند، جهت هموار نشدن کار برای سعد بن عباده، در بیعت کردن با ابوبکر، از آن دو پیشی گرفت و با ابوبکر بیعت کرد. این اقدام بشیر، با اعتراض برخی انصاری‌ها مواجه شد؛ چندان که حباب بن منذر او را آواز داد و گفت: «کار را ضایع کردی؛ چه چیزی تو را مجبور بر این کار کرد؟ آیا بر این که پسرعمویت امیر شود حسادت کردی؟» بشیر در پاسخ، این عمل خود را دلسوزانه قلمداد کرده گفت: «سوگند به خدا، چنین نیست؛ من دوست نداشتم با مردمی در مورد حقشان نزاع و درگیری داشته باشم». [[[قبیله اوس]] هم وقتی کار بشیر بن سعد را که از بزرگان قوم بود و همچنین تلاش و اصرار خزرجیان را برای امیر کردن سعد بن عباده دیدند، از خلافت سعد بر خود خائف شدند و برخاستند و همگی با ابوبکر بیعت کردند. بدین ترتیب اتفاقی که بر خلافت سعد بن عباده بود، در هم شکست و مردم از هر جانب با ابوبکر بیعت کردند.

نقل است که بعدها، زمانی که دستگاه حاکمه، امام علی(ع) را همراه زبیر و گروهی از بنی‌هاشم برای بیعت با ابوبکر به مسجد آوردند، و حضرت در زمینه استحقاق خود برای خلافت سخن گفت. بشیر پس از سخنان حضرت، این‌گونه عذر آورد که اگر انصار این سخنان را پیش از بیعت با ابوبکر می‌شنیدند، حتی دو تن هم به مخالفت با علی(ع) برنمی‌خاستند. ثابت بن قیس بن شماس را هم از دیگر حارثی‌های حاضر در جریان سقیفه گفته‌اند. او زمانی که ابوبکر و همراهانش به جمع حضار سقیفه پیوستند، به سخن ایستاد و در حمایت از خلافت انصار، به ذکر خدمات انصاری‌ها در زمان حیات رسول اکرم(ص) پرداخت. افزون بر جریان سقیفه، نبرد با متنبئین و به ویژه پیکار معروف یمامه در سال ۱۲ هجری با مسیلمه کذّاب، که تهدیدی جدی برای اساس اسلام به شمار می‌رفت، را می‌بایست از دیگر جلوهای حضور انصار از جمله بنی حارث بن خزرج در دوران خلافت ابوبکر دانست. این جنگ، با کشته شدن جمع زیادی از انصار، که برخی منابع تعداد این شهدا را تا هفتاد و «واقدی» (م. ۲۰۷ هجری) آمار آن را تنها در یک مرحله از این جنگ، ۱۱۶ تن ذکر کرده‌اند، پایان پذیرفت. طایفه بنی حارث بن خزرج نیز به عنوان یکی از طوایف انصاری حاضر در این پیکار، تلفاتی را متحمل شد که از جمله شهدای آنان می‌توان از معاریف و اصحابی چون: بشیر بن عبدالله، ثابت بن قیس بن شماس و از احلاف ایشان می‌توان از کلیب بن بشر بن تمیم حلیف بنی حارث یاد کرد.

از دیگر شرکت کنندگان بنی حارثی این نبرد، باید از ثابت بن قیس بن شماس، شیخ انصار و خطیب آنان، و به نقل بسیاری از منابع، خطیب رسول خدا(ص) یاد کرد. ابوبکر، ثابت بن قیس انصاری را همراه با سپاهی که در آن جمع زیادی از مهاجر و انصار حضور داشتند، به فرماندهی خالد بن ولید به جنگ مسیلمه فرستاد. وی پیش از اعزام سپاه، برای هر قبیله‌ای، فرمانده‌ای قرار داد و فرماندهی انصار را به ثابت سپرد. ثابت بن قیس که در این جنگ پرچمدار انصار نیز بود، در یکی از مواقف جنگ، در حالی که پرچم زردی در دست داشت، رجزخوان بر لشکر دشمن حمله برد و جنگید تا کشته شد.

کشته شدن مسیلمه کذاب در انتهای نبرد یمامه هم از دیگر مواضع این جنگ است که از بنی حارث و مردمش نامی به میان آمده است. بنا بر برخی نقلها، زمانی که مرتدان به فرماندهی مسیلمه، به باغی در یمامه پناه برده بودند، در پی حملات مکرر و مداوم سپاه اسلام، مسیلمه به‌دست مردی از بنی حارث به نام عبدالله بن زید بن ثعلبه کشته شد. از مشارکت بنی حارث بن خزرج در دیگر حوادث و وقایع مهم دوران خلافت خلفای سه گانه از جمله فتوحات، جز اخباری از حضور بشیر بن سعد در فتح عین التمر (سال ۱۲ هجری) و کشته شدنش در این جنگ و نیز مشارکت قرظة بن کعب انصاری در برخی فتوحات ایران اطلاعی به دست نیامده است. قرظة بن کعب انصاری را بی‌گمان باید، چهره شاخص انصار و بنی حارث در فتوحات ایران نامید. او در زمان امارت عمار بن یاسر بر کوفه، در فتوحات اهواز و دهستانهای آن مشارکت جست و در فتح شوشتر در سال ۱۷ هجری، فرماندهی سواره‌نظام لشکر مسلمانان را بر عهده داشت. فتح همدان و ری در دوران خلافت عمر بن خطاب در خلال سالهای ۲۲ و ۲۳ هجری -بنا بر برخی اقوال- و نیز همراهی وی با سلمان بن ربیعه باهلی در فتوحات ارمنستان و بلنجر، همچنین، فتح نهایی ری پس از چندین بار شورش مردم این شهر توسط قرظة بن کعب انصاری در زمان امارت ابوموسی اشعری –عامل عثمان بر کوفه-، در زمان خلافت عثمان، از دیگر گزارشات تاریخی است که حضور بنی حارث بن خزرج در فتوحات اسلامی را به اثبات می‌رساند.

بشیر بن سعد هم از بنی حارثی‌هایی بود که در سال ۱۲ هجری همراه با خالد بن ولید، جهت فتح عین‌التمر، -شهری نزدیک انبار در غرب کوفه - به عراق فرستاده شده بود. خالد بن ولید، بشیر بن سعد را بنا بر نقلی به بانقیا -دهکده‌ای نزدیک کوفه- فرستاد. در آنجا، سواران عجم به فرماندهی فرخبنداذ به رویارویی با یاران بشیر ب ن سعد پرداختند و آنها را آماج تیرهای خود قرار دادند. بشیر و یارانش نیز با آنان حمله کردند. در درگیری‌ای که بین دو طرف به وقوع پیوست، فرخبنداذ کشته شد و سپاه ایرانیان عقب نشستند. بشیر نیز در حالی که زخم برداشته بود، به موضع خود بازگشت. این زخم در عین التمر دهان باز کرد و بشیر بن سعد را به کام مرگ کشاند. علاوه بر میادین نظامی، برخی از افراد بنی حارث بن خزرج در کسوت کارگزاری در دوران خلافت خلفای ثلاث به ایفای خدمت پرداختند که از جمله ایشان می‌توان به نام ابودرداء عویمر بن زید بن قیس اشاره کرد. ابودرداء قاضی عمر بن خطاب در دمشق و به نقلی قاضی معاویه در دمشق در زمان عثمان بود.

بنی حارث بن خزرج و تعامل با دولت امام علی(ع)

اخبار ما از حضور بنی حارث در وقایع و حوادث ایام حکومت امیرالمؤمنین(ع) نیز معدود و جز اندکی از این اخبار، ما بقی بیشتر، محدود و معطوف به حضور برخی چهره‌های مشهور و بارز آنها -بخصوص قرظة بن کعب انصاری - در جنگ‌های دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) از جمله صفین و نهروان است. از نخستین گزارشات دریافتی از حضور بنی حارث بن خزرج در وقایع و رخدادهای دوران امام علی(ع)، می‌توان به نقش‌آفرینی ثابت بن قیس بن شماس در انتخاب امیرالمؤمنین(ع) به خلافت و بیعت ستانی برای آن حضرت اشاره کرد. روایت شده که پس از کشته شدن عثمان، زمانی که مسلمانان –اعم از مهاجر و انصار- با اشتیاق نزد علی(ع) رفته خواستار بیعت با ایشان شدند، امیرالمؤمنین(ع) ابتدا به دلایلی از پذیرش این امر امتناع فرمود. در پی این اتفاق، جمعی از انصار که ثابت بن قیس نخستین آنها بود، برخاستند و به ایراد سخن پرداختند. ثابت بن قیس خطاب به آن حضرت چنین گفت: به خدا سوگند ای امیرمؤمنان اگر در زمامداری از تو پیش افتادند در دیانت از تو پیش‌تر نبودند و اگر دیروز بر تو سبقت گرفتند امروز به آنان رسیدی و آنان و تو چنان بودید که شأنت پنهان و مقامت ناشناخته نبود در آنچه نمی‌دانستند به تو نیاز داشتند و تو با دانشت به کسی نیازی نداشتی. دیگران نیز در پی او به ایراد سخن پرداختند تا این که سرانجام در پی اشتیاق وصف ناپذیر و پافشاری‌های مهاجر و انصار بر موضع خود، امام علی(ع) حاضر به پذرش امر خلافت گردید. البته اخباری هم از عدم بیعت برخی از چهره‌ها و شخصیت‌های بزرگ انصار و بنی حارث بن کعب در دست است که ابوسعید خدری و نعمان بن بشیر از جمله ایشان‌اند. بنا بر نقل طبری و دیگران: «پس از قتل عثمان، انصاری‌ها بالاتفاق با علی(ع) بیعت کردند مگر تعداد اندکی از ایشان که از جمله: حسان بن ثابت، کعب بن مالک، مسلمة بن مخلد، ابوسعید خدری، محمد بن مسلمه، نعمان بن بشیر، رافع بن خدیج و.... که بواسطه تمایلات عثمانی از بیعت با ایشان سرباز زدند».

از حضور بنی حارث در وقایع و حوادث پس از شکل‌گیری دولت امیرالمؤمنین(ع) می‌توان به حضور برخی چهره‌های آنان در رخدادهای جنگ جمل از جمله قرظة بن کعب انصاری و ابوسعید خدری در سال ۳۶ هجری اشاره داشت. نقل است که در جریان جنگ جمل، زمانی که امام علی(ع) از ربذه به ابوموسی اشعری –کارگزار خود در کوفه- نامه نوشت تا مردم را جهت مقابله با ناکثین آماده کند، وی از فرمان امام(ع) تمرد ورزید و ضمن «فتنه» خواندن این جنگ، مردم را به ماندن در خانه‌ها ترغیب کرد. چون خبر به امیرالمؤمنین(ع) رسید، نامه‌ای به ابوموسی نوشت و ضمن عزل او از امارت کوفه، قرظة بن کعب انصاری را به جای او به امارت کوفه منصوب کرد. قرظه در شمار ده دوازده بزرگانی بود که عمر بن خطاب ایشان را به کوفه فرستاد. او ساکن کوفه شد و در آنجا خانه‌ای برای خود بنا نهاد. امام(ع) به هنگام نبرد صفین، او را جانشین خود در کوفه کرد اما به هنگام عزیمت از این شهر، قرظه را با خود همراه کرد و کوفه را به ابومسعود انصاری –دیگر رجل بنی حارث بن خزرج- سپرد. حضرت، حین خروج از کوفه، پرچم انصار را به دست قرظة بن کعب انصاری سپرد و او در زمان نبرد صفین همچنان پرچمدار انصار بود. قرظه، در تمام جنگ‌های حضرت حضور داشت. علاوه بر قرظة بن کعب، از زید بن ارقم هم به عنوان یکی از همراهان امام علی(ع) در جنگ صفین نام برده شده است. ضمن این که از ابوسعید خدری هم باید در شمار حارثیان نقش آفرین در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) و از شرکت کنندگان در جنگ‌های صفین و نهروان یاد کرد.

در مقابل این جمع، بودند برخی بنی حارثی‌هایی که از در مخالفت با امیرالمؤمنین(ع) در آمدند و در ستیز با آن حضرت، با معاویة بن ابوسفیان در نبرد صفین (۳۷ هجری) همراه شدند. نمونه بارز این دسته را بی‌شک می‌توان نعمان بن بشیر انصاری دانست. نعمان همراه با مسلمة بن مخلد تنها انصاری‌هایی بودند که در این جنگ در همراهی با معاویه در سپاه شام حضور داشتند. گفته شده که در یکی از مواضع جنگ صفین، معاویه، نعمان بن بشیر بن سعد انصاری و مسلمة بن مخلد انصاری- تنها انصاری‌هایی که با او همراه بودند- نزد خود خواند و گفت: «آنچه از اوس و خزرج به روز من آمده مرا اندوهگین ساخته است، آنان با شمشیرهای آخته پیش می‌تازند و هماورد می‌طلبند، و به خدا سوگند کار را بدانجا کشانده‌اند که جمله یاران مرا، خواه دلیر و خواه جبان، به خوف و هراس افکنده‌اند، و به خدا سوگند (اینک) نام هر یک از شهسواران شام را می‌برم، می‌گویند انصار وی را کشته‌اند. اکنون به خدا سوگند، بر آنم که با تیغ و آهن، با تمام نیروی خود با ایشان در افتم و در برابر هر زبده سوار آنان شهسواری شامی بگمارم که گلوگاهش را بفشارد، آنگاه به شمار آنان قریشیان را به پیکار آنها که از خوردن خرما و قلیه عدس (یا اشکنه) سیری ندارند گسیل دارم، آنان خود را «انصار» می‌خوانند، به خدا سوگند (آنان در آغاز) در کنف پیامبر مأوی گزیدند و به او یاری و نصرت دادند ولی به آخر، حقّ خود را به باطل آمیختند و فساد کردند».

نعمان از سخنان معاویه به خشم آمد و گفت: «ای معاویه، انصار را به سبب چالاکی در جنگ سرزنش مکن، که ایشان به روزگار جاهلیت نیز (در رکاب پیامبر) همین گونه بودند، آنان خدا را می‌خواهند و می‌خوانند و من ایشان را با پیامبر خدا صلی اللّه علیه همچنین دیده‌ام [که چنین چالاکیها بسیار می‌کردند]. اما اینکه می‌خواهی با تعدادی، برابر آنها، از قریشیان به مقابله آنان روی، تو خود می‌دانی که قریش [در گذشته‌] از دست ایشان چه دیده و چه کشیده است! اگر خواهی همان معامله را باز بینی چنان کن. اما در باره خوردن خرما و اشکنه عدس، باید گفت که خرمای نیکو از آن ماست و اگر شما هم آن را می‌چشیدید با ما هم سلیقه می‌شدید. اما اشکنه از آن یهود بود و چون ما آن را خوردیم و گوارا یافتیم به خوردن آن از ایشان مشهورتر شدیم چنان که قریش نیز به خوردن کاچی مشهور گشت».

این سخنان به گوش انصار رسید، پس قیس بن سعد انصاری، انصار را گرد آورد و گفت: «معاویه سخنانی گفته که به گوشتان رسیده و آن دو یارتان‌ نیز از طرف شما پاسخش را داده‌اند. به جان خودم، اگر امروز شما معاویه را خشمگین کرده‌اید، امری است که تازگی ندارد چه دیروز نیز او را خشمگین کرده بودید و اگر اینک در عصر اسلام وی را در فشار گذاشته‌اید، به روزگار شرکش نیز در فشار نهاده بودید، [بزرگترین‌] گناه شما در نظر او این است که شما به این دیانت یاری می‌دهید و از آن جانبداری می‌کنید. پس امروز چنان بکوشید که آنچه را دیروز از شما دیده و کشیده از یادش ببرید و فردا چنان بکوشید که آنچه را امروز از دست شما کشیده از خاطرش بزدایید، شما زیر این پرچم پیکار می‌کنید که جبرائیل و میکائیل در سمت راست و چپش پیکار می‌کردند، و آن گروه زیر پرچم ابو جهل و احزاب (مخالف اسلام) قرار گرفته‌اند. اما (داستان) خرماخوری، ما نخل آن را نکاشته‌ایم، ولی در خوردن (این میوه گوارا) بر آنان که در اصل آن را کاشته بودند پیشی گرفتیم. و اما در باره طفشیله (اشکنه عدس)، اگر واقعاً این قوت غالب و غذای معتاد ما می‌بود ما نیز همان‌گونه که‌ قریش به کاچی‌خوری شهرت یافته به اشکنه‌خوری مشهور می‌شدیم. (در حالی که ما چنین شهرتی نیافته‌ایم و تنها معاویه از سر طعن این عنوان را بر ما بسته است)» و سپس اشعاری را در مدح انصار و ذم معاویه و دودمانش سرود. این اشعار معاویه را بسیار آزرده ساخت؛ از این رو به برخی از انصار، از جمله عقبة بن عمرو، و ابو مسعود، و براء بن عازب، و عبدالرحمن بن ابی لیلی، و خزیمة بن ثابت، و زید بن ارقم، و عمرو بن عمیر، و حجاج بن غزیه که در آن جنگ صاحبنظر (و مؤثّر) بودند پیام فرستاد و از ایشان از قیس بن سعد گلایه کرد. آنان جملگی نزد قیس رفتند و گفتند: ای قیس معاویه هر چند دشمن ماست اما قصد بدگویی از ما را ندارد تو نیز از بدگویی نسبت به او دست بدار. قیس گفت: از بدگویی از او هرگز باز نایستم تا این که به دیدار خداوند نائل آیم. صبحگاه سواره‌نظام سپاه معاویه به جنبش در آمد. قیس می‌پنداشت که معاویه‌ نیز خود با آنان است، از این رو به مردی که به معاویه می‌مانست حمله کرد و با شمشیر کارش را بساخت، ولی معلوم شد که وی معاویه نبوده است، همچنین [به دیگری‌] که شبیه وی بود حمله کرد و او را نیز از پا در آورد و سپس از میدان بازگشت و می‌گفت: به آن معاویه که از من بدگویی می‌کند بگویید که گفته‌های تهدید آمیز تو چون بادی به دوزخ روان است. ای سگ پارس کننده دشمن، ما را می‌ترسانی و ای پسر خطاکاران پیشین، به من پارس می‌کنی؟ چون ماده سگ بی‌ارزشی که بر جهد، بر می‌جهی و به دنبال ابر تند سیر، شبانه پارس می‌کنی.

معاویه که این شعر را شنیده بود، گفت: ای شامیان اگر با این مرد روبرو شدید نتیجه این بدگوییها و هرزه‌دراییها را به وی بفهمانید. نعمان و مسلمه خشمگین شدند و آهنگ بازگشت نزد یاران خویش نمودند. معاویه در صدد دلجویی از آنان بر آمد و پس از جلب رضایت ایشان، از نعمان خواست که نزد قیس برود و از او گلایه کند و وی را به سازش بخواند. نعمان پذیرفت و رفت تا به میان میدان رسید و بانگ زد: «ای قیس، من نعمان بن بشیرم» قیس از او کارش را پرسید. نعمان گفت: «ای قیس، آن که‌ شما را به جنگ خوانده جز برای خشنودی خاطر خود، چنین نکرده است. آیا شما گروه انصار نیستید؟ خود می‌دانید که در فروگذاری از یاری به عثمان به روز دار (روز هجوم به خانه عثمان) خطا کردید، و به روز جمل یاران و خونخواهانش را کشتید و اینک به صفّین آمدید و با سواران خویش، بر سر مردم شام تاختید. اگر شما که عثمان را وانهادید، علی را نیز به حال خود وا می‌نهادید، کار سر به سر می‌شد، ولی شما حق را وا نهادید و به باطل یاری دادید و سپس نیز راضی نشدید که چون دیگر مردم باشید تا آنجا که شما را برای جنگ بسیج کردند و به میدان مبارزه فرستادند. وانگهی هیچ امری نیست که به دست علی افتد و رقم شکست و مصیبت، به تمامی، بر آن نخورد و با این همه، شما وعده پیروزی به او داده‌اید. اینک جنگ، بسیاری از ما و شما را از میان برده است و خود به عیان دیده‌اید، پس به خاطر خدا از کشتار بازماندگان پروا کنید». قیس خندید و گفت: «ای نعمان، هرگز نمی‌پنداشتم که به گفتن چنین سخنانی جرأت کنی؛ آن کس که خود را فریفته نمی‌تواند برادرش را نصیحت کند. به خدا سوگند که اینک تو هم فریفته، و هم فریبکار و گمراه کننده‌ای. در آن مورد که از عثمان یاد کردی، اگر شنیدن سخن راست برای آنکه تو را متقاعد کند، برایت کافی است و اگر خبر درست می‌خواهی، از من بشنو. آن کس که عثمان را کشت کسی است که تو از او بهتر نیستی و آن کس که از یاری به عثمان خودداری ورزید، از تو بسی بهتر است. اما در مورد اصحاب جمل، ما به سبب پیمان شکنی آنها با ایشان جنگیدیم. و اما در مورد معاویه، به خدا سوگند، اگر تمامی عرب نیز گرد او جمع شوند، انصار با وی خواهند جنگید. اما این که گفتی ما چون دیگر مردم، بی‌طرف نماندیم و جانب علی را گرفتیم، در این پیکار ما چنانیم که با پیامبر خدا بودیم، رخساره‌های خویش را به دم تیغ خونبار می‌سپاریم‌ و گلوگاهمان را آماج نیزه می‌داریم تا آنکه حق در رسد و امر الهی، که دشمن آن را خوش ندارد، آشکار گردد. ای نعمان؛ بنگر آیا همراه معاویه جز اسیران آزاد شده رسول خدا(ص) در فتح مکه یا عرب یا یمانی فریب خورده کسی را می‌بینی؟ بنگر مهاجران و انصار و تابعان به احسان، که خداوند از ایشان خرسند است‌، چه موضعی گرفته و کجایند، سپس بنگر آیا با معاویه، از مردان انصاری، جز خود و رفیقت کسی را می‌بینی؟ به خدا سوگند، که شما (گر چه به نام انصار خوانده می‌شوید ولی) از «بدریان» و رجال عقبه‌ و «احدیان» نیستید و سابقه‌ای در اسلام ندارید و (بر عکس ما) ذکری از شما در قرآن نرفته است، و به جان خودم، این تنها تو نیستی که بر ضدّ ما به فتنه‌انگیزی برخاسته‌ای، بلکه پدرت نیز بر ضدّ ما فتنه انگیخته است».

حضور ابوسعید خدری در جنگ نهروان و جریان فتنه خریت بن راشد و ناجیه در سال ۳۸ هجری هم از دیگر موارد ذکر شده در تاریخ است که به نقش بنی حارث بن خزرج و مردانش در دوران حکومت امام علی(ع) پرداخته است. در بسیاری از منابع، از قرظة بن کعب انصاری و نامه او به امیرالمؤمنین(ع) در بیان گزارشی از اعمال فتنه گران، سخن به میان آمده است. علاوه بر میادین نظامی، عرصه کارگزاری نیز از امور مهم دوران حکومت امام علی(ع) بود که مردانی از بنی حارث بن خزرج در آن به خوبی ایفای نقش نمودند. همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، امیرالمؤمنین(ع)، قرظة بن کعب انصاری را در جریان جنگ جمل، بعد از عزل ابوموسی اشعری از امارت کوفه، به عنوان والی آن‌جا منصوب نمود. او بر این منصب بود تا اینکه پس از استقرار امیرالمؤمنین(ع) در کوفه، حضرت، او را بر بِهقباذات گماشت. به گزارش ابن ابی‌الحدید(م. ۶۵۶ هجری) «وی بعد از عزل شدن از امارت بهقباذات، مسئولیت جمع‌آوری مالیات عین‌التمر را عهده دار گردید و در آستانه نبرد نهروان، از جانب امام(ع) عهده دار امارت نواحی سواد گردید». ابو مسعود انصاری هم از دیگر کارگزاران امام علی(ع) به شمار رفته که نامی از او در صفحات تاریخ به یادگار مانده است. نقل است که در جریان نبرد صفین، زمانی که امیرالمؤمنین(ع) عازم جنگ شد، ایشان، ابو مسعود انصاری را در کوفه جانشین خویش قرار داد.

بنی حارث بن خزرج و بنی امیه

از مناسبات سیاسی – اجتماعی مستقل بنی حارث بن خزرج با دولت اموی، جز اندک اخبار موجود در باب واقعه غم‌انگیز حره و نیز برخی وقایع که ذیل اقدامات برخی شخصیت‌های این قوم به‌ویژه نعمان بن بشیر انصاری ظهور و بروز یافته است، اطلاع دیگری در دست نیست. از این رو، به ناچار باید اوضاع و احوال و نقش‌آفرینی این طایفه در دوران حکومت بنی امیه را ذیل اخبار عمومی انصار در این دوره تجزیه و تحلیل کرد. بر این اساس می‌توان مناسبات انصار و طوایف آن -از جمله بنی حارث بن خزرج- با امویان به‌ویژه در صدر دولت بنی امیه را مناسباتی تیره و غیر دوستانه ارزیابی کرد. انصار در پی به خلافت رسیدن عثمان بن عفان به سختی تحت فشار قرار گرفتند و از بسیاری از حقوق و مزایای شان محروم شدند. اقدامات خلیفه سوم و تحریفات و رویکردهای او در سپردن امور دولتی به خویشاوندان اموی‌اش باعث خشم انصار از او گردیده بود؛ از این رو به هنگام قیام معترضین، از او حمایتی به عمل نیاوردند تا این که عثمان به دست معترضین کشته شد. با به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین علی(ع)، انصار جملگی با ایشان بیعت کردند و در تمامی جنگ‌های آن حضرت، حضور یافتند. حمایت‌های بی‌دریغ انصار از امام علی(ع)، باعث خشم امویان و در رأس شان معاویة بن ابوسفیان را که در زمان پیامبر(ص) و امام علی(ع) ضربات سخت و مهلکی از جانب ایشان دریافت کرده بود، گردید. از این رو، معاویه بعد از جنگ صفین، مزدورانش را به غارت حجاز فرستاد. او در سال ۴۰ هجری، بُسر بن ارطاة را با لشکری ۳۰۰۰ نفره به مدینه فرستاد و به او دستور داد: به مدینه برود و اهل آن را خوار و ذلیل کند و هر کس را که بر او گذشت بترساند و مال کسانی را که به طاعت شان در نیامده‌اند، غارت کند.

پس از شهادت امام علی(ع) و گسترده شدن حکومت معاویه بر جمیع بلاد اسلامی، فشارها بر انصار و طوایفش بیشتر شد. انصار، دشمنان معاویه به شمار می‌آمدند چون متهم به دست داشتن در قتل عثمان بودند و همراه امام علی(ع) در جنگ‌ها علیه معاویه شرکت جسته بودند. معاویه تمامی حقوق و مزایای انصار را قطع کرد و آنها را فقیر ساخت. محرومیت و فقر و تنگدستی انصار که از دوران ابوبکر و عمر آغاز و در دوران خلافت عثمان به اوج خود رسیده بود، در دوران حکومت معاویه به شدت افزایش یافت. انصار از معاویه حقوقی دریافت نمی‌کردند از این رو مجبور شدند زمین‌های خود را با کمترین قیمت به بنی امیه بفروشند.-

کینه ورزی و فشار بنی امیه پس از مرگ معاویه، در دوران حکومت پسرش یزید نیز ادامه یافت که اوج آن در واقعه حرّه به وقوع پیوست. هنگامی که خبر شهادت حسین بن علی(ع) به مدینه رسید در جای‌جای شهر بر او نوحه‌سرایی و شیون و زاری می‌کردند و بنی هاشم در خانه‌های خود به سختی می‌گریستند. این فریادها به آرامی به اعتراض مبدّل شد و گروهی از مردم از پرداخت درآمد زمین‌هایی که، معاویه به زور با پرداخت یک صدم قیمتش از آنان گرفته بود، خودداری کردند. والی مدینه، عثمان بن محمد بن ابی سفیان، برای آرام کردن مردم، هیأتی از بزرگان انصار و قریش را در اوایل سال ۶۳ هجری به نزد یزید فرستاد. اینان به‌رغم هدایایی که از یزید دریافت داشتند، پس از بازگشت، رفتار زشت یزید را بیان کردند و گفتند: «از پیش کسی آمده‌ایم که دین ندارد، شراب می‌نوشد و طنبور می‌زند و کنیزکان پیش وی می‌نوازند، سگ‌بازی می‌‌کند و با مردم پست می‌نشیند، شاهد باشید ما او را خلع کرده‌ایم». از طرف دیگر، اخبار فعالیت‌های عبداللّه بن زبیر، که مردم را به بیعت خود فرا می‌خواند و هر روز بر قدرتش افزوده می‌شد، به مردم مدینه رسید. در این هنگام شور و هیجان در مردم مدینه افتاد و از یزید بیزاری جستند و او را ناسزا گفتند و وی را از خلافت خلع کردند و عثمان والی یزید و بنی امیه را از شهر اخراج کردند. مردم شهر تا دم مرگ با عبداللّه بن حنظله (غسیل الملائکه) بیعت کردند. هنگامی که یزید از اوضاع مدینه منوّره باخبر شد، دوازده هزار سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عقبه مری و معاونت حصین بن نمیر سکونی و همکاری کندی‌های ساکن حمص‌، به مدینه فرستاد. چون مردم شهر از آمدن مسلم باخبر شدند به جنبش درآمدند و خندق شهر را ترمیم کردند و همراه با فرماندهان خود، (عبداللّه بن حنظله و عبدالرحمن بن زهیر زهری، عبداللّه بن مطیع و معقل بن سنان اشجعی) به حفاظت از شهر پرداختند. سپاه شام مدینه را محاصره کرد، امّا به فتح آن موفّق نشد. مروان بن حکم، مردی از طایفه بنی حارثه را فریفت و آن مرد راهی را برای وی گشود و سواران سپاه شام با عبور از خندق، در بیست و هشتم ذی حجه سال ۶۳ هجری به مدینه حمله کردند. عبداللّه بن مطیع و قریشی‌ها فرار کردند، ولی عبداللّه بن حنظله و انصار مقاومت کردند. عبداللّه جنگید تا کشته شد و مردم شهر فرار کردند. مسلم بن عقبه پس از فتح شهر، سه روز مدینه را بر سپاه خود مباح کرد و شامیان به غارت اموال و تجاوز به زنان پرداختند و بسیاری از مردم شهر را کشتند. در این واقعه هفتصد نفر از قریش و انصار و ده هزار نفر از بقیه مردم کشته شدند و آنان که جان سالم به در بردند به عنوان برده با یزید بیعت کردند.- بخشی از این تعداد اعداد و ارقام موجود از تلفات سنگین مردم مدینه، به بنی حارث بن خزرج و وابستگان آنها اختصاص داشت. در این واقعه، جمع زیادی از مردم بنی حارث بن خزرج و احلاف و وابستگانشان کشته شدند که از جمله آنان می‌توان به نام محمد بن ثابت بن قیس بن شماس و پسرانش عبدالله، سلیمان و یحیی اشاره کرد. ام محمد بن ثابت بن قیس -خواهر محمد بن ثابت بن قیس بن شماس- و نیز عبدالرحمن بن عبدالله بن خبیب بن اساف تابعی، محمد بن عبدالرحمن بن خالد بن إساف، محمّد و عبدالله پسران خالد بن إساف، عبیداللّه بن أنیس بن سکن بن إساف، سعد بن کلیب بن إساف، ابو نعیم بن ابوفضالة بن ثابت، لبیب بن بسر بن یزید، عبدالله بن عتبة بن سماک، عبدالرحمن بن عبداللَّه بن حصین، عبداللّه بن ربیع بن سراقه، سائب بن عبداللّه بن ثعلبه، عامر بن حرث بن ثعلبه، سعد بن عبیداللّه، عبداللّه بن حسن بن عمرو بن أمیه و عتبة بن اشعث بن کعب هم از دیگر کشته شدگان این طایفه در واقعه حره معرفی شده‌اند.

در کنار این خصومت‌ها و روابط تیره‌ای که بین اکثر انصار با امویان حاکم بود، بودند اقلیتی از انصاری‌ها که با ایجاد مناسبات و تعاملات دوستانه با این خاندان، یار و مددکارشان در تشکیل حکومت شدند و در تلاش برای دستیابی و پیشبرد آنان به اهداف شوم شان از هیچ اقدامی فروگذار نکردند. چندان که برخی از ایشان، همفکرانی نزدیک برای بنی امیه و کارگزارانی مطمئن و امین برای این خاندان به شمار می‌آمدند. این گروه که نعمان بن بشیر انصاری از جمله ایشان بود، تفکراتی عثمانی داشتند و به شدت پیگیر انتقام از قاتلان عثمان بودند. نعمان بن بشیر، پس از قتل عثمان به دستور نائله بنت فرافصه –همسر عثمان- یا با عملکرد شخصی خود، لباس خونین عثمان را که در آن کشته شده بود، همراه با انگشتان قطع شده نائله به شام برد. پس از به خلافت رسیدن امام علی(ع)، او به معاویه پیوست و همراه با او در نبرد صفین، شرکت جست. وی در این جنگ، ضمن انجام اقداماتی به نفع معاویه و سپاه شام، در مواضعی، انصار را به سبب مواجهه با معاویه سرزنش کرد. او همچنین فرماندهی یکی از غارات معاویة بن ابوسفیان بر سرزمین‌های تحت حکمرانی امام علی(ع) را بر عهده داشت. نعمان در سال ۵۳ هجری منصب قضای دمشق را عهده‌دار شد و مدتی را هم عامل معاویه در یمن و نه ماه نیز کارگزار معاویه در امارت کوفه بود. در زمان حکومت یزید (۶۰-۶۴ هجری)، وی در سِمَت خود ابقا شد و تا اواخر سال ۶۰ هجری که از این مقام عزل شد، بر این منصب باقی بود. در این سال، و در پی ورود مسلم بن عقیل -سفیر امام حسین(ع)- به کوفه، امویان این شهر از جمله محمد بن اشعث کندی با نوشتن نامه به یزید، او را از ضعف نعمان بن بشیر -والی کوفه- در مواجهه با مسلم بن عقیل و نیز اقدامات مسلم بن عقیل و اخبار کوفه آگاه نموده، خواستار عزل او از این سمت شدند. پس از حادثه عاشورا در سال ۶۱ هجری، به دستور یزید، وی مسئولیت بازگرداندن اسرای اهل بیت(ع) به مدینه را بر عهده گرفت. نعمان مدتی را نیز فرماندار شهر حمص، -از شهرهای شام- بود. پس از مرگ یزید، او با عبدالله بن زبیر بیعت کرد. از این رو مردم حمص پس از قتل ضحاک بن قیس فهری در نبرد مرج راهط (ذی الحجه سال ۶۶ هجری)، به طرفداری از مروان بن حکم -خلیفه اموی- بر او شوریدند؛ او نیز از حمص فرار کرد. اما مردم این شهر در پی‌اش رفتند و او را پس از دستگیری، به سال ۶۵ هجری به قتل رساندند. علاوه بر نعمان بن بشیر، سائب بن خلاد بن سوید انصاری نیز از دیگر حارثیانی بود که به خدمت معاویه و دستگاه حکومتی او در آمده بود. وی فرمانداری یمن را برای معاویه بر عهده داشت.

بنی حارث بن خزرج و قیام عاشورا

بی‌شک واقعه عظیم عاشورا‌ از مهمترین وقایع تاریخ اسلام است که مردانی از بنی حارث بن کعب نقش آفرین آن در هر دو سوی میدان بودند. چهره‌های شاخص این قوم در این واقعه، عمرو و علی دو فرزند قرظة بن کعب انصاری بودند که در دو جبهه مخالف، رو در روی هم، صف بسته بودند. عمرو از همرزمان امام حسین(ع) و از شهدای رکابش بود. برادرش –علی- نیز از کسانی بود که همراه با عمر بن سعد و سپاهیان کوفی‌اش به نبرد با سید و سالار شهیدان(ع) آمده بود. عمرو بن قرظه در ایّام مهادنه و پیش از بستن آب توسط سپاه عمر بن سعد، به سپاه امام حسین(ع) پیوسته بود. امام(ع) تا پیش از آمدن شمر به کربلا و قطع این ارتباط، او را جهت گفتگو نزد عمر بن سعد می‌فرستاد. عمرو بن قرظه انصاری در روز هفتم محرم و همزمان با بسته شدن شریعه فرات بر اهل بیت پیامبر(ع)، از سوی امام حسین(ع) مأمور شد تا جلسه‌ای را بین دو سپاه برای گفتگوی بین امام حسین(ع) و عمر بن سعد ترتیب دهد. عمرو بن قرظه به سوی لشکر عمر سعد رفت و پس از گفتگو با عمر بن سعد، جلسه‌ای را برای ملاقات امام(ع) و عمر بن سعد ترتیب داد. در روز عاشورا او از امام(ع) اذن میدان گرفت و در حالی که این رجز را می‌خواند به سوی دشمن حمله‌ور شد: «سپاه انصار دانسته‌اند که من از کسی که مسئولیت حفظ جانش با من است، حمایت و حفاظت می‌کنم؛ ضربه‌های من همانند ضربه‌های جوانی است که از صحنه نمی‌گریزد؛ جان و مال من فدای حسین(ع) باد».- عمرو بن قرظه پس از مدتی مبارزه، نزد امام حسین(ع) بازگشت. عمرو در برابر آن حضرت(ع) می‌ایستاد و از ایشان در برابر تیرها و هجمه‌های دشمن حمایت می‌کرد. دشمن از هر سو به طرف امام(ع) تیر می‌انداخت؛ ولی او با سینه و صورت این تیرها را می‌گرفت. سرانجام پس از برداشتن جراحت‌های بسیار عمرو بر زمین افتاد پس رو به امام(ع) کرد و عرض کرد: «ای پسر رسول خدا(ص)! به عهد خود وفا کردم!» حضرت(ع) فرمود: «آری، تو زودتر از من در بهشت خواهی بود، سلام مرا به رسول خدا(ص) برسان و بگو که من نیز به دنبال تو خواهم آمد». عمرو پس از شنیدن این سخنان بشارت آمیز به شهادت رسید.

پس از شهادت عمرو، برادرش علی که از سربازان سپاه دشمن به شمار می‌آمد از صف سپاه خارج شد و خطاب به امام(ع) گفت: «ای حسین! برادر مرا فریفتی و او را کشتی!» امام(ع) فرمود. «من برادرت را فریب ندادم، بلکه خدای تعالی او را هدایت فرمود و تو به گمراهی کشیده شدی». سپس علی خطاب به امام(ع) گفت: «خداوند مرا بکشد اگر تو را نکشم و یا به دست تو کشته نشوم!» سپس به سوی امام(ع) حمله‌ور شد تا با نیزه‌اش به امام(ع) ضربتی بزند؛ اما یکی از یاران امام(ع) به نام هلال بن نافع بجلی پیشدستی کرد و او را با ضربت نیزه بر روی زمین انداخت. دوستان و اطرافیان علی آمدند و او را از معرکه خارج ساختند و به درمانش پرداختند.-

از دیگر مواضعی که از بنی حارث و افرادش در خلال این واقعه عظیم نام برده شده است، سخنان زید بن ارقم -صحابی پیامبر(ص)- پس از جسارت عبیدالله بن زیاد به سر مطهر اباعبدالله الحسین(ع) در دارالعماره کوفه است. زید از کسانی بود که حاضر نشد به ولایت امیرالمؤمنین(ع) در روز غدیر شهادت دهد، از این‌رو حضرت او را نفرین کرد و او نابینا شد و از آن پس حدیث غدیر را در حالی‌که نابینا بود برای مردم می‌خواند. زید بن ارقم در سنّ پیری و پس از حادثه عاشورا، وقتی اسیران اهل بیت(ع) را به کوفه آوردند و وارد قصر ابن زیاد کردند، در آنجا حضور داشت. وقتی سر مطهّر سید الشهدا(ع) را مقابل ابن زیاد قرار دادند و او با چوب به دندان‌های آن سر بریده می‌زد، زید بن ارقم به او اعتراض کرد و گفت: «چوب خود را از این لب‌ها بردار، به خدای یگانه قسم، من بار‌ها دیدم که رسول خدا(ص) با لب‌های مبارکش این لب‌ها را می‌بوسید». سپس به عنوان اعتراض، مجلس را ترک کرد. راوی نقل می‌کند که پس از خروج زید بن ارقم از مجلس، شنیدم که مردم می‌گفتند: به خدا اگر ابن زیاد سخن زید بن ارقم را می‌شنید، او را می‌کشت. گفتم: مگر چه گفت؟ گفتند: وقتی از کنار ما می‌گذشت، گفت: برده‌ای، برده‌ای را به حکومت نشانده و او هم مردم را به بردگی گرفته است. شما‌ ای مردم عرب، از این پس همگی برده‌اید. پسر فاطمه را کشتید و پسر مرجانه را به حکومت پذیرفتید. او نیکان شما را می‌کشد و بَدان شما را به بردگی می‌گیرد. شما تن به ذلت دادید، دور باد از رحمت حق، آن‌که ذلت پذیرد». برخی مورخان و مقتل‌نویسان، در گزارش این حادثه، پس از نقل اهانت ابن زیاد به سر مقدس ابا عبدالله(ع)، افزوده‌اند که زید بن ارقم به ابن زیاد گفت: «بگذار حدیثی بگویم که برایت سخت‌تر از این است. رسول خدا(ص) را دیدم که حسن(ع) را روی ران راست خود نشانده و دست راستش را روی سرش نهاده بود و حسین(ع) را روی ران چپ خود نشانده و دست چپش را روی سر وی گذاشته بود و می‌گفت: «خدایا این دو نفر و مؤمنان شایسته را به تو می‌سپارم». ‌ای ابن زیاد، اگر تو مؤمن هستی، چرا امانت رسول خدا(ص) را این‌گونه حفظ کردی؟»

اعلام و رجال بنی حارث بن خزرج

از مشاهیر و معاریف این طایفه -علاوه بر اسامی بسیاری از ایشان که در متن بدانها اشاره شد - می‌توان به نام اصحاب معروفی چون: ابوزید ثابت بن زید بن قیس انصاری -یکی از شش نفر جمع کننده قرآن به روزگار حضرت ختمی مرتبت(ص)-، نعیمان بن عمرو، زید بن ثعلبة بن عبدربه، زید بن خارجة بن ابی زهیر از اصحاب حاضر در بدر و ابومحمد عبدالله بن زید بن ثعلبة بن عبدربه از اصحاب بدری، و از شمار تابعین بسیار آن هم می‌توان به اسامی: عبدالرحمن بن ابوسعید خدری، حمزة بن ابوسعید خدری -برادر عبدارحمن-، سعید بن ابوسعید خدری -برادر عبدالرحمن-، عمر بن ثابت انصاری، بشیر بن ابومسعود عقبة بن عمرو، محمد بن نعمان بن بشیر، یزید بن نعمان بن بشیر و محمد بن عبدالله بن زید اشاره کرد. ضمن این که از راویان و محدثان معروف آن هم می‌توان علاوه بر ذکر برخی اسماء یاد شده، از محمد بن عبدالله بن زید بن عبدربه، علی بن احمد بن علی انصاری، محمد بن اسلم بن بجره انصاری، محمد بن میمون بن کعب انصاری، عمرو بن عبیدالله انصاری، خبیب بن عبدالرحمن بن عبدالله بن خبیب بن یساف، ابوالحارث حبیب بن عبدالرحمن بن حبیب انصاری و سفیان بن نمیر بن عمرو نام برد. افزون بر آن، عمرو بن امرؤالقیس و یزید بن فسحم خزرجی -هر دو از شعرای عهدجاهلی- عمرو بن عامر بن زیدمناة معروف به «ابن اطنابه» شاعر جاهلی و تک سوار خزرج، ابوزغبه عامر بن عمرو بن کعب، ابراهیم بن بشیر بن سعد، عبدالله بن نعمان بن بشیر، عبدالخالق بن ابان بن نعمان بن بشیر، شبیب بن یزید بن نعمان بن بشیر -همگی از شعرای بنی خزرج- و ابوزید انصاری از علمای معروف علم نحو هم، از دیگر چهره‌های بنام و شاخصی بودند که به این قوم منسوب‌اند. از زنان بنام و نام آور بنی حارث بن خزرج هم –علاوه بر آنچه که در متن به اسامی شان پرداخته شد- باید از افرادی نظیر: رباب بنت حارثة بن سنان، ربیع دختر حارثة بن سنان، خلیده دختر ثابت بن سنان، ام ثابت دختر ثابت بن سنان، کبشه بنت رافع بن معاویه -مادر سعد بن معاذ-، فریعه بنت رافع بن معاویة بن عبید بن أبجر -مادر سعد بن زراره-، سعاد بنت رافع بن معاویه، حبیبه بنت ملیل و کبشه بنت واقد بن عمرو -همگی از صحابیات پیامبر(ص)- و حمیده دختر نعمان بن بشیر از تابعی‌ها و از شعرای این قوم یاد کرد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت