کمک‌های مالی اهل بیت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اهل بیت است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

هدایای پیامبر به هیأت‌های نمایندگی قبایل عرب

هیأت‌های نمایندگی قبایل مختلف عرب برای اظهار اسلام و اعلام انقیاد قبایل خویش، بیشتر در سال نهم هجرت و احیاناً پیش یا پس از آن به حضور حضرت رسول اکرم(ص) شرفیاب می‌شدند و اسلام و انقیاد قبایل خود را به عرض می‌رساندند و مورد لطف و محبت شخص رسول اکرم(ص) واقع می‌شدند، و آن حضرت هدایا و جوایزی به آنان عنایت می‌کرد که برای نمونه چند مورد از نظرتان می‌گذرد:

1. هیأت نمایندگی ثعلبه: در سال هشتم هجرت پس از بازگشت رسول خدا(ص) از «جعرانه»، چهار نفر از «بنی ثعلبه» نزد رسول خدا(ص) آمدند و گفتند ما فرستادگان قبیله خود هستیم و همه اسلام آوردیم. رسول خدا(ص) دستور داد از آنان پذیرایی کردند و پس از چند روز اقامت هنگامی که برای خداحافظی شرفیاب شدند، به بلال فرمود تا به آنان جایزه دهد و بلال به هر کدامشان پنج اوقیه نقره جایزه داد و سپس به بلاد خویش برگشتند.
2. هیأت نمایندگی مُحارب: این هیأت که ده مرد بودند، در سال دهم در حجه الوداع به حضور رسول خدا(ص) رسیدند و در سرای رمله، دختر حارث منزل داده شدند. بلال برای ایشان روز و شب غذا می‌برد و اسلام آوردند و گفتند اسلام بنی محارب در عهده ما و در آن موسم‌ها رسول خدا را دشمنی سرسخت‌تر از آنان نبود. در میان این هیأت مردی از همان دشمنان سرسخت بود که چون رسول خدا او را شناخت، گفت: شکر خدا را که مرا زنده داشت تا به تو ایمان آورم. رسول خدا(ص) گفت: این دل‌ها در دست خداست. رسول خدا(ص) آنان را نیز جایزه داد و بازگشتند.
3. هیأت نمایندگی جعدة بن کعب: از بنی جعدة بن کعب «رقاد بن عمرو» نزد رسول خدا(ص) آمد و اسلام آورد و رسول خدا(ص) در «فلج» آب و زمینی به او داد و برای وی سندی نوشت که به گفته صاحب طبقات، نزد بنی جعده محفوظ بوده است.
4. هیأت نمایندگی قشیر بن کعب: پیش از حجة الوداع، و پس از غزوه «حنین» چند نفر از بنی قشیر از جمله ثور بن عروه بر رسول خدا(ص) وارد شدند و اسلام آوردند و رسول خدا به «ثور» قطعه زمینی بخشید و برای وی سندی نوشت. و نیز قرة بن هبیرة را جایزه‌ای داد و بردی مرحمت فرمود و او را سرپرست زکات‌های قبیله قرار داد.
5. هیأت نمایندگی تَغلِب: شانزده مرد تغلبی از مسلمانان و نصرانیانی که بر خود صلیب زرین آویخته بودند بر رسول خدا(ص) وارد شده و در خانه رمله، دختر حارث منزل کردند. رسول خدا(ص) با نصرانیان مصالحه کرد که بر دین خود باقی بمانند ولی فرزندان خود را به نصرانیت در نیاورند. مسلمانان را هم جوایزی عطا فرمود.

شرف‌یابی‌های اهل یمن

1. هیأت نمایندگی طبی: پانزده مرد از قبیله طی... برای دیدار رسول خدا(ص) به مدینه آمدند. سروری این گروه را زید الخیل بن مهلیل که از بنی نبهان بود، به عهده داشت. رسول خدا(ص) در مسجد بود، اعضای هیأت شتران خود را در جلوی خان مسجد بسته و نزد حضرت آمدند. رسول خدا(ص) اسلام را بر ایشان عرضه داشت و چون اسلام آوردند به هر یک پنج اوقیه نقره جایزه داد و به زید الخیل دوازده و نیم اوقیه داد. رسول خدا(ص) درباره زید الخیل می‌فرمود: هیچ مردی از عرب نزد من به فضل یاد نشد جز این که او را کمتر از آن یافتم که می‌گفتند، مگر زید الخیل که او را بیش از آن یافتم که توصیف می‌کردند و او را زیدالخیر نامید و سرزمین فید و زمین‌های دیگری را برای ارتزاق به او واگذار کرد و در این باره به او نوشته‌ای هم داد. زید با قوم خود بازگشت و چون به جایی که به آن فرده می‌گفتند رسید، به تب مبتلا گشت و پس از سه روز در همان جا در گذشت. بعضی هم، مرگ او را در آخر خلافت عمر دانسته‌اند.
2. هیأت نمایندگی مُراد: فروة بن مستیک مرادی، از ملوک کنده جدا شد و بر رسول خدا(ص) وارد شد و از آن حضرت پیروی کرد و نزد سعد بن عباده منزل گزید و به فرا گرفتن قرآن و احکام اسلام پرداخت. رسول خدا(ص) او را دوازده اوقیه جایزه داد و بر شتری مرغوب سوار کرد و حله‌ای از بافته عمان بخشید و عامل خود بر قبیله‌های: مراد، زبید و مذجح گردانید و خالد بن سعید بن العاص را همراه او برای دریافت صدقات (زکات) فرستاد و به او نوشته‌ای در اندازه‌های زکات داد. فروه همچنان عامل صدقات بود تا رسول خدا(ص) وفات یافت.

پیامبر و صد شتر به آتش افروز جنگ حنین:.. پس از تمام شدن جنگ حنین و طائف پیامبر اکرم(ص) نقشه تسلیم شدن و اسلام آوردن «مالک بن عوف» (آتش افروز جنگ حنین و طائف) را ریخت. از وضع او پرسید: گفتند به طائف پناه برده و با قبیله ثقیف همکاری می‌کند. پیامبر فرمود: این پیام را از من به او برسانید که اگر اسلام آورد و به ما بپیوندد من کسان او را آزاد می‌سازم و یکصد شتر نیز به او می‌بخشم. نمایندگان هوازن پیام پیامبر(ص) را به او رسانیدند و او که وضع ثقیف را متزلزل می‌دید، و از قدرت روزافزون اسلام آگاهی داشت، تصمیم گرفت از طائف خارج شود و به مسلمانان بپیوندد، ولی از این می‌ترسید که ثقیف از تصمیم وی آگاه شوند و او را در داخل بازداشت کنند، از این رو برای اجرای مقصد خویش چنین نقشه کشید: دستور داد در نقطه دوری از طائف کجاوه‌ای برای او آماده کنند، سپس از آن نقطه با سرعت هر چه زیادتر به جعرانه آمد و اسلام آورد و پیامبر(ص) طبق وعده‌ای که به او داده بود با وی رفتار کرد (صد شتر به او داد و کسان او را آزاد ساخت)، سیس او را سرپرست مسلمانان قبیله‌های نصر، ثماله و سلمه قرار داد. او بر اثر غرور فطری و افتخاری که از ناحیه اسلام به دست آورده بود زندگی را بر قبیله ثقیف تنگ کرده، آنها را در مضیقه اقتصادی قرار می‌داد، او خود را شرمنده الطاف پیامبر دیده و اشعاری در سماحت بی‌نظیر و بلند نظری پیامبر سرود که آغاز آنها این است: من هرگز در میان تمام مردم جهان مانند محمد را نه دیده‌ام و نه شنیده‌ام....

صله‌های ائمه به شعرا

صله‌های امام سجاد(ع) به فرزدق: مورخین رقم‌های بالایی را از اموالی که ائمه(ع) به شعرایی که درباره آنها شعر می‌سرودند عطا می‌کردند، در تاریخ ثبت کرده‌اند و یک نمونه آن ارقام، مبلغی است که امام سجاد(ع) برای فرزدق به خاطر قصیده معروفی که درباره امام سجاد(ع) به نظم درآورد فرستاد که به طور مختصر به آن اشاره می‌شود: وقتی که هشام بن عبدالملک با آنکه مقام ولایت‌عهدی داشت و آن روزگار (یعنی دهه اول قرن دوم هجری) از اوقاتی بود که حکومت اموی به اوج قدرت خود رسیده بود، هر چه خواست بعد از طواف کعبه خود را به حجرالاسود برساند و با دست خود آن را لمس کند، میسر نشد. ناچار برگشت و در جای بلندی برایش کرسی گذاشتند. او از بالای آن کرسی به تماشای جمعیت پرداخت، شامیانی که همراهش آمده بودند دورش را گرفتند، آنها نیز به تماشای منظره پر ازدحام جمعیت پرداختند. در این میان مردی ظاهر شد در سیمای پرهیزکاران، اول رفت و به دور کعبه طواف کرد بعد با قیافه‌ای آرام و قدم‌هایی مطمئن به طرف حجرالاسود آمد. جمعیت با همه ازدحامی که بود، همین که او را دیدند راه را باز کردند و او خود را به حجرالاسود رساند. شامیان که این منظره را دیدند (و قبلاً دیده بودند که مقام ولایت عهد با آن اهمیت موفق نشده بود که خود را به حجرالاسود نزدیک کند)، چشم‌هایشان خیره شد و غرق در تعجب گشتند. یکی از آنها از خود هشام پرسید: این شخص کیست؟ هشام با آنکه کاملاً می‌شناخت که او علی بن الحسین(ع) است خود را به ناشناسی زد و گفت: نمی‌شناسم. فرزدق که در آنجا بود گفت: لکن من او را می‌شناسم.... و بالبدیهه اشعاری سرود و انشا کرد و ضمن اشعارش گفت: این شخص کسی است که تمام سنگریزه‌های سرزمین بطحاء او را می‌شناسند، این کعبه او را می‌شناسد، زمین حرم و خارج حرم او را می‌شناسد....

هشام از شنیدن این قصیده ناراحت شد و دستور داد مستمری فرزدق را از بیت المال قطع کردند و خودش را در «عسفان» بین مکه و مدینه زندانی کردند ولی فرزدق اهمیتی به این حوادث نداد و در همان زندان با انشای شعر از هجو و انتقاد هشام خودداری نمی‌کرد. علی بن الحسین(ع) مبلغی پول برای فرزدق به زندان فرستاد. وی از قبول آن امتناع کرد و گفت: من آن قصیده را فقط در راه عقیده و ایمان و برای خدا انشا کردم و میل ندارم در مقابل آن پولی دریافت دارم. بار دوم حضرت آن پول را برای فرزدق فرستاد و به او پیغام داد که خداوند خودش از نیت و قصد تو آگاه است و تو را مطابق همان نیت و قصدت پاداش نیک خواهد داد. تو اگر این کمک را بپذیری به اجر و پاداش تو در نزد خدا زیان نمی‌رساند و او را قسم داد که حتماً بپذیرد، فرزدق هم پذیرفت.

برخی نوشته‌اند: زندان فرزدق به طول انجامید. هشام او را تهدید به قتل کرد. فرزدق به امام شکایت کرد. حضرت دعا کرد، حق تعالی او را از حبس خلاص نمود. خدمت امام(ع) رسید، عرض کرد: هشام اسم مرا از دفتری که مستمری می‌داد کرده است. فرمود چقدر به تو می‌داد؟ عرض کرد: فلان مقدار. حضرت به اندازه‌ای که چهل سال او را کفایت کند به وی عنایت فرمود. سپس فرمود: اگر می‌دانستم تو به بیشتر از این محتاج می‌شوی عطا می‌کردم. پس از چهل سال فرزدق از دنیا رفت.

جایزه امام باقر(ع) به کمیت اسدی: ابوالمستهل کمیت زید اسدی (۶٠-١٢۶ هجری) از شعرای غدیر در قرن دوم است که در زمان بنی امیه زندگی می‌کرد و دولت عباسی را درک نکرد. او درباره مدح بنی‌هاشم قصاید زیادی سروده است که به نام هاشمیات معروف است. وی در مدح امیرمؤمنان(ع) در داستان غدیر شعری سروده است.

همچنین درباره واقعه کربلا و مظلومیت اهل بیت پیامبر(ص) قصیده جانسوزی دارد. بارها امام باقر(ع) به او جوایزی داد که درباره یک مورد آن ابن شهر آشوب می‌نویسد: امام باقر(ع) پنجاه هزار درهم به او داد و آن گاه که کمیت قصیده معروف میمیه را برای امام باقر(ع) خواند، حضرت رو به کعبه کرد و سه بار گفت: خدایا کمیت را رحمت کن و او را بیامرز. سپس فرمود: ای کمیت این صد هزار است که از اهل بیت‌ام برای تو جمع‌آوری کردم. ولی او نپذیرفت و جامه‌ای از حضرت تقاضا کرد که امام به او عنایت فرمود.

جوایز امام هشتم(ع) به دعبل: از عبدالله بن صالح هروی نقل شده است که گفت: دعبل بن علی خزاعی وقتی شنید حضرت رضا(ع) به خراسان آمده است، قصیده تکان دهنده و پرشوری را که به «قصیده تائیه» معروف است، سرود، و به قصد مرو خراسان برای شرفیابی به حضور حضرت رضا(ع) حرکت کرد. وقتی خدمت امام هشتم(ع) رسید، عرض کرد: ای فرزند پیامبر! قصیده‌ای در شأن شما گفته‌ام و با خود عهد کرده‌ام که پیش از شما نزد هیچ کس نخوانم. حضرت فرمود: بخوان. او هم آن قصیده را شروع کرد.

امام پس از شنیدن قصیده از جای برخاست و وارد خانه شد. پس از چند لحظه خادم حضرت نزد دعبل آمد و گفت: مولایم فرمود این کیسه زر را که صد دینار دارد بگیر و در راه معاش خود مصرف کن. دعبل گفت: به خدا سوگند من برای اخذ صله بدین جا نیامده‌ام و این قصیده را به طمع مال نسروده‌ام. و کیسه پول را رد کرد و گفت: به مولایم عرض کنید من بسیار علاقه‌مندم که لباسی از شما داشته باشم تا به عنوان تیمن و تبرک ببرم. حضرت جبه‌ای از خز با همان کیسه زر توسط خادمش برای او فرستاد و فرمود به دعبل بگو این مال را بپذیر که به آن محتاج خواهی شد. دعبل آن را گرفت و رفت....

هدف او از شعر گفتن مسائل مادی نبود. اگر هدفش پول بود می‌توانست درباره دیگران هم شعر بگوید، ولی این کار را نکرد. همان‌گونه که وقتی از او سؤال کردند که چرا ملوک و سلاطین را ستایش نمی‌کنی و درباره آنان شعر نمی‌گویی؟ گفت: مدح افرادی مانند آنها به خاطر طمع در جوایز و پول‌های آنان است و من طمعی در جوایز و صله‌های آنها ندارم.

مواردی دیگر از جوایز امامان به شعرای متعهد: اعطای جایزه و صله از طرف امامان به شعرای متعهد و مدافع اهل بیت(ع)، منحصر به چند مورد مذکور نیست، بلکه بارها از این گونه جایزه‌ها عطا می‌کردند که به چند نمونه دیگر اشاره می‌شود:

1. امام حسن مجتبی(ع) مالیات یک سال عراق را فقط به خاطر سه بیت به شاعری بخشید و آن‌گاه که حضرت را مورد ملامت و سرزنش قرار دادند، فرمود: آیا نشدیدید چه گفت؟ او (گفت) جود تو به خاطر من نیست؛ بلکه به خاطر خداست. سپس فرمود: اگر تمام دنیا مال من بود و همه را در راه خدا به او می‌دادم، باز هم کم بود.
2. امام زین العابدین(ع) چهارصد هزار درهم که از میان خود و خاندانش فراهم کرده بود به کمیت داد.
3. امام باقر(ع) دستور داد یک بار سی هزار درهم به کمیت اسدی و بار دیگر هزار دینار و لباسی به او بدهند که دینارها را نپذیرفت ولی لباس را به عنوان تبرک گرفت و علتش این بود که که می‌گفت من به طمع دنیا شعر نگفته‌ام، بلکه به خاطر علاقه و محبت اهل بیت(ع) و برای آخرت این کار را کرده‌ام.
4. امام هشتم(ع) ششصد دینار یا کمتر برای قصیده تائیه به دعبل داد و یا به نقل یاقوت حموی حضرت به خاطر آن قصیده ده هزار درهم با یک دست لباس به او داد که مردم قم لباس را به سی هزار از او خریداری کردند، جز یک آستین آن را، که آن را گرفت و در و در میان کفن خود گذاشت.
5. هنگامی که مأمون از دعبل خواست قصیده تائیه‌اش را برای او بخواند، انکار کرد، ولی برای امام هشتم(ع) که مأمون در خدمت حضرت بود آن را خواند. مأمون دستور داد پنجاه هراز درهم به او بدهند. حضرت رضا(ع) امر کرد همان مقدار یا حدود آن را به دعبل بدهند.
6. همچنین امام رضا(ع) به خاطر چند بیت چهارصد دینار یا کمتر با یک استر به ابونواس عنایت کرد.

اینها و موارد دیگری از جوایز و صله‌هایی که به شعرا می‌دانند و بر فرض که برخی از این ارقام خالی از مبالغه نباشد، ولی آنچه مسلم است این است که این ارقام حاکی از رقم‌های بالایی است که ائمه(ع) به شعرا می‌دادند.

دلیل صله اهل بیت به شعرا

آیا دادن این همه پول و اموال را به خاطر سرودن چند شعر منطقی است؟ آیا این بخشش‌ها اسراف و تبذیر نیست؟ آیا اگر این گونه کمک‌ها را به افراد یا خانواده‌های فقیری که نیازمند یک لقمه غذا بودند می‌کردند، بهتر نبود؟

پاسخ: اگر ائمه(ع) غیر از این رفتار می‌کردند جای سؤال داشت و آنچه انجام دادند بهترین کار همان بود؛ زیرا نقش شعرا در آن زمان نقش مهمی بود و از نظر شعاع تأثیر‌گذاری، قابل قیاس با وسایل ارتباط جمعی امروز بود. شعرای هر گروه مذهبی یا سیاسی، از مواضع آن گروه با زبان شعر دفاع و حمایت می‌کردند.

شعرای پرشور و متعهد شیعی نیز با استقبال از هرگونه خطر، با زبان شعر از خط ولایت و مکتب امامت و تشیع دفاع می‌کردند و اگر در مدح امامی شعر می‌سرودند، در این راستا بود. این گروه از شعرا با سرودن اشعاری در دفاع از ولایت که بدون انتظار و چشمداشت هم بود آنچه را که بالاتر و عزیزتر و گرانقدرتر از مال بود؛ یعنی جانشان را به خطر می‌انداختند و پول و لباس و مالی که به آنها داده می‌شد در برابر جانشان که از آن گذشته بودند کم بود، چون علاوه بر این که خودشان را در معرض خطر و نابودی قرار می‌دادند کسانی که حتی نسبت‌های دوری هم با آنها داشتند از اذیت و آزار و شکنجه و تهدید و قتل و ارعاب در امان نبودند، کار آنها چون با انگیزه ایمان و عقیده بود، ائمه معصومین(ع) جوایزی به آنها لطف می‌کردند، نمی‌پذیرفتند و آن گاه که خاندان پیامبر اصرار می‌ورزیدند برای تیمن و تبرک و اطاعت امر آنها، عطایشان را قبول می‌کردند.

فرردق یکی از آنهاست که با این که هر سال عبدالملک هزار دینار به عنوان صله به او می‌داد، اما بعد از ماجرای هشام این مستمری قطع شد و همان‌گونه که گذشت او را به زندان افکندند، به این هم اکتفا نکردند و پس از این که از زندان آزاد شد به گفته ابن شهر آشوب وی را به بصره تبعید کردند.

مردی که دار خود را بر دوش می‌کشید: یکی دیگر از آنها دعبل خزاعی است که می‌گفت: سی سال است چوبه دار خود را بر دوش می‌کشم، اما هنوز کسی را که مرا به آن بیاویزد، نیافتم. و تمام اینها در موقع قدرت بنی‌امیه و بنی عباس و تسلط کامل آنها بر مردم بود.

او مسافرت‌های زیادی کرد، از حجاز و یمن گرفته تا ری و خراسان و نقاط دیگر را می‌گشت. گاهی دعبل سال‌ها از مردم پنهان می‌شد و دور دنیای آن روز به مسافرت می‌پرداخت.

کمیت اسدی: در روزگاری که بنی‌امیه صداها را در سینه‌ها و نفس‌ها را در گلوگاه خفه کرده بودند و مسند خلافت خود را روی اجساد آزادگان پهن کرده بودند، آزاد مرد شجاع و آگاهی به نام کمیت به پا خاست و با شمشیر زبان و قدرت بیان بر ضد وضع نابسامان زمان، پیکار کرد. او از بزرگان شعرای شیعه و از دودمان بنی‌اسد است که با امام باقر و امام صادق(ع) معاصر بود.

وی شاعری دانشمند و ادیبی نیرومند بود که او را «اشعر الأولین و الآخرین»، برجسته‌ترین شاعران گذشته و آینده لقب داده‌اند. کمیت در زمانی که مدح کردن اهل بیت(ع) جرم بود و جان انسان به خطر می‌افتاد، اشعار پر معنایی در شأن اهل بیت(ع) سرود.

او در مدح امیر مؤمنان(ع) و درباره واقعه کربلا و مظلومیت اهل بیت پیامبر(ص) قصیده‌های جانسوزی دارد. وی کسی است که زراره می‌گوید: خدمت امام باقر(ع) بودم که کمیت وارد شد و اشعاری خواند که پس از اتمام آن، امام باقر(ع) فرمود: همیشه روح القدس تو را تأیید می‌کند مادامی که با ما باشی و درباره ما شعر بگویی.

کمیت در زندان: او از سرودن اشعار درباره خاندان پیامبر و هجو دشمنانشان دست برنداشت و قصاید و اشعار آبدار و پرمغز او ادامه داشت که با توطئه خالد بن عبدالله قسری، حاکم کوفه از طرف هشام بن عبدالملک زندانی شد، و پس از آن با تلاش‌هایی از زندان آزاد شد.

شهادت کمیت: با این همه کمیت سرانجام، توسط مزدوران یوسف بن عمر ثقفی که پس از عزل خالد، به حکمرانی کوفه منصوب شده بود به شهادت رسید.

مستهل، فرزند کمیت گوید: من در هنگام مرگ پدر بر بالینش بودم. او در لحظات مرگ بی‌هوش شد و چون به هوش آمد سه بار گفت: بار خدایا، خاندان محمد و به شهادت رسید.

خلاصه این که شعرایی که درباره اهل بیت(ع) شعر می‌سرودند و جان خویش را به خطر می‌انداختند بی‌شک جزء شاعرانی هستند که امیرمؤمنان(ع) آنگاه که درباره شعر و شعرا سخن به میان آمد به گروهی از یارانش فرمود بدانید ملاک کار شما دین است و مایه حفظ شما تقوی است زینت شما ادب و دژهای محکم آبروی شما حلم و بردباری است.

به هر حال گروهی از شاعران گاهی چنان آثار جاودانه‌ای از خود به یادگار گذاشتند که پیشوایان بزرگ اسلام، طبق بعضی از روایات، مردم را به حفظ اشعار آنها توصیه می‌فرمودند، چنانکه درباره اشعار «عبدی» از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: به فرزندان خود اشعار عبدی را بیاموزید که او بر دین خداست.

اینک برای نمونه یکی از اشعاری که در مورد خلافت و جانشینی پیامبر اسلام(ص) سروده است یادآور می‌شویم. آنها گفتند رسول خدا(ص) برای بعد از خود کسی را به عنوان امام انتخاب نکرده است ولی ما خود انتخاب می‌کنیم. ما خود امامی بر می‌گزینیم اگر بر طریق هدایت بود اطاعتش می‌کنیم، و اگر از طریق گمراهی رفت او را صاف می‌کنیم (و یا کنار می‌گذاریم).

ما به آنها گفتیم در این صورت شما (پیرو) امام خود هستید، شما سرگردان شدید و ما سرگردان نیستیم. ولی ما همان را برگزیدیم که پروردگار ما برای ما روز غدیر خم برگزیده است و از آن کمترین انحراف و عدولی نخواهیم داشت. به همین زودی روز قیامت خدا ما را جمع می‌کند و نتیجه آنچه را شما گفتید و ما گفتیم خواهیم دید. ما بر نور واضح الهی هستیم پروردگارا بر نورانیت ما بیفزا و ما را ثابت قدم بدار.

کمک‌های مالی ائمه(ع) به نیازمندان

پیشوایان دینی غیر از مبالغی که به شعرا و... می‌دادند به قشرهای محروم و مستضعف جامعه نیز کمک‌های فراوانی می‌کردند که در تاریخ به طور تفصیل ثبت و ضبط شده است از جمله موارد ذیل است:

کمک‌های مالی امام حسن مجتبی(ع)

پیشوای دوم نه تنها از نظر علم، تقوی، زهد و عبادت مقامی برگزیده و ممتاز داشت، بلکه از لحاظ بذل و بخشش و دستگیری از بیچارگان و درماندگان نیز در عصر خود زبانزد خاص و عام بود. هیچ فقیری از در خانه آن حضرت دست خالی برنمی‌گشت. هیچ آزرده دلی شرح پریشانی خود را نزد آن بزرگوار بازگو نمی‌کرد. جز آنکه مرهمی بر دل آزرده او می‌نهاد.

روزی عثمان در کنار مسجد نشسته بود. مرد فقیری از او کمک مالی خواست. پنج درهم به وی داد. مرد فقیر گفت: مرا نزد کسی راهنمایی کن که کمک بیشتری به من بکند. عثمان طرف حضرت مجتبی و حسین بن علی(ع) و عبدالله جعفر، که در گوشه‌ای از مسجد نشسته بودند اشاره کرد و گفت: نزد این چند نفر جوان که در آنجا نشسته‌اند برو و از آنها کمک بخواه. وی پیش آنها رفت و اظهار مطلب کرد. حضرت مجتبی(ع) فرمود: از دیگران کمک مالی خواستن، تنها در سه مورد رواست: دیه‌ای (خون‌بها) به گردن انسان باشد و از پرداخت آن به کلی عاجز گردد، یا بدهی کمرشکن داشته باشد و از عهده پرداخت آن برنیاید؛ و یا فقیر و درمانده گردد و دستش به جایی نرسد. آیا کدام یک از اینها برای تو پیش آمده است؟ گفت: اتفاقاً گرفتاری من یکی از همین سه چیز است. حضرت مجتبی(ع) پنجاه دینار به وی داد. به پیروی از آن حضرت، حسین بن علی(ع) چهل و نه دینار و عبدالله بن جعفر چهل و هشت دینار به وی دادند. فقیر موقع بازگشت، از کنار عثمان گذشت. عثمان گفت: چه کردی؟ جواب داد: از تو پول خواستم تو هم دادی. ولی هیچ نپرسیدی پول را برای چه منظوری می‌خواهم؟ اما وقتی پیش آن سه نفر رفتم یکی از آنها (حسن بن علی) در مورد مصرف پول از من سؤال کرد و من هم جواب دادم و آن گاه هر کدام این مقدار به من عطا کردند. عثمان گفت: این خاندان کانون علم و حکمت و سرچشمه نیکی و فضیلت‌اند. نظیر آنها را کی می‌توان یافت؟.

امام مجتبی(ع) گاهی مبالغ قابل توجهی پول را یکجا به مستمندان می‌بخشید به طوری که مایه شگفت واقع می‌شد.

مورخان و دانشمندان در شرح زندگانی پرافتخار آن حضرت، بخشش بی‌سابقه و انفاق بسیار بزرگ و بی‌نظیری ثبت کرده‌اند که در تاریخچه زندگانی هیچ کدام از بزرگان به چشم نمی‌خورد و نشانه دیگری از عظمت نفس و بی‌اعتنایی آن حضرت به مظاهر فریبنده دنیا است. نوشته‌اند: «حضرت مجتبی(ع) در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارایی خود را در راه خدا خرج کرد و سه بار ثروت خود را به دو نیم تقسیم کرده و نصف آن را برای خود نگه داشت و نصف دیگر را در راه خدا بخشید». سائلی از آن امام چیزی خواست. پنجاه هزار درهم و پانصد دینار به وی داد..»...

کمک‌های مالی امام حسین(ع)

ادای دین اسامة بن زید.

اسامة بن زید سخت بیمار بود. امام حسین(ع) برای عیادت او تشریف برد و اسامه اظهار اندوه و تأثر کرد. امام از سبب اندوه او پرسید. پاسخ داد: شصت هزار درهم مقروض هستم و سبب اندوه من همین است. حضرت پرداخت آن را تقبل نمود. اسامه گفت: می‌ترسم مدیون از دنیا بروم. امام در حال حیات او قرضش را ادا کرد. شعیب بن عبدالرحمن نقل می‌کند: پس از شهادت امام حسین(ع) علامتی در پشت آن حضرت یافتند. علت را که از امام سجاد(ع) سؤال کردند پس از گریه‌ای طولانی فرمود: این نشانه چیزهایی است(مواد غذایی) که شب‌ها بر دوش خود می‌گذاشت و به منازل فقرا می‌برد.

کمک به مرد بادیه نشین: مردی بادیه نشین به مدینه آمد، سؤال کرد که بهترین مردم در این جا کیست؟ گفتند: حسین بن علی(ع) داخل مسجد شد. دید حضرت مشغول نماز است. در برابر امام ایستاد و این اشعار را در مدح و سخای او خواند: کسی که امروز امید خود را در خانه تو قرار داده و حلقه در خانه‌ات را بزند ناامید نمی‌شود. تو با جود و بزرگواری و محل اعتماد، پدر تو قاتل فاسقان بود. اگر نیاکان شما آنچه آورده‌اند نیاورده بودند، آتش دوزخ ما را فرا گرفته بود.

وقتی نماز امام(ع) تمام شد به قنبر فرمود: آیا از مال حجاز چیزی باقی مانده است؟ عرض کرد؟ آری. چهار هزار دینار. فرمود: آن را بیاور که کسی نزد ما آمده که سزاوارتر به تصرف در آن مال است. سپس حضرت به خانه رفت و ردای خود را که از برد بود از تن بیرون آورد، پول‌ها را در آن پیچید و پشت در ایستاد (که سائل او را نبیند و خجالت نکشد) و از شرم روی مرد بادیه نشین به خاطر کم بودن پول‌ها دست خود را از شکاف در بیرون کرد و زرها را به او عطا فرمود. و این اشعار را در عذر خواهی از کمی پول ایراد فرمود: «این را بگیر و بدان که من نسبت به تو مهربان هستم. اگر کاری به دست ما بود (بیش از این امکانات داشتیم) ابرهای کرم ما بر تو می‌بارید. ولی روزگار، ما را به تنگی گرفتار کرده و تهیدست هستیم». آن مرد پول‌ها را گرفت و گریه کرد. حضرت فرمود: مثل این که عطای ما را کم شمردی که گریه می‌کنی؟ عرض کرد: نه؛ بلکه به این گریه می‌کنم که دست با این جود و سخا، چگونه در میان خاک خواهد رفت.

پاداش معلم: ابن شهر آشوب می‌نویسد: عبدالرحمن سلمی به یکی از فرزندان امام حسین سوره «حمد» را تعلیم کرد و چون آن فرزند آن سوره را برای پدر و مادر خواند، امام به آن مرد یک هزار دینار پول و یک هزار دست جامه داد و دهانش را نیز پر از «در» کرد. و چون به آن حضرت اعتراض شد، در پاسخ فرمود: کجا می‌تواند اینها عطای او (یعنی تعلیم سوره حمد او) را جبران کند. سپس این دو شعر را انشا فرمود: هنگامی که دنیا بر تو بخشید، تو هم به مردم ببخش پیش از آنکه از دستت برود؛ زیرا نه بخشش و جود آن را از بین می‌برد هنگامی که رو کند و نه بخل آن را برای تو نگاه می‌دارد آن گاه که برگردد.

مردی بادیه‌نشین خدمت امام حسین(ع) آمد، گفت: یا بن رسول الله ضمانت کردم دیه کامله‌ای را بپردازم ولی توان ادای آن را ندارم. با خود گفتم، سراغ کریم‌ترین مردم می‌روم و از او سؤال می‌کنم. و کسی را کریم‌تر از اهل بیت رسول خدا ندیدم. حضرت فرمود: ای برادر عرب من سه مسأله از تو می‌پرسم اگر به یکی پاسخ دادی، یک سوم و اگر به دو تا پاسخ دادی، دو سوم و اگر به هر سه جواب دادی؛ تمام آن مال را به تو خواهم داد.

اعرابی گفت: یابن رسول الله آیا شخصی مثل تو که از اهل دانش و شرف هستی از مثل من سؤال می‌کنی؟ فرمود: آری. من از جدم رسول خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود: خدمتگزاری و احسان به اندازه شناخت و معرفت شخص است. عرض کرد: هر چه خواستی سؤال کن، اگر بدانم جواب می‌دهم وگرنه از تو یاد می‌گیرم. فرمود: افضل اعمال چیست؟ گفت: ایمان به خدا. فرمود: چه چیزی انسان را از هلاکت نجات می‌دهد؟ گفت: توکل و اعتماد به خدا. فرمود: زینت مرد در چیست؟ گفت علمی که به همراه او حلم باشد. فرمود: اگر این علم را نداشت؟ گفت مالی که با مروت و جوانمردی باشد. فرمود: اگر این را هم نداشت؟ گفت: فقر و پریشانی که با آن صبر و شکیبایی باشد. فرمود: اگر این را هم نداشته باشد؟ گفت: صاعقه‌ای از آسمان بیاید و او را بسوزاند که اهلیت و شایستگی غیر این را ندارد.

کمک‌های مالی امام سجاد(ع)

آن حضرت نیز مانند سایر ائمه از درماندگان دستگیری می‌کرد که به ذکر چند مورد بسنده می‌شود:

1. امام چهارم(ع) هزینه صد خانواده تهیدست مدینه را عهده‌دار بود؛
2. گروهی از اهل مدینه از غذایی که شبانه به دستشان می‌رسید، گذران معیشت می‌کردند، اما آورنده غذا را نمی‌شناختند. پس از درگذشت علی بن الحسین(ع) تازه متوجه شدند شخصی که شبانه مواد غذایی و خوار و بار برای آنان می‌آورده، علی بن الحسین(ع) بوده است.
3. او شبانه به صورت ناشناس انبان نان و مواد غذایی را شخصاً به دوش می‌کشید و در خانه فقرا می‌برد و می‌فرمود: صدقه پنهانی، آتش خشم خدا را خاموش می‌سازد. اهل مدینه می‌گفتند ما صدقه پنهانی را هنگامی از دست دادیم که علی بن الحسین(ع) در گذشت.

حضرت سجاد(ع) در طول سال‌ها به قدری انبان حاوی آرد و دیگر مواد غذایی را به دوش کشیده، شخصاً به به در خانه فقرا برد که شانه حضرت کوفته شده و پینه بسته بود، به طوری که پس از شهادت آن حضرت، هنگام غسل دادن جنازه‌اش این کوفتگی توجه حاضران را جلب کرد و وقتی از علت آن پرسیدند، پاسخ شنیدند که این، اثر حمل شبانه کیسه‌ها و انبان‌های پر از مواد غذایی به در خانه فقراست.

امام سجاد(ع) و ادای دین محمد بن اسامه از جمله کمک‌های مالی آن حضرت کمک جهت ادای دیون مردمی بود که بدهکار بودند و از جمله آنان محمد بن اسامة بن زید است که حضرت بدهی او را پرداخت.

محمد بن اسامة بن زید گریه می‌کرد. امام سجاد(ع) به او فرمود: چرا گریه می‌کنی؟ گفت: پانزده هزار دینار بدهکارم. فرمود: قرض تو را ادا می‌کنم. و سپس آن را پرداخت.

کمک‌های مالی امام محمد باقر(ع)

آن حضرت نیز مانند دیگر ائمه به نیازمندان کمک می‌کرد ک چند مورد از نظر خوانندگان ارجمند می‌گذرد:

1. ... حسن بن کثیر گوید: به امام باقر(ع) از فقر و احتیاج و بی‌وفایی برادران و دوستان شکایت بردم. فرمود: بد برادری است آن برادری که در زمان توانگری حق تو را نگه دارد و در هنگام فقر و احتیاج رشته دوستی خود را از تو ببرد. سپس به غلامش دستور داد کیسه‌ای که هفتصد درهم در آن بود آورده (به من داد) و فرمود این را خرج کن و هرگاه تمام شد مرا آگاه ساز؛
2. ... عمرو بن دینار و عبدالله بن عبید بن عمیر می‌گویند: ما حضرت ابی جعفر محمد بن علی(ع) را دیدار نکردیم جز این که به سوی ما خرجی و پوشاک و پول می‌آورد و می‌فرمود: این برای شما آماده شده بود پیش از آن‌که مرا دیدار کنید؛
3. ابونعیم نخعی از سلیمان بن قرم روایت کرده که گفت: امام باقر(ع) به ما نیکی می‌کرد، از پانصد درهم تا هشتصد درهم تا هزار درهم. (یعنی از پانصد درهم کمتر نمی‌داد) و چنان بود که از بخشش و احسان به برادران و کسانی که به او رو می‌آوردند و امیدواران به کرمش و آرزومندان خسته نمی‌شد.

کمک‌های مالی امام صادق(ع)

امام صادق(ع) و بودجه مخصوص: امام صادق(ع) اموالی را در اختیار بعضی از اصحابش، جهت رفع اختلافات مالی شیعیان قرار می‌داد تا با پرداخت آن مال نزاع خاتمه یابد. از این رو به مفضل (یکی از یاران خود) فرمود: هنگامی که بین دو تن از پیروان ما نزاعی می‌بینی از مال من غرامت بپرداز تا با یکدیگر صلح کنند.

به همین جهت در روایات آمده است که شخصی می‌گوید: من و دامادم درباره میراثی نزاع می‌کردیم که مفضل به ما رسید و وقتی متوجه شد که نزاع و مشاجره ما به خاطر چیست، ما را به منزل خود دعوت کرد و با چهارصد درهم میان ما صلح برقرار ساخت و هنگامی که پول را پرداخت، گفت: بدانید که این از مال من نبود، ولی امام صادق(ع) به من دستور داده است که هرگاه بین دو نفر از شیعیان اختلاف و مشاجره‌ای پیش آید، با پولی که از خود آن حضرت است در میان آنان صلح و صفا ایجاد کنم.

کمک‌های مالی مخفیانه امام صادق(ع): امام صادق(ع) مخفیانه به کسانی کمک می‌کرد که نمی‌دانستند آن بزرگوار به آنان می‌بخشد که یک نمونه از نظرتان می‌گذرد: ابو جعفر خثعمی گوید: امام صادق(ع) کیسه‌ای به من داد و فرمود این را به فلان مرد از بنی‌هاشم بده و به او نگو که من آن را داده‌ام. کیسه را به او دادم و گفت: خدا دهنده آن را پاداش نیکو دهد که گاه گاه چنین کیسه‌ای برای ما می‌فرستند و ما با آن زندگی می‌کنیم، اما جعفر با این که مال فراوانی دارد درهمی به من کمک نمی‌کند.

کمک‌های مالی امام صادق(ع) به دشمن: گاهی امام صادق(ع) به کسانی کمک می‌کرد که دشمن او بودند و قصد جانش را می‌کردند. به عنوان نمونه می‌توان أفطس را نام برد. حسن بن علی، ملقب به أفطس با محمد بن عبدالله معروف به نفس زکیه بر ضد حکومت منصور دوانیقی قیام نمودند. پس از حوادثی نفس زکیه شکست کشته شد خورد و حسن أفطس هم مخفی شد. مدتی بدین منوال گذشت. وقتی امام صادق(ع) به عراق آمد و با منصور ملاقات داشت، امام از فرصت استفاده نمود و برای نجات أفطس از گرفتاری به منصور دوانیقی فرمود: آیا میل داری با انجام عمل خیری درباره یکی از فرزندان رسول اکرم راهی به روی خود بگشایی؟ عرض کرد: آری. فرمود: فرزند آن حضرت، حسن بن علی را مورد عفو قرار بده. منصور دوانیقی پذیرفت و او را عفو کرد. اما همین شخص (حسن بن علی) درباره امام به کار ناروایی دست زد و قصد جان حضرت را کرد که با اینهمه امام او را مورد مهر و محبت قرار می‌داد و از او حمایت می‌کرد و از کمک مالی به او نیز دریغ نمی‌ورزید. به گونه‌ای که مرحوم شیخ طوسی از سالمه، کنیز امام صادق(ع) روایت کرده است که در ساعات آخر زندگی امام صادق(ع) در کنار بسترش بودم. حضرت لحظه‌ای از حال رفت. وقتی به حال آمد، فرمود: به حسن بن علی ملقب به أفطس هفتاد دینار بدهید و به فلان و فلان هم این مبلغ. سالمه می‌گوید: به حضرت عرض کردم آیا به کسی می‌بخشی که می‌خواست با کارد تو را بکشد؟ امام فرمود: می‌خواهی از آنان نباشم که خدا درباره‌شان می‌فرماید: و آنها که پیوندهایی را که خدا به آن امر کرده است برقرار می‌دارند و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب (روز قیامت) بیم دارند.

کمک‌های مالی امام هفتم(ع)

امام هفتم(ع) نیز مانند سایر ائمه معصومین(ع) از امتیازات و ویژگی‌های خاصی برخوردار بود که یکی از آن ویژگی‌ها بخشندگی حضرت بود، به گونه‌ای که در آن زمان نیازمندان، گرفتاران و درماندگان برای رهایی از فقر تنها به او رو می‌آوردند و آن بزرگوار هم تا آنجا که در توان داشت به بیچارگان انفاق می‌نمود بدون اینکه از کسی انتظار سپاسگزاری داشته باشد، بلکه فقط برای رضای خدا این کار را انجام می‌داد و همیشه سعی می‌کرد وقتی به آنان کمک می‌کند به طور ناشناس در رفع نیازشان بکوشد تا کسی که به او کمک می‌شود احساس ذلت و خواری نکند. از این رو در تاریکی شب از خانه خارج می‌شد و به مستمندان کمک می‌کرد به طوری که آن شخص نمی‌دانست از کجا به او کمک می‌شود. بغدادی درباره سخای حضرت می‌نویسد: موسی بن جعفر سخی و کریم بود و وقتی کسی او را اذیت می‌کرد برای او کیسه پولی که هزار دینار در آن بود می‌فرستاد و کیسه‌های پولی که سیصد، چهارصد، و دویست دینار در آن بود در مدینه تقسیم می‌کرد.

کیسه‌های پولی که حضرت برای نیازمندان می‌فرستاد ضرب المثل شده بود تا آنجا که مردم می‌گفتند: عجب است از کسی که کیسه‌های موسی(ع) به او رسیده، باز هم از کمبود و فقر شکایت می‌کند.

مورخین گروه زیادی از کسانی را که مورد احسان امام قرار می‌گرفتند نام برده‌اند که به چند مورد بسنده می‌شود: عیسی بن محمد بن مغیث قرظی می‌گوید: در جایی از جوانیه کنار چاهی به نام ام عظام، هندوانه، خیار و کدو کاشته بودم. نزدیک بهره‌برداری و رسیدن محصول بود که ناگهان ملخ‌ها تمام زراعت‌ها را از بین بردند و من علاوه بر قیمت دو شتر، صد و بیست دینار در آنجا خسارت دیدم. وقتی که نشسته بودم ناگهان امام موسی بن جعفر(ع) وارد شد و سلام کرد. به من فرمود: «حالت چطور است؟» گفتم: مانند کسی که تمام باغ‌هایش را یک‌جا آتش زده باشند. مزرعه‌ام را ملخ فرا گرفت و محصول آن را خورد.

فرمود: چقدر خسارت دیدی؟ گفتم: صد و بیست دینار بعلاوه بهای دو شتر، حضرت به حسابدارش فرمود: ای عرفه، برای ابن مغیث صد و پنجاه درهم آماده کن. آن گاه به عیسی فرمود پس سی دینار با دو شتر سود تو شد.

مرد فقیری بر امام وارد شد و درخواست بخشش و کمک کرد. امام(ع) خواست او را امتحان کند و به اندازه معرفتش او را گرامی دارد. فرمود: اگر به تو بگویند در دنیا چه آرزو داری، چه خواهی خواست؟ گفت: آرزو خواهم کرد که خداوند تقوای در دین و ادای حقوق برادران دینی را به من مرحمت کند. امام از جواب او خوشش آمد و دستور داد تا هزار دینار به وی مرحمت کردند.

کمک‌های مالی امام هفتم(ع) به دشمن

سبب گرفتاری موسی بن جعفر(ع) این شد که هارون پسرش محمد (امین) را برای تعلیم به جعفر بن محمد بن اشعث سپرد. یحیی بن خالد برمکی بر جعفر حسد برد و با خود گفت اگر خلافت به محمد امین برسد وزارت از دست من و فرزندانم بیرون خواهد رفت. از این رو در صدد برآمد تا به وسیله‌ای دست جعفر بن محمد بن اشعث را از کار کوتاه کند و جعفر از کسانی بود که قایل به امامت موسی بن جعفر(ع) بود. یحیی بدین منظور با جعفر از در دوستی وارد شد و زیاد به خانه‌اش رفت و آمد می‌کرد و خصوصیات زندگی و کارهای او را با اضافاتی که برای تأثیر در دل هارون خود وی بر آن می‌افزود، هر روز به هارون گزارش می‌داد تا این که روزی به برخی از نزدیکان خود گفت: آیا مرد تنگدستی از خاندان ابیطالب سراغ ندارید که من به وسیله او اطلاعاتی از وضع موسی بن جعفر کسب کنم. او را به علی بن اسماعیل بن جعفر بن محمد راهنمایی کردند و علی بن اسماعیل کسی بود که موسی بن جعفر با او انس داشت و به او احسان می‌فرمود و گاه گاهی اسرار خود را به او بازگو می‌گفت.

یحیی بن خالد مالی برای علی بن اسماعیل فرستاد و او را به رفتن به بغداد تشویق کرد و چون آماده رفتن شد، حضرت موسی بن جعفر(ع) مطلع شد. او را‌طلبید و به او فرمود: ای برادرزاده به کجا می‌روی؟ پاسخ داد: به بغداد. حضرت پرسید: برای چه می‌روی؟ گفت من بدهکارم و خود، مرد فقیری هستم.

حضرت فرمود: من بدهی تو را می‌پردازم و زیاده بر آن نیز به تو خواهم داد و وعده‌های دیگری هم به او داد. علی بن اسماعیل اعتنایی نکرد و آماده حرکت شد. موسی بن جعفر که از تصمیم او آگاه شد او را خواست و به او فرمود: تو تصمیم رفتن داری؟ آری. چاره‌ای ندارم.

حضرت به او فرمود: ای برادرزاده نگران نباش و از خدا بترس. کودکان مرا یتیم مکن و در پایان سخن دستور داد سیصد دینار اشرفی و چهار هزار درهم دیگر نیز به او بدهند. علی بن اسماعیل به بغداد آمد و یحیی بن خالد وضع موسی بن جعفر را از او تحقیق کرد و با مطالبی که خود بر آن اضافه کرد همه را به هارون گزارش داد. آن گاه خود علی بن اسماعیل را به نزد هارون برد. هارون حال عمویش (موسی بن جعفر) را پرسید و او زبان به سعایت و بدگویی آن حضرت گشود و آنچه یحیی خالد گفته بود همه را باز گفت و بر آن افزوده، گفت: اموالی از مشرق و مغرب برایش می‌آورند و او خانه‌هایی مخصوص جمع اموال دارد که آنها را در آن خانه‌ها نگهداری می‌کند و مزرعه‌ای را به سی هزار دینار خرید و آن را بسیره نام نهاد و چون سی هزار دینار را به نزد صاحب آن مزرعه بردند گفت: من این سکه را نمی‌خواهم و باید دینارهایی را که می‌خواهید به من بدهید سکه‌اش چنین و چنان باشد. موسی بن جعفر دستور داد آن دینارها را برگرداندند و سی هزار دینار دیگر به همان اوصافی که صاحب مزرعه خواسته بود به او داد.

هارون این سخنان را شنید و دستور داد دویست هزار درهم به او بدهند که آن را از برخی نقاط شرقی دریافت کند، فرستادگان علی بن اسماعیل برای دریافت پول رفتند. علی بن اسماعیل همان طور که در انتظار رسیدن پول‌ها به سر می‌برد برای قضای حاجت رفت. ناگهان به اسهالی دچار شد... و به حال مرگ افتاد و در همان حال که مشغول جان کندن بود اموال را آوردند، با حسرتی فراوان بدان‌ها نگریست و گفت: من که در حال مردن هستم اینها را برای چه کار می‌خواهم....

شیخ مفید می‌نویسد: حضرت موسی بن جعفر(ع) مهربان‌ترین مردم به خانواده و خویشاوند خود بود و از فقرای مدینه در شب‌ها تفقد می‌کرد و سبدهایی که در آن پول، طلا و نقره و آرد و خرما بود برای ایشان می‌برد و آنها نمی‌دانستند از کجا می‌آید و چه کسی می‌آورد.

کمک‌های مالی امام هشتم(ع)

ابن شهر آشوب درباره آن حضرت می‌نویسد: امام هشتم(ع) زیاد احسان می‌کرد... و بیشتر صدقه‌های او در شب‌های تاریک بود.

مرحوم کلینی در کافی می‌نویسد: شخصی به نام یسع بن حمزه گفته است: روزی در مجلس علی بن موسی الرضا(ع) بودم. گروه زیادی اجتماع کرده و از مسائل حلال و حرام سؤال می‌کردند. ناگاه مرد بلند بالایی وارد شد و پس از سلام، عرض کرد من از دوستان خانواده شما هستم. از مکه بیرون آمدم و پول خود را گم کردم و چیزی ندارم که برگردم، اگر صلاح می‌دانید مبلغی که مرا به وطنم برساند به من عطا کنید تا آن‌گاه که به وطنم رسیدم آن را صدقه دهم؛ زیرا نیازمند آن نیستم (و در وطن از نعمت ثروت بهره‌مندم). حضرت فرمود: بنشین. خدا تو را بیامرزد. آن گاه رو به مردم کرد و برای آنها سخن گفت تا این که مردم متفرق شدند و جز سلیمان جعفری و خثیمه و من کسی به جا نماند. آن گاه حضرت وارد اطاق شد و بعد از ساعتی از بالای در دست مبارکش را بیرون آورد و فرمود: این دویست دینار را بگیر و در مخارجت صرف کن و به آن تبرک بجو و لازم نیست از طرف من صدقه بدهی و از این جا بیرون رو که نه من تو را ببینم و نه تو مرا. آن مرد بیرون رفت. سلیمان عرض کرد: فدایت شوم، ترحم کردی و بخشش نمودی، چرا خود را از او پنهان داشتی؟ فرمود: از ترس این که مبادا از من خجالت کشد. آیا نشنیده‌ای که پیغمبر(ص) فرمود: کسی که صدقه را پنهان بدهد مثل این است که هفتاد حج به جا آورد و کسی که گناه را آشکار کند خوار و ذلیل است و کسی که پنهان انجام دهد بخشوده است. آیا کلام پیشینیان را نشینده‌ای که گفته‌اند هر گاه به منظور حاجتی پیش او می‌رفتم در حالی بر می‌گشتم که آبروی من محفوظ مانده بود.

ابن شهر آشوب می‌نویسد: آن حضرت در خراسان تمام مال خود را روز عرفه تقسیم کرد. فضل بن سهل عرض کرد این کار زیان‌آور است. حضرت فرمود: غنیمت است. آن گاه فرمود: آنچه را که به منظور اکرام بندگان خدا می‌دهی ضرر مشمار.

کمک‌های مالی امام جواد(ع)

از ابوهاشم روایت کرده‌اند که گفت: یک بار ابو جعفر(ع) (امام جواد) سیصد دینار به من داد و فرمود آن را برای یکی از پسرعموهایش ببرم و گفت: بدان که او به تو خواهد گفت مرا به کسی راهنمایی کن تا با این پول‌ها از او متاعی بخرم. در این صورت تو او را راهنمایی کن. ابوهاشم گفت: من دینارها را نزد پسر عموی امام(ع) بردم و او به من گفت: ای هاشم مرا به معامله‌گری که با این پول‌ها متاعی بخرم راهنمایی کن. من نیز اطاعت کردم.

سهل بن زیاد از ابن حدید نقل می‌کند که گفت: به همراه عده‌ای به سفر حج رفتیم. در میان راه راهزنان به ما حمله کردند. چون وارد مدینه شدم خدمت حضرت جواد(ع) رسیدم و او را از حادثه‌ای که برای ما پیش آمده بود باخبر کردم. دستور داد لباسی به من بدهند. سپس دینارهایی داد و فرمود: این دینارها را به اندازه آنچه را که از همراهانت برده‌اند میان آنها تقسیم کن. ابن حدید می‌گوید: پول‌ها را میان همراهانم تقسیم کردم، درست به اندازه همان مالی بود که برده بودند. نه کمتر، نه بیشتر.

کمک‌های مالی امام حسن عسکری(ع)

حمایت و پشتیبانی مالی از شیعیان: یکی از موضع‌گیری‌های امام عسکری(ع) در برابر حکومت‌های وقت، حمایت و پشتیبانی مالی از شیعیان، به‌ویژه از یاران خاص و نزدیک آن حضرت بود. با یک مطالعه در زندگانی آن حضرت، این مطلب به خوبی آشکار می‌شود که گاهی برخی از یاران امام، از تنگنای مالی، در محضر امام شکوه می‌کردند و حضرت، گرفتاری مالی آنان را برطرف می‌ساخت و گاه حتی پیش از آنکه اظهار کنند، امام مشکل آنان را برطرف می‌کرد. این اقدام امام مانع از آن می‌شد که آنان زیر فشار مالی، جذب دستگاه حکومت ستمگر عباسی شوند. در این زمینه می‌توان برای نمونه چند مورد زیر را یاد کرد:

1. «ابوهاشم جعفری» می‌گوید: از نظر مالی در مضیقه بودم. خواستم وضع خود را طی نامه‌ای به امام عسکری(ع) بنویسم ولی خجالت کشیدم و صرف‌نظر کردم. وقتی که وارد منزل شدم، امام صد دینار برای من فرستاد و طی نامه‌ای نوشت: هر وقت احتیاج داشتی، خجالت نکش، و پروا مکن، و از ما بخواه که به خواست خدا به مقصود می‌رسی.
2. «علی بن زید علوی» می‌گوید: امام عسکری(ع) مبلغی پول به من داد و فرمود: با این پول کنیزی بخر؛ زیرا کنیز تو مرده است. وقتی که به منزل برگشتم دیدم کنیز مرده است.
3. «ابوطاهر بن بلال» یک سال به حج مشرف شد و در مراسم حج مشاهده کرد که «علی بن جعفر» مبالغ هنگفتی انفاق کرد. وقتی که از حج بازگشت، جریان را به امام گزارش کرد. امام در پاسخ نوشت: «قبلاً دستور داده بودیم صد هزار دینار به وی بدهند. سپس مجدداً بالغ بر همین مبلغ برای او حواله کردیم، ولی او برای رعایت حال ما نپذیرفت». بعد از این جریان «علی بن جعفر» به حضور امام شرفیاب شد، به دستور حضرت سی هزار دینار به وی پرداخت گردید.

این روایت نشان می‌دهد که «علی بن جعفر» مبالغ درشتی در حجاز توزیع می‌کرده است، و اگر چه مورد مصرف آنها در روایت معین نشده، ولی حجم بزرگ پول‌ها نشان می‌دهد که این، یک برنامه وسیع و طراحی‌شده بود و طبعاً شیعیان نیازمند و شخصیت‌های بزرگ و برجسته و مبارز شیعه از آن برخوردار می‌شده‌اند و این برنامه با آگاهی و هدایت و حمایت مالی امام اجرا می‌شده است.

البته پرداخت چنین مبلغ‌هایی با توجه به محدودیت امام، نباید موجب تردید یا انکار گردد؛ زیرا به رغم آنکه فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی امام به شدت تحت کنترل حکومت عباسی بود، رقم‌های قابل توجهی از شیعیان مناطق مختلف، توسط نمایندگان آمام به آن حضرت می‌رسید. مثلاً تاریخ می‌گوید: شخصی از «جرجان» به محضر امام رسید و اموالی را که شیعیان آن منطقه فرستاده بودند به پیشکار امام به نام «مبارک» تسلیم کرد، یا شخصی که از منطقه جبل (قسمت‌های کوهستانی ایران تا قزوین و همدان) با راهنمایی یک نفر علوی به حضور امام رسیده بود، چهار هزار دینار به امام تقدیم کرد. نماینده امام در قم (احمد بن اسحق) صد و شصت کیسه طلا و نقره که از شیعیان آن شهر تحویل گرفته بود، به امام تسلیم کرد. غیر از اینها اموال و وجوه قابل توجهی نیز توسط نمایندگان امام عسکری(ع) جمع‌آوری شده بود که تحویل آنها تا زمان شهادت حضرت به تأخیر افتاد و طبعاً به پیشگاه حضرت ولی عصر تقدیم شد که می‌توان به عنوان نمونه از اموال فراوانی یاد کرد که در اختیار «ابراهیم بن مهزیار» بوده و پس از مرگ او پسرش «محمد» به نماینده امام عصر تحویل داد. همچنین می‌توان از هفتصد دیناری که نزد یکی از اهالی جبل بوده، و نیز از پانصد دیناری که در اختیار یکی دیگر از شیعیان به نام «عمران همدانی» بوده، نام برد.

منابع

1. علیدوست خراسانی، نورالله، منابع مالی اهل بیت