سیره‌نویسی و سیره‌نگاران

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سیره‌نویسی و سیره‌نگاری است. سیره‌نویسی و سیره‌نگاران از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سیره‌نویسی و سیره‌نگاران در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق

زمانی که سیره‌نویسی به عنوان یک رشته اختصاصی و با مشخصه تاریخ‌نگاری مطرح گردید، دربرگیرنده دو قسمت اساسی بود؛ یکی «مبعث» و دیگری «مغازی». قسمت نخست از شرح حال اجداد پیامبر(ص) آغاز می‌شد و به هجرت خاتمه می‌یافت. قسمت دوم مغازی بود که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی دوران مدینه می‌شد. ابن اسحاق که مانند بسیاری از معاصرانش از نگاشته‌های اهل کتاب و نیز مسلمانانی که از آنان متأثر بودند، استفاده می‌کرد، در ابتدای کتاب خود کتاب المبتدأ را قرار داد که شامل تاریخ آفرینش و انبیاء تا پیامبر(ص) می‌شد. ابن هشام تهذیب‌گر سیره ابن‌اسحاق، این فصل را از کتاب وی حذف کرد. از آنجا که سیره ابن اسحاق پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است، باید نگاهی به دوره قبل از او بیندازیم تا بتوانیم موقعیت این سیره و جهت‌گیری‌های آن را بهتر دریابیم.

نخستین پرسش در زمینه سیره‌نگاری و تاریخ‌نگاری و حدیث‌نویسی در قرن اول و دوم این است که آیا در آن دوران نوشته مکتوبی بوده است یا خیر؟ پاسخ این سؤال مربوط به تاریخ کتابت حدیث می، شود زیرا در آغاز توجه به سیره، نشأت گرفته از پرداختن به حدیث پیامبر(ص) و سیره عملی آن حضرت بود؛ گرچه تا حدودی جنبه تاریخی آن مستقل از حدیث بوده و توجه بدان نمی‌توانست بی‌ارتباط با حدیث بوده باشد. تا آنجا که مربوط به نگارش و کتابت حدیث می‌شود، می‌توان گفت، نگارش در اوایل قرن دوم هجری به‌طور رسمی آغاز شده است، اما به‌طور غیر رسمی، پیش از آن نیز کسانی که مخالف جوّ عمومی بوده‌اند، خود به کتابت حدیث می‌پرداخته‌اند. از میان خلفا نخستین کسی که امر به نوشتن حدیث کرد، عمر بن عبدالعزیز (م ۱۰۱) بود و اولین محدثی که بعد از این فرمان، به کتابت حدیث پرداخت، ابن شهاب زهری (م١٢۴) است.

روشن است که حدیث به دلیل آن‌که جنبه دینی داشت، صرفاً به خاطر بهانه‌هایی که از طرف برخی از خلفا ابراز می‌شد، دچار چنین مشکلی شده بود. تاریخ نیز تا آنجا که مربوط به این قسمت بود این مشکل را در خود داشت. در عین حال «سیره» تنها عبارت از حدیث نبود، بلکه ابعاد تاریخی داشته و به همین جهت از لحاظ فضای دینی حاکم بر عدم اجازه به کتابت حدیث کمتر گرفتار مشکل می‌شد و مسائلی چون اخبار جاهلیت انساب عرب و حتی سیرالملوک که گویا نگاشته‌هایی در آن زمینه‌ها بود می‌توانست به نگارش درآید. مسعودی خبر وجود این سیرالملوک را نزد معاویه که به صورت مکتوب وجود داشته و هر شب برایش خوانده می‌شد، گزارش کرده است. کتاب‌هایی نیز در همین زمینه به برخی از نسب‌شناسان و آگاهان به اخبار جاهلیت عرب نسبت داده شده است؛ از جمله به عبید بن شریه و چند نفر دیگر.

آنچه قضاوت را درباره مکتوبات احتمالی موجود در قرن اول دشوار کرده، این است که راویان متأخری که گاه و بی‌گاه دست به تألیف زده‌اند روشن نکرده‌اند که آیا به‌طور شفاهی از راویان پیشین نقل می‌کنند یا با اجازه آنها از کتاب‌های آنان بهره برده‌اند؛ مثلاً زمانی که ابن اسحاق از عروة بن زبیر نقل می‌کند، آیا شفاهاً روایت مزبور را از زهری و او از عروه شنیده یا اینکه از کتاب عروه و با اجازه روایتی که از زهری داشته و او از عروه، از کتاب عروه نقل می‌کند؟ از قرن دوم به بعد این روش معمول بود که اگرچه با اجازه از کتابی نقل می‌کردند، تنها نام شیخ مجیز خود را می‌آوردند و اگر شیخ از روی کتابی می‌خواند، آنها از شیخ روایت کرده نام او را در سند می‌آورده‌اند. این رسم تا مدت مدیدی ادامه داشته تا اینکه کم کم آوردن نام کتاب و نقل مستقیم از مؤلف کتاب رواج یافت. اینکه آیا در قرن اول و آغاز قرن دوم نیز چنین بود، مشکلی است که وجود دارد و به احتمال می‌توان گفت: عمده نقل‌ها از کتاب‌های موجود گرفته می‌شد، گرچه محتمل است که در موارد اندکی نقل شفاهی نیز وجود داشته است. اشکال آن است که اگر نگارش‌های قرن اول هجری فراوان بوده باید گزارش بیشتری درباره آن به دست ما می‌رسید. نقل شفاهی به ویژه در مواردی که از افرادی عادی اما مرتبط با حادثه، چیزی نقل می‌شده قطعی است. به هر روی نقل از نگاشته‌ها که باید نام آنها را جزوه و سیاهه گذاشت، بنیاد کار تألیف در نیمه دوم قرن دوم به بعد بوده است.

سزگین می‌نویسد: «باید توجه داشت که وقتی طبری در تاریخ خود می‌نویسد: «حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلامة، قال: حدثنا ابن اسحاق» کلمه به کلمه از کتاب مغازی ابن اسحاق اقتباس کرده است». همو می‌نویسد: «به‌طور مثال، در روایتی از کتاب الاغانی آمده است: «محمد بن حسن بن درید نقل کرد، از قول عمر بن شبه و او از ابوعبیده او از عوانة بن حکم.. چنین و چنان»؛ در این صورت ما باید بپذیریم که کتاب‌های یکی از این مؤلفان در دسترس ابوالفرج اصفهانی بوده است و او عین عبارت آن را نقل می‌کند؛ چه بسا ابن درید کتابی داشته است و یا از کتاب عمر بن شبه و یا از روی کتاب ابوعبیده و یا از کتاب عوانه - که آن دو تن راوی کتاب عوانه بودند - این خبر را گرفته باشد و چه بسا که مأخذ این خبر ابوالفرج، کتابی از عمر بن شبه یا از ابوعبیده و یا از عوانه بوده است». جواد علی می‌نویسد: «طبری شیوه روایی را برای نقل اخبار انتخاب کرده و در این شیوه نیازی به یاد از نام کتاب نبوده است،؛ چراکه در این شیوه نام راوی به جای کتاب ذکر می‌شود. به عنوان نمونه وی در نقل از عمر بن شبه (م ٢۶٢) چنین می‌نویسد: «وحدثنی عمر مرة اخری فی کتابه الذی سماه کتاب اهل البصرة» این نشان از آن دارد که وی از آثار مکتوب وی استفاده کرده است. جواد علی می‌افزاید: «مشکل این شیوه آن است که در بسیاری از موارد روشن نیست که طبری از کتاب کدامیک از افرادی که نامشان در سند آمده استفاده کرده‌اند». توجه به این نکته نیز مفید است که نگاشته‌های محدثان صدر اسلام در اصل به عنوان کمک به حافظه بوده است. این نگاشته‌ها ترتیب و تدوین خاصی نداشته و بیشتر در حد یک سیاهه می‌توانسته قابل توجه باشد.

درباره نگارش سیره نیز روایاتی در دست است. از جمله نقلی را زبیر بن بکار درباره نگارش سیره توسط ابان بن عثمان بن عفان (م میان ٩۶-١٠۵) آورده است. او گوید: «سلیمان بن عبدالملک در مدینه اظهار تمایل کرد تا سیره‌ای نگاشته شود. ابان گفت قبلا چنین کاری را انجام داده است. سلیمان به ده نفر کاتب دستور داد تا نوشته او را استنساخ کنند، اما بعد از نوشتن به دلیل آنکه در آن نوشته فضایل انصار بود، آن را از میان برد. وی گفت: اگر پدرش اجازه دهد بار دیگر کتاب ابان را استنساخ خواهد کرد». درستی این نقل محتمل است اما به دلیل آن‌که روایات چندانی از ابان در سیره‌ها در دست نیست می‌توان نوشته او را در حد بسیار محدودی دانست. برخی از محققان، با توجه به استفاده طبری از نقل‌های سهل بن ابی حثمه (متولد سال سوم هجرت) که گفته شده به‌طور مکتوب نزد برخی از احفاد او بوده، خواسته‌اند نشان دهند که او قصد نگارش غزوات پیامبر(ص) را داشته و مقداری نیز نوشته است. همان مؤلف خواسته است نشان دهد که از بعضی از اسناد ابن اسحاق چنین برمی‌آید که او از نگاشته‌های قبلی در سیره بهره برده است.

جدی‌ترین گزارش درباره نگارش سیره در قرن اول، گزارشی است که درباره نوشتن سیره توسط عروة بن زبیر وجود دارد. واقدی او را أول من صنف فی المغازی دانسته است. فراوانی نقل‌های او در سیره نشان می‌دهد که وی بدون نگارش نمی‌توانسته این حجم از آگاهی را حفظ کرده و در اختیار دیگران بگذارد. مجموع این روایات را محمد مصطفی الاعظمی ضمن کتابی با نام مغازی رسول الله(ص) العروة بن زبیر به روایت ابوالاسود فراهم آورده و به سال ١۴٠١ (توسط مکتب التربیة العربی) به طور مستقل به چاپ رسانده است. از وهب بن منبه نیز اوراقی یافت شده که برخی از اخبار دوران مکه و نیز غزوه خثعم به روایت از او، از طریق نواده دختریش در آن اوراق بوده است.

وهب بن منبه و اخبار کتاب المبتدأ در آغاز سیره‌ها

آنچه بیش از همه از وهب مانده، اخبار مربوط به کتاب المبتدأ است که بیشتر از طریق همین نواده دختری او یعنی عبدالمنعم بن ادریس برجای مانده است: کمتر کسی است که وهب بن منبه (م ۱۱۰ در صنعاء) را نشناسد و نقل‌های یهودی او را ندیده باشد. صدها بلکه بالغ بر هزار حدیث و مطلب از وی در کتاب‌ها نقل شده که غالب آنها درباره اخبار بنی‌اسرائیل و مسائلی است که به اصطلاح مربوط به کتاب المبتدأ یعنی اخبار انبیاء گذشته، تاریخ عالم از دید یهود و مسائلی از این قبیل است. این احادیث اساس نگرش‌های جهان‌شناسی بسیاری از مسلمانان را تشکیل می‌دهد؛ چراکه بیشتر آنها در کتاب‌های حدیث وارد شده و به تدریج مبنایی برای دانش جهان‌شناسانه مسلمانان درآمده است. تاکنون درباره وهب بن منبه فراوان گفته و نوشته‌اند ولی از تأثیر نقل‌های او در فکر فلسفی مسلمانان که از فیلسوفان یونانی و ایرانی و هندی بیشتر بوده، کمتر بحث جدی شده است. از وهب بن منبه که بگذریم و اینکه او چه اندازه این جملات را نقل کرده و منبع او چه بوده نقش شخصی به نام عبدالمنعم بن ادریس بن سنان مهم است که بر اساس برخی نقل‌ها دخترزاده وهب بن منبه خوانده شده و بسیاری از آنچه به وهب بن منبه منسوب است از طریق این عبدالمنعم روایت شده است. ذهبی نوشته است که او نود سال عمر کرد و به سال ۲۲۸ درگذشت. اصلش یمانی بود و افرادی چون ابن ابی الدنیا هم از او روایت دارند. در «الایماء الی زوائد الامالی و الاجزاء» ص۸۳ از وی اینطور یاد شده است که «عبدالمنعم بن ادریس ابن بنت وهب [م ۲۲۸] و همانجا آمده که وی اخبار فتن را به نقل از وهب بن منبه از ابن عباس روایت کرده است. این روایات فتن، بخش عمده‌اش یهودیات یا اسرائیلیاتی است که در روایات اسلامی وارد شده است. برای نمونه این روایت: «عبدالمنعم بن ادریس قال حدثنا ابی عن وهب بن منبه قال: و خراب افریقیه من قبل الاندلس». چنان‌که در روایت دیگری خرابی یمن را از ملخ و سلطان دانسته است و در نقل دیگر خرابی اندلس را از «ریح» دانسته است، و عجایب دیگر که برای سرگرمی مسلمانان در طول قرون جالب بوده و در واقع دانش آنان را تشکیل داده است! بیهقی این را که عبدالمنعم فرزند دختر وهب بن منبه بوده یادآور شده و روایتی از همین طریق از ابن عباس آورده است. تعداد زیادی از این احادیث که گاه رنگ و بوی اخلاقی هم دارد، حکایاتی از عباد بنی‌اسرائیل است که در حلیة الاولیاء ابونعیم اصفهانی هم دیده می‌شود (برای نمونه: ۴ / ۴٢). به جز ابن عباس این نقل‌ها گاه به نقل از وهب از ابوهریره نقل می‌شود مانند: «ان رجلا من یهوداتی النبی.»... تا آخر.

جدای از آن‌که خود وهب بن منبه فرد مبهمی است و روشن نیست آنچه نقل می‌کند از روی چه منابعی است این شخص (عبدالمنعم) متهم به جعل و وضع حدیث بر وهب بن منبه بوده و به دیده تردید به او نگاه می‌شده است. ابوزرعه دمشقی نقل کرده است که: «محمد بن علی بن داوود گفته است من از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: «عبدالمنعم بن ادریس یکذب علی وهب بن منبه» او دروغ به وهب بن منبه می‌بسته است. ابن حبان نوشته است که «کان یضع الحدیث». هیثمی در جای دیگر با اشاره به روایت او توسط طبرانی نوشته است: «و هو کذاب وضاع».

سندی که این عبدالمنعم از آن طریق از وهب بن منبه نقل می‌کند به صورت‌های چندی درج شده است. برای مثال در روایتی که طبرانی از این عبدالمنعم نقل کرده آمده است: «عبدالمنعم عن ابیه عن وهب بن منبه». ابن تیمیه پس از نقل این حدیث گوید: «عبدالمنعم هذا معروف بالاکاذیب». برخی از این نقل‌ها توسط صدوق در منابع شیعی آمده است که نمونه‌اش در کتاب التوحید است. این روایت درباره همان خروسی است که پایش در طبقه هفتم زیر زمین و سرش در عرش و باقی گردنش تحت العرش است! روایت عرش و کرسی که گفته شده وهب بن منبه از ابن عباس نقل کرده، در کتب محدثان قدیم مانند کتاب العظمه ابونعیم اصفهانی از همین عبدالمنعم نقل شده و با همان سند که از پدرش از وهب بن منبه نقل کرده است. خطیب هم شرح حال مختصری از او آورده و همان سخن ابن حنبل را که عبدالمنعم حدیث بر جدش وهب بن منبه می‌بسته را آورده است. همان‌جا از شیخی نقل کرده که گفته است این عبدالمنعم در میان کتاب‌های ورّاقین می‌گشت «یطلب هذه الکتب من الوراقین و هو الیوم یدعیها» و نقل‌های آنها را به عنوان حدیث می‌آورد. [یشتری کتب السیرة فیرویها] و اینکه او را دیدند که «یلتقط هذه الکتب یشتریها من السوق» و در نقلی دیگر آورده که اصلاً از پدرش هم حدیث نشنیده، بلکه نوشته‌های او را خوانده و آنها را روایت می‌کرد (همان: ١٣۵). ابوزرعه هم گفته که اصلا بعد از پدرش متولد شد!

اصغر مهدوی درباره وهب بن منبه نوشته است: توصیفی که یاقوت در معجم الأدباء (ج۷، ص۲۳۲) به این عبارت «کان من خیار التابعین ثقة صدوقا کثیر النقل من الکتب القدیمة المعروفة بالإسرائیلیات» از او کرده، در خور اوست. آثار بسیاری به وهب نسبت داده‌اند که در منابع مختلف به وجود آنها اشاره شده و یا از آنها نقل کرده‌اند. از آثار او دو فقره پاپیروس در شهر هایدلبرگ موجود است که شامل ۲۷ ورقه یا ۵۲ صفحه و دارای تاریخ ۲۲۹ هجری است. این اوراق به علت فرسودگی با مشقت فراوان و به‌طور ناقص خوانده می‌شود. درباره این اوراق و شرح احوال و آثار وهب، ژرژخوری کتابی به زبان آلمانی تهیه و انتشار داده است. این کتاب شامل دو جزء است که جزء اول آن حاوی متن عربی خوانده شده از اوراق پاپیروس و ترجمه آن به آلمانی و شرح احوال و آثار وهب و جزء دوم حاوی تصویر اوراق پاپیروس هایدلبرگ است. متن عربی اوراق خوانده شده شامل دو قسمت از آثار وهب است: اول حدیث داوود که دارای تاریخ ۲۲۹ است و در سند آن نام وهب ذکر نشده است.

دوم مغازی رسول الله که به چند واسطه به ابوالیاس می‌رسد که او از وهب روایت کرده، شامل قطعاتی از مغازی و بیشتر آن مربوط است به بیعت عقبه و هجرت پیغمبر(ص) به مدینه. در مورد اصالت آثاری که به وهب نسبت داده شده است ژرژخوری به نتیجه مثبتی نرسیده و قائل شده است به اینکه از ابتدا به آثار وهب اضافاتی الحاق شده و در طی زمان این اضافات به صورت‌های گوناگون و مستقلی درآمده است. مجموعا آثار وهب را به نظر ژرژخوری به طریق ذیل می‌توان دسته‌بندی کرد

1. آثار مربوط به منابع یهودی و مسیحی:
   1. قصص الانبیاء
   2. کتاب اسرائیلیات
   3. سایر آثار: زبور داوود، حکمت وهب، حکمت لقمان، مواعظ وهب کتاب القدر،
2. آثار اسلامی: فتوح وهب مغازی رسول الله
3. آثار مربوط به عربستان جنوبی.

تدوین سیره نبوی در مدینه

مرویات ابن شهاب زهری در سیره نبوی

رسمیت تدوین حدیث و اخبار نبوی(ص) مربوط به سال‌های آغازین قرن دوم هجری است، دورانی که تألیف و نگارش سنت به حدی از بلوغ رسید که بتوان نام آن را «کتاب» گذاشت. دانش سیره نیز که ترکیبی از تاریخ و حدیث بود در همین دوره، تدوینی نزدیک به کتاب یافت، گرچه پیش از آن تدوینی که بتوان نام آن را به اصطلاح امروزه «جزوه» یا به اصطلاح آن روز «صحیفه» گذاشت، در آن زمینه وجود داشت. در این دوره، از مهم‌ترین تکیه‌گاه دانش حدیث عامه شامل عثمانی مذهب‌ها و عامه محمد بن مسلم بن شهاب زهری (م ۱۲۴) بود، کسی که از دانش محدثان و عالمان مدینه و از جمله علی بن الحسین(ع) استفاده و از آنان فراوان روایت کرده بود. وی اساس حدیث سنی در اواخر قرن اول و دو سه دهه نخست قرن دوم هجری است. زهری حاصل جمع محدثان، فقیهان و سیره‌شناسان مدینه است که طبری درباره‌اش نوشته است: «کان مقدما فی العلم بمغازی رسول الله». وی که دانش مدینه را با گرایش مذهبی خاص آن داشت به دلیل ارتباطش با امویان، به شام رفت و بیشتر از همه در خدمت هشام بن عبدالملک قرار گرفت. از این جهت، متهم به داشتن مسلک اموی نیز شد، گرچه روایات او از مدینه است و این را برای شناخت افکار و باورهای وی باید در نظر داشت. ابن شهاب روایات مغازی را از جمله از عروة بن زبیر فراگرفت و خود برای بسیاری آن روایات را نقل کرد. گیب تأیید کرده است که زهری اساس کتاب‌های بعدی است که در مغازی نگاشته شده است و این سخن درستی است.

از ابن شهاب، کتابی برجای نمانده، حتی اگر چیزی به نام کتاب بوده است؛ اما مجموعه نقل‌های وی در باب مغازی دست کم دو بار گردآوری شده است: بار نخست تحت عنوان المغازی النبویة توسط سهیل زکّار گردآوری و به صورت کتاب مستقلی به چاپ رسیده است. (دمشق، دار الفکر المعاصر، ١۴٠١ق) مواد اصلی این کتاب که محدود هم هست، به‌طور عمده از بخش مغازی کتاب المصنف عبدالرزاق بن همام صنعانی (م۲۱۱) فراهم آمده، و به نظر می‌رسد از روی کتاب یا جزوه ابن شهاب زهری روایت شده است [بیفزاییم که بخش مغازی المصنف نیز در کتابی با عنوان المرویات التاریخیة فی کتاب المصنف به کوشش عبدالمنعم جاسم الدیلمی (عراق، ۲۰۰۹) منتشر شده است.] کار دوم و کاملی که در این زمینه صورت گرفته، کتاب مرویات الامام الزهری فی المغازی در دو مجلد است که توسط محمد بن محمد عواجی تدوین و در سال ۲۰۰۹ چاپ دوم آن توسط وزارت علوم سعودی منتشر شده است. وی تلاش کرده است تا از تمامی مآخذ روایات زهری را در سیره گردآوری کند. به نظر می‌رسد، زهری در شکل‌دهی به عبارات این اخبار نقش مؤثری داشته و او را باید یکی از محورهای اصلی سیره‌نگاری دانست.

عواجی، مصحح کتاب در مقدمه کتاب مرویات الامام الزهری [۱/ ١۵١] در این باره که ابن شهاب کتابی درباره مغازی داشته است یا خیر، گوید: «برخی از نقل‌ها حکایت از آن دارد که وی کتابی در مغازی داشته است. از جمله در «المعرفة و التاریخ: ٢/ ٣٩۴» از کتاب زهری که نزد ابوسعید عبدالرحمن بن ابراهیم بوده یاد شده است. همچنین در تاریخ ابی زرعه دمشقی (روایت ش ۳۷۵) از «صحیفه زهری» یاد شده است. ابن اثیر هم در نقلی در این باره که آیا سعد بن منذر انصاری در عقبه و بدر بوده یا نه، نویسد: «ابونعیم گوید: من در این باره که در پیمان عقبه بوده باشد، یادی در کتاب زهری و ابن اسحاق ندیدم». جالب است که سهیلی، شارح سیره ابن هشام، با اشاره به روایت ازدواج حضرت(ص) با خدیجه(ع)، گفته است: «زهری این را در سیره خود آورده، و «هی اول سیرة ألفت فی الاسلام».

همانطور که اشاره شد این زمان سنت نگارش کتاب، به مفهومی که دو سه دهه بعد توسط ابن اسحاق و بسیاری دیگر معمول شد وجود نداشت، با این حال نباید انکار کرد که مفاهیمی چون «صحیفه» و حتی مفهوم کلی «کتاب» به معنای نوشته و جزوه وجود داشته و ابن شهاب نیز آنها را می‌نوشته است. ابن شهاب نه تنها در سیره‌نویسی، بلکه در حدیث سنی نقش مهمی دارد. باور وی آن بود که عمل صحابه نیز مثل حجت است و باید علاوه بر نگارش آنچه از رسول(ص) رسیده، کارها و اقوال صحابه را هم نوشت این در حالی بود که صالح بن کیسان دوست و همکلاسی وی دست‌کم در آغاز باور به این نکته نداشت و بعدها اظهار پشیمانی کرد که چرا مانند زهری اقوال صحابه را هم ننوشته است. بنابرین نباید وجود برخی از نقل‌ها را در اینکه زهری صحیفه داشت توجیه بر داشتن کتاب به معنای مصطلح آن دانست، بلکه این نوشته‌ها بیشتر در حکم یادداشت بوده و لذا از همان قرن سوم این گفته آمده است که سعید بن مسیب، قاسم بن محمد بن ابی بکر، عروه بن زبیر و ابن شهاب، هیچ کدام کتابی از خود بر جای نگذاشته‌اند. یکی از دلایل این قبیل اظهارات که از همان اواخر قرن اول و اوائل قرن دوم مطرح شد، این بود که بسیاری با نوشتن حدیث مخالف بوده و حتی نگاشته‌های خود را که در حکم یادآوری برای نقل شفاهی روایت بود در اواخر عمر از میان می‌بردند تا به‌دست دیگران نیفتد. در واقع، داشتن کتاب و نوشته از سوی دیگران نوعی اقدام خجالت‌آور بود، چنان‌که ابوالزناد گوید: «من و ابن شهاب در حال طواف بودیم در حالی که همراه ابن شهاب الواح و صحایفی بود و ما به او می‌خندیدیم». با این حال باید گفت ابن شهاب یکی از مؤثرترین افراد در شکل‌گیری علمی به نام سیره است کسی که باید سهم مهمی در گرایش موجود در نقل‌های سیره داشته باشد. گرایشی که در درجه اول عمری - زبیری و در درجه دوم اموی و در درجه سوم غیر علوی است.

به هر روی، در قرن نخست هجری و در نسل‌های پیش از ابن اسحاق، کوشش‌هایی از سوی برخی از محدثان در گردآوری سیره پیامبر(ص) وجود داشته است؛ اما از آنجا که هیچ کدام کار خویش را آن‌گونه که ابن اسحاق سر و سامان داد، منظم نکردند، چندان مورد توجه قرار نگرفته‌اند. سیره ابن اسحاق به عنوان یک الگوی تمام عیار از طرف مورخان اهل سنت پذیرفته شد. آنها بعدها اخبار دیگری نیز گردآوری کردند اما بیشتر، به عنوان حواشی سیره ابن اسحاق تلقی شده و محوریت سیره وی همچنان محفوظ مانده است، به‌طوری که شافعی مردم را در سیره نیازمند ابن اسحاق می‌دانست. فهرست نام کسانی را که قبل از ابن اسحاق به داشتن اطلاعاتی در سیره شهرت داشته‌اند هورفتس و سزگین این‌چنین آورده‌اند: سعید بن سعد بن عباده [[[صحابی]] و پسر سعد بن عباده و راوی چند خبر از پدرش در مغازی واقدی و طبقات و شرح حال کوتاهش در طبقات: ۵/ ۵٩ - ۶٠، سهل بن ابی حثمه (م ۴١)، سعید بن مسیب (م ٩۴)، عبدالله بن کعب (م ۹۷)، شعبی (م ۱۰۳)، ابان بن عثمان بن عفان (م ٩۶-١٠۵)، عروة بن زبیر (م ٩۴)، شرحبیل بن سعد (م ۱۲۳)، قاسم بن محمد بن ابی‌بکر (م ۱۰۷)، عاصم بن عمر بن قتاده (م ۱۲۰)، محمد بن شهاب زهری (م ١٢۴)، ابواسحاق عمرو بن عبدالله همدانی (م ۱۲۷)، یعقوب بن عتبه (م ۱۲۸)، عبدالله بن ابی بکر بن... حزم (م ۱۳۰)، یزید بن رومان (م۱۳۰)، ابوالاسود محمد بن عبدالرحمن اسدی (م ۱۳۱)، داوود بن حسین (م ۱۳۵)، ابوالمعتمد تیمی (م ١۴٣)، موسی بن عقبه (م ١۴١).

از مسایل مهمی که باید در شناخت مقدماتی سیره دانست، این است که آنچه امروزه از سیره می‌دانیم و به عنوان تاریخ حیات پیامبر(ص) در دست داریم، چگونه و به وسیله چه کسانی تنظیم شده است؟ آنچه مسلم است اینکه ابن اسحاق دانش خویش را از مدینه برگرفته و باید دید که عالمان و راویان مدینه این اطلاعات را به کمک چه مآخذی گردآوری کرده‌اند. به عبارت دیگر اساس علم سیره را باید متعلق به مکتب مدینه دانست به طوری که گرایش‌های فکری و سیاسی این شهر اساس آن را تشکیل می‌دهد. ما هیچ روایت مستقلی از سیره که ارتباطی با مکتب مدینه نداشته باشد نداریم و این را باید در همه ملاحظات خود درباره سیره نبوی، مفروض بداریم. یادآوری این نکته مفید است که در طول تاریخ اسلام و در همان قرن اول هجری، هر شهری گرایش سیاسی و مذهبی خاصی داشت؛ این گرایش متعلق به اکثریت مردم بود، چه موافق مذاق حکومت‌ها باشد و چه نباشد. طبیعی بود که عالمان و راویان شهر نیز نوعاً متأثر از این گرایش‌ها بودند. بر اساس آنچه که از تاریخ به دست می‌آید، شام تا مدت‌ها چهره اموی داشت. کوفه به دلایل متعددی گرایش‌های شیعی را در خود پرورش داد و بصره به دلیل رقابت با کوفه و به خاطر شرکت در جمل هوای عثمانی داشت؛ اما مکه و مدینه طرفدار شیخین بود، و مواضع آنها را اساس بینش دینی و سیاسی خود می‌دانست. از آنجایی که پس از رحلت پیامبر(ص)، بخشی از صحابه به سایر شهرها مهاجرت کردند، به تدریج مکتب حدیثی خاصی در هر شهری پدید آمد. ویژگی هر مکتبی بستگی به عقیده صحابه یا صحابی متنفذی داشت که در آن شهر سکونت کرده و شاگردانی را پرورش داده بود، عایشه، ابوهریره و عبدالله بن عمر این نفوذ را در مدینه داشتند. رتبه بعدی از آن زید بن ثابت انس بن مالک و روات دیگر بود. امیرالمؤمنین(ع) و ابن مسعود در کوفه شهرت یافتند و همینطور کسانی دیگر در سایر شهرها. در برخی از مناطق گرایش سیاسی موجود، از حضور صحابیان نیز قوی‌تر بود و رنگ و بوی تعصبات مذهبی این شهرها را شکل می‌داد.

همان‌گونه که گذشت در مورد سیره‌نویسی، باید مدینه را بنیادگذار دانست. نگاهی به نام نخستین دسته از عالمانِ سیره، نشان می‌دهد که اکثریت قریب به اتفاق آنان اهل مدینه بوده‌اند. از میان نام‌هایی که پیش از این آوردیم، شعبی و ابواسحاق سبیعی در کوفه بودند؛ به جز یک نفر دیگر که محل حیاتش را نیافتیم بقیه در مدینه پرورش یافته و تحت تأثیر جو فکری این شهر بوده‌اند. در برابر مردم شام به دلایلی از پرداختن به سیره پیامبر(ص) منع می‌شدند. دلیل آن می‌توانست جلوگیری از آگاهی مردم از تقابل امویان با بعثت نبوی باشد. پیداست که توجه به اخبار آن دوره برای امویان خوشایند نبود. جالب آنکه عبدالملک بن مروان، راضی به نقل سیره عمر هم نبود؛ چراکه آن را برای امرا تعب‌زا و برای رعیت مفسده می‌دانست. البته به مرور میان محدثان شامی کسانی یافت شدند که روایاتی در مغازی نقل می‌کردند، اما این افراد نباید چندان و چنان باشند که مشکلی برای امویان ایجاد کنند.

زهری که در اصل دانش خود را در مدینه فرا گرفته بود، در دو دهه پایانی قرن اول تا پایان عمر در دهه سوم قرن دوم، بیش از چهل سال میان شام و مدینه رفت و آمد داشت. وی از کسانی است که در دانش مغازی سهم بسیار عمده‌ای داشته و طبعاً باید یکی از انتقال دهندگان این دانش به شام باشد. زهری در این مدت با دولت اموی در پیوند بود. سعید بن سعد بن عباده و سهل بن ابی حثمه هر دو مدنی و انصاری هستند و «زهری» به گونه‌ای مرسل از سهل بن ابی حثمه روایاتی در سیره آورده است. «سعید بن مسیب» از فقهای مدینه بود و شهرت به «راوی عمر» داشت. زهری و قتاده از دست‌پروردگان او هستند. «عبیدالله بن کعب بن مالک»، انصاری است. او مورد ستایش ابن اسحاق قرار گرفته و ابن اسحاق روایاتی از او در مغازی آورده است؛ چنان‌که زهری نیز از او روایاتی دارد.

ابان بن عثمان بن عفان در سال ۷۵ والی مدینه بوده، از عایشه فراوان نقل کرده و از قدیمی‌ترین افرادی است که دستی در شناخت سیره داشت. ابن اسحاق از او نقل‌هایی در سیره دارد. عروة بن زبیر از مهم‌ترین محدثان مدنی و راویان اخبار سیره است که از صحابه و به خصوص عایشه نقل‌های فراوانی دارد و منبع مهم زهری و حتی موسی موسی بن عقبه - که از موالی خاندان زبیر بود - در سیره است. فرزندش هشام بن عروه راوی اخبار اوست، کسی که اهل عراق او را قبول نداشتند. قاسم بن محمد بن ابی‌بکر از فقیهان مدینه و از مشایخ زهری است. عاصم بن عمر بن قتاده، انصاری است. وی شهرت به مغازی داشت و ابن اسحاق از او روایاتی نقل کرده است. او بعدها به شام رفت و عمر بن عبدالعزیز وی را امر به خواندن «قصص مغازی و مناقب الصحابه» در مسجد جامع اموی کرد که امویان از آن ناخشنود بودند. او به مدینه بازگشت و در سال ۱۲۰ درگذشت. یعقوب بن عتبه، مدنی و معاصر زهری و فردی آگاه به مغازی بوده است. عبدالله بن ابی‌بکر بن حزم مدنی از راویان اخبار مغازی برای ابن اسحاق و دیگران است که اخبار کمی از وی در سیره ابن اسحاق هست.

همه اینها نشان می‌دهد که اساس روایت سیره در مدینه و آن هم بیشتر توسط زبیریان و وابستگان به آنها شکل گرفته است. یزید بن رومان از موالی آل زبیر و مدنی، نگاشته‌ای در مغازی داشت که متکی به روایات عروه و زهری بود. ابوالاسود محمد بن عبدالرحمن اسدی، فرزند همسر عروة بن زبیر بوده و عروه از مشایخ اوست. موسی بن عقبه از متقدمان در مغازی و از شاگردان زهری بوده که در مدینه زندگی می‌کرد. بیشترین تلاش علمی او در مغازی و سیره خلفا بود و گو اینکه تاریخی نیز بر حسب سنوات نوشت. سزگین تأیید کرده که مغازی او متکی بر زهری است. وی نیز از موالی آل زبیر است، مالک بن انس، یحیی بن معین و احمد بن حنبل مردم را دعوت به خواندن مغازی او کرده‌اند. درباره مغازی وی در ادامه سخن خواهیم گفت. نکته‌ای که از قسمت اخیر مطالب فوق برمی‌آید این است که «آل زبیر» تأثیر مهمی در شکل‌گیری سیره داشته‌اند. هورفتس اشاره کرده که ابن اسحاق افزون بر استفاده از زهری، از وابستگان به آل زبیر فراوان نقل کرده است. وی از افرادی چون یزید بن رومان که از موالی عروه بوده، از هشام بن عروه و عمر بن عبدالله فرزند برادر عروة و محمد بن جعفر که وی نیز فرزند برادر عروه است و همچنین از یحیی بن عباد بن عبدالله بن زبیر در این زمینه یاد کرده است. در سال‌های اخیر فهرستی از نقل‌هایی که توسط آل زبیر در سیره نبوی در متون کهن آمده، همراه با پژوهشی در این باره انتشار یافته است. در این پژوهش نام ۲۳ نفر از اعضای اصلی یا وابستگان به آل زبیر همراه با شرحی درباره فعالیت آنان در باره اخبار سیره درج شده و از مواضع ایشان و سهمی که در ارائه تصویری خاص از برخی اخبار دارند بیان شده و در نهایت طی بیش از ۲۵۰ صفحه مجموعه نقل‌های آنها در این زمینه دسته‌بندی و عیناً ارائه گشته است.

محمد بن علی بن الحسین(ع) و سیره نبوی

درباره امام باقر(ع) (۵۶ یا ۵٧ / ۱۱۴ یا ۱۱۷) ادعا نشده است که آن حضرت کتابی در باب سیره نبوی داشته‌اند، اما نقل‌های فراوانی از آن حضرت در منابع پسین از سنی و شیعه آمده که نشانگر توجه خاصی است که آن حضرت به این موضوع داشته و سهمی است که در زمینه سیره نبوی به ایشان اختصاص دارد. شماری از این نقل‌ها در سیره ابن اسحاق است که وی آن موارد را با تعبیر حدثنی، مستقل از خود امام باقر(ع) نقل کرده است. مانند خبر ازدواج پیامبر(ص) با ام حبیبه، زمانی که در حبشه بود و شوهرش مسیحی شد (١/ ٢٢۴)، خبر وقوع جنگ بدر در صبحگاه روز ۱۷ رمضان (۱/ ٢۴٠)، خبر فرستادن خالد بن ولید به سوی مکه برای دعوت نه جنگ که ابن اسحاق آن را از طریق حکیم بن حکیم از امام باقر(ع) روایت کرده است (۲/ ۴٢٨-۴٢٩)، و اقدام بعدی امام علی(ع) در اصلاح کارهای فسادآمیز خالد (٢/ ۴٣٠)، حکایت رسول الله(ص) و ذوالخویصره (۲/ ۴٩٧)، داستان اعلام برائت توسط امام علی(ع) که ابن اسحاق از طریق همان حکیم بن حکیم بن عباد بن حنیف آن را روایت کرده است (۲/ ۵۴۵). یک روایت هم از امام صادق(ع) دارد که خبر کفن و دفن پیامبر(ص) است و گوید: «کما حدثنی جعفر بن محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جده علی بن الحسین». همین روایت را زهری هم به نقل از علی بن الحسین دارد که ابن اسحاق همین‌جا آن سند را هم آورده است (٢/ ۶۶٣). از این اخبار به خوبی آشکار است که امام باقر(ع) روی اخبار امام علی(ع) حساسیت داشته و نقل و ترویج می‌کرده‌اند.

تعداد بیشتری روایت در اخبار سیره از امام باقر(ع) در طبقات ابن سعد روایت شده است. مانند روایت عمرو بن دینار از محمد بن علی درباره حدیث نبوی در فضیلت بنی‌هاشم (۱/ ۱۸)، روایت عقبة بن بشیر که از امام باقر(ع) درباره «اول من تکلم بالعربیه» پرسیده است (۱/ ۱۸)، روایت ابوضمره لیثی از جعفر بن محمد از امام باقر(ع) در باره پاکی نسب رسول(ص) (۱/ ۵۰)، روایت واقدی از عبدالله بن جعفر زهری، از عمه‌اش ام بکر دختر مسور بن مخرمه، از پدرش، و همینطور از طریق دیگری: واقدی از عمر بن محمد فرزند عمر بن علی بن ابی‌طالب از یحیی بن شبل از امام باقر(ع) درباره حکایت ازدواج آمنه با عبدالله پدر پیامبر(ص) (۱/ ٧۶). و باز در همین زمینه از راوی دیگر از امام باقر(ع) (۱/ ۷۹). نقل‌هایی که از «محمد بن علی» در طبقات آمده، گاه از ابن الحنفیه است و گاه از امام باقر(ع) که معمولاً در سند یادآور هم می‌شوند: «عن عبدالله بن محمد بن عقیل عن محمد بن علی ابن الحنفیه»؛ «عن جابر، قال: سألت محمد بن علی، یعنی أباجعفر». (۲/ ۲۱۹، ۲۲۰) روایت زیاد بن منذر از امام باقر در باره این که فاطمه زهرا به احد می‌آمد و قبر حمزه را مرت و اصلاح می‌کرد «ترمه و تصلحه» (طبقات: ۳/ ۱۳). در مواردی این روشن نشده که باید با دقت عمل کرد. در مجلدات بعدی طبقات نیز روایات بی‌شماری از امام باقر(ع) در اخبار مربوط به سیره و رویدادهای مرتبط نقل شده است.

نقل‌های امام باقر(ع) جدای از منابع سنی، در منابع شیعی مانند کتاب سیره ابان بن عثمان احمر، همینطور تفسیر علی بن ابراهیم قمی، و نیز بخش سیره تاریخ یعقوبی نیز آمده است. بسیاری از نقل‌های امام باقر(ع) توسط فرزندش امام جعفر صادق(ع) نیز روایت شده و مجموعه‌ای از آنها، اخیرا، تحت عنوان السیرة النبویة فی مرویات الامام الصادق(ع)، در یک مجلد منتشر شده است.

موسی بن عقبه (م ١۴١)

موسی بن عقبة بن ابی عیاش قرشی یکی از چهره‌های برجسته در دانش مغازی است. وی به سال ۶۸ هجری، عبدالله بن عمر را دیده و بدین ترتیب در آن زمان، حداقل نوجوانی بوده است. ابن عقبه از موالی خاندان زبیر بوده و با توجه به علاقه خاندان زبیر به مغازی که پیش از این بدان اشاره کردیم این نکته جالب به نظر می‌رسد. وی در کنار ابن اسحاق، از شاگردان زهری بوده و به طور مستقل و البته مفصل به کار تدوین مغازی می‌پرداخت. با این حال، به دلایل مختلفی که می‌توان از جمله آنها را عدم انتشار به موقع آن در عراق یا نوع ضعیف تألیف در قیاس با کار ابن اسحاق دانست، و یا دلائلی دیگر، شهرتی به دست نیاورده است. این کتاب تا قرن نهم هجری در اختیار بوده و پس از آن جز فقراتی از آن باقی نمانده که در سال‌های اخیر تدوین و چاپ شده است. کتاب وی با استفاده از مآخذ اولیه و نیز با بهره‌گیری وافر از احادیث یا حتی نوشته‌های ابن شهاب زهری نوشته شده است.

با توجه به نقل‌هایی که درباره مغازی موسی بن عقبه در دست است، به نظر می‌رسد نوعی رقابت میان کتاب وی و ابن اسحاق از همان زمان تألیف و پس از آن وجود داشته است. تأکید شافعی بر این که «لیس فی المغازی اصح من کتابه مع صغره و خلوه من اکثر ما یذکر فی کتب غیره» این اثر با وجود کوچکی و اینکه برخی از آنچه در کتب دیگر آمده در این نیامده، صحیح‌ترین کتاب مغازی است. البته شافعی در سخنی دیگر گفته است که مردم در مغازی، عیال بر ابن اسحاق هستند. مالک نیز می‌گفت: «علیک بمغازی الرجل الصالح موسی بن عقبة فانها اصح المغازی». وی افزود: «ابن عقبه در دوره بزرگسالی به دنبال مغازی رفت تا نام کسانی که با رسول خدا(ص) بوده‌اند ثبت کند». عنایت مالک بن انس به مغازی موسی بن عقبه، نباید بی‌ارتباط با بی‌اعتمادی وی به ابن اسحاق باشد. بعدها یحیی بن معین هم می‌گفت: «کتاب موسی بن عقبه عن الزهری أصح الکتب». این اشاره به قدح طرق دیگر حدیثی وی می‌تواند باشد. داستانی که برای توجه وی به مغازی نوشته‌اند روشنگر برخی نکات درباره سیره‌نویسی است. سفیان بن عیینه می‌گوید: «شیخی با نام شرحبیل بن سعد در مدینه بود که از آگاه‌ترین مردم به مغازی بود. او را متهم کردند که برای کسانی که سابقه‌ای نداشته‌اند، سابقه قرار می‌دهد. به همین دلیل مغازی او از چشم مردم افتاد. ابراهیم بن منذر می‌گوید: این مسأله را به محمد بن طلحة ابن الطویل که آگاه‌تر از او به مغازی در مدینه نبود، گفتم. به من گفت: شرحبیل بن سعد عالم به مغازی بود. او را متهم کردند که افرادی که در بدر نبوده‌اند، به عنوان بدری یاد می‌کند. همینطور درباره حاضران در احد و هجرت به همین دلیل از چشم مردم افتاد. وقتی موسی بن عقبه این مطالب را شنید، با اینکه سنش زیاد بود، شروع به تحقیق درباره فهرست کردن اسامی حاضران در بدر و احد و مهاجران حبشه و مدینه کرد و چیزی در این باره نگاشت».

یاقوت نسخه‌ای از مغازی موسی بن عقبه را که به خط ابونعیم اصفهانی بوده استفاده کرده است. ابن شهبه (م ۷۸۹)، تلخیصی تهذیب‌گونه از این کتاب فراهم آورده است که نسخه آن باقی مانده و زاخائو آن را با ترجمه آلمانی چاپ کرده است. در سال‌های اخیر، مغازی موسی بن عقبه، بر اساس منابع، کهن به‌ویژه دلائل النبوه بیهقی که انبوهی از مطالب این کتاب را در خود نگاه داشته، بازسازی شده است. یک مورد در ایران آقای مرادی نسب اقدام به بازسازی این کتاب کرد که در سال ۱۳۸۲ش در قم منتشر شد. همان زمان یک مورخ مغربی هم با نام محمد الحسین باقشیش (ابومالک) کتاب المغازی موسی بن عقبه را بازسازی کرد که در مغرب به سال ۱۹۹۴ منتشر شد. در سال ۲۰۱۳ همان باقشیش، چاپ منقح و تازه‌ای از المغازی موسی بن عقبه را عرضه کرده است، (ریاض، دارالمنهاج). اصل این بازسازی در قالب رساله فوق لیسانس در دانشگاه اسلامی مدینه به سال ۱۹۸۶ انجام گرفت. این چاپ که اثری منقح از مغازی واقدی است، حاوی سه بخش است. بخش اول یک پژوهش درباره مغازی ابن عقبه است که تا صفحه ۶۵ ادامه یافته است. بخش دوم یافته‌های مغازی ابن عقبه از کتاب‌های مختلف قدیمی است که طی صفحات ۶٩-۴۵١ آمده است؛ اما بخش سوم همان گزیده بسیار مختصر از مغازی موسی بن عقبه است که توسط یوسف بن محمد بن عمر معروف به ابن قاضی شهبه (م ۷۸۹) از اصل کتاب انجام داده و روایتی را برگزیده و به صورت یک مختصر درآورده است. این نسخه برجای مانده و اکنون توسط باقشیش تصحیح و در پایان این رساله منتشر شده است. این گزیده در صفحات ۴۵۵-۵۱۲ آمده است. اشاره کردیم که گزیده مزبور در سال ۱۹۰۴ توسط زاخائو با ترجمه آلمانی منتشر شده بود. به علاوه حسن سلمان هم همان را با تعلیقات و تصحیحات با نام «احادیث منتخبه من مغازی موسی بن عقبه» در سال ۱۹۹۱ توسط دارالریان منتشر کرد. اکنون برای بار سوم با تعلیقات و تحقیقات جدید توسط باقشیش منتشر می‌شود. به نوشته همو، شاخت هم بر اساس همین گزیده مقاله‌ای درباره موسی بن عقبه نوشته بوده است. همانطور که اشاره شد منبع اصلی موسی بن عقبه، ابن شهاب زهری است و از مجموعه ۱۹۵ روایتی که از مغازی ابن عقبه مانده، ۳۲ روایت از ابن شهاب است. مصحح تأکید دارد که اصل کتاب مغازی ابن عقبه، تا قرن دهم هجری در دسترس بوده، اما از آن زمان به بعد کسی آن را ندیده است. در این سال‌ها، مقالاتی نیز درباره موسی بن عقبه و مغازی او منتشر شده و از جمله اظهار شده است که کتاب الدرر فی اختصار المغازی والسیر ابن عبدالبر (م۴۶٣) تلخیص مغازی موسی بن عقبه است. فقرات فراوانی از این کتاب را ابن حجر در الاصابة آورده که سزگین شماره صفحات آن را معین کرده است. چنان‌که گذشت، فقرات فراوانی از آن را بیهقی (م (۴۵٨) در دلائل النبوة نقل کرده است.

سلیمان بن طرخان تیمی (م ١۴٣)

سلیمان تیمی از محدثان و سیره‌نویسان بصری است که به نوشته خلیفة بن خیاط سال ١۴٣ درگذشته است. ابن سعد برای او نوشته است که ثقه و کثیرالحدیث بود، و از «عباد المجتهدین» به شمار می‌رفت. او خود و فرزندش معتمر، شب‌ها از این مسجد به آن مسجد رفته نماز می‌خواندند تا صبح شود.]در سجده‌اش هم هفتاد بار تسبیح می‌گفت]. سلیمان مایل به علی بن ابی‌طالب بود: «کان سلیمان مائلا الی علی بن ابی طالب». وی شهرت زیادی به داشتن کتاب نداشته و در روزگار او نیز، همچنان داشتن کتاب چندان رایج نبوده است. با این حال، روایاتی از او در سیره مانده و اوراقی نیز به روایت فرزندش معتمر از وی، برجای مانده که ممکن است حکایت از وجود کتاب بکند. مرحوم مهدوی درباره او نوشته است: در بصره سلیمان بن طرخان تیمی (۴۶-١۴٣ هجری) است که به تشیع معروف بوده و از زمره عبّاد و زهّاد زمان خود به شمار می‌آمده است و دارای کتاب مغازی بوده که پسرش معتمر آن را روایت کرده است. به سلیمان بن طرخان در صفحه ۲۳۱ فهرست ابن خیر کتابی در سیره رسول الله با روایت پسرش معتمر، و در فتح الباری ج۷ ص٣۵۶ و ۳۸۳ کتابی در مغازی نسبت داده شده است. پدر همسر او، فضل رقاشی از سخنرسرایان و «قصاصین» بسیار شناخته شده بصره بوده و فرزندش معتمر هم از دختر هموست. جاحظ نمونه‌هایی از کلمات این فضل بن عیسی رقاشی را آورده است. او می‌گوید، اینها خانوادتا قاص و خطیب بودند، و حتی پیش از اسلام برای اکاسره یا همان کسراهای ایران این کار را می‌کردند. شمار زیادی از روایات وی اعم از اینکه در سیره باشد یا خیر، در کتاب اخبار مکه فاکهی آمده و فهرست آنها را در فهرست اعلام کتاب، ذیل نام وی می‌توان ملاحظه کرد. سبک نقل‌ها نشان می‌دهد که او محدث است، و از اخبار سیره نه صرفاً سیره‌ای بلکه فقهی و مانند آن استفاده می‌کند. اغلب از وی با عنوان سلیمان التیمی یاد شده و فرزندش معتمر هم راوی احادیث اوست. نوشته‌اند که وی از بنی تیم نبوده، بلکه مرّی بوده اما چون خانه‌اش در بصره میان بنی تیم بوده، به این لقب شهرت یافته است. شماری از روایات مربوط به فضل امام علی(ع) از طریق وی در کتاب «مناقب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب» از محمد بن سلیمان کوفی (نیمه اول قرن چهارم) [[[احادیث]] شماره ٢١٩، ٣۴٢، ۵٣٣، ۱۰۷۹، ۱۰۹۷، ۱۰۹۸) آمده است. به هر روی، شمار روایات نقل شده از وی فراوان است. دست کم شانزده مورد نقل از وی در طبقات ابن سعد آمده که غالباً به سیره نبوی مربوط است. بنابراین می‌توان تصور کرد که او کتاب المغازی داشته است. گفته شده است که کریمر قطعه‌ای حوالی ۸۰ برگ از آن را که به مغازی واقدی الصاق شده بوده، در یکی از کتابخانه‌های هند یافته و آنها را با یکدیگر در سال ۱۲۷۱ / ۱۸۵۵ در کلکته منتشر کرده است. کریمر در مقدمه کتابی که با عنوان المغازی منتشر کرد درباره این این نسخه شرح داده و پس از شرح بخش مربوط به مغازی، اشاره به قسمتی دارد که از ابوالمعتمر سلیمان بن طرخان تیمی است دارد و با این عبارت شروع می‌شود: وَ أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَسِيرَ إِلَى بَنِي النَّضِيرِ فَيُخْرِجَهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ وَ أَرْسَلَ الْمُنَافِقُونَ....

محمد بن اسحاق (۸۱-٨۵ / ١۵٠-١۵١)

ابن اسحاق نویسنده اولین سیره نسبتاً جامعی است که به دلیل نظم منطقی موجود در آن به عنوان نخستین کار اصیل در این زمینه شناخته شده است. وی از همان آغاز شهرت به «صاحب السیره» داشت و این نشانگر جاافتادن شخصیت سیره شناس وی در نسل نخست مورخان بنامی چون خلیفة بن خیاط بصری است. وی از موالی - عرب یا فارس - عراقی است که پدرانش مسیحی بوده و جدش یسار از اسیران جنگ عین التمر عراق بود. پدرش اسحاق چندان هست که وی از قول او مطلبی به نقل از حسن بن محمد حنفیه روایت کرده است.

ابن اسحاق در مدینه بالید، اما در نهایت در بغداد درگذشت و در مقبره خیزران مدفون شد. وی جدای از مدینه که بخش عمده دانش حدیثی خود را از استادان آن فراگرفت، در سفری که در حدود سی سالگی به مصر داشت، شاگردی کسانی چون یزید بن ابی حبیب (م ۱۲۷) کرد و در اخبار سیره از او هم بهره برد. ابن اسحاق پس از پیروزی عباسیان در سال ۱۳۲ به عراق رفت و زمانی که منصور در حیره بود، کتاب مغازی خود را تألیف کرد که از آن زمان میان مردم کوفه و سپس سایر مناطق انتشار یافت. در واقع مهاجرت ابن اسحاق از مدینه به عراق، دانش سیره را که تولدش در مدینه بود به مهم‌ترین نقطه عالم اسلام یعنی عراق انتقال داد. ابن اسحاق سیره مدّونی از خود بر جای نهاد که صبغه تاریخی آن به‌طور کامل روشن است. کتاب او مشتمل بر اخبار تاریخی از آغاز زندگی آدم تا پایان زندگی پیامبر(ص) بود. ابن هشام با تهذیب سیره ابن اسحاق آنچه را زواید نامیده و بی‌ارتباط با پیامبر(ص) می‌دانست، حذف کرد. باید گفت امتیاز کتاب ابن اسحاق به ساختار منظم آن است که نباید به تنهایی زاییده افکار خود او باشد، بلکه همان‌گونه که برخی از محققان نوشته‌اند، ترکیب کار مغازی از استاد وی زهری و سایر مؤلفانی بوده که پیش از آن به این کار اشتغال داشته‌اند. گرچه باید گفت، همان‌گونه که مسعودی یادآور شده پیش از آن تصنیفی و مجموعه‌ای در این حد نبوده است.

ابن اسحاق در مدینه پرورش یافت و لذا روایات او به‌طور عمده شامل نقل‌های مدنی و در اندک مواردی مصری است. در برابر، راویان کتاب وی، به جز یک نفر مدنی، همگی شرقی هستند و این بدان جهت است که او سیره را در مدینه تدوین اولیه کرد، اما در عراق انتشار داد. بنابراین باید توجه داشت که او محصور در نقل‌های مدنی است که محدودیت‌های خاص خود را دارد. وی در حیره، سیره خود را به منصور یا مهدی - زمانی که ولی‌عهد بود - هدیه کرد. محمد بن اسحاق تحت تأثیر راویان یهودی و مسیحی یا آنان که مسلمان اما متأثر از اهل کتاب بوده‌اند، قرار داشته و بخش نخست کتاب خود را - که کتاب المبتدأ در اخبار انبیاء و ملوک گذشته بوده و بعدها ابن هشام آن را حذف کرده - از طریق آنان و با استفاده از مآخذ اهل کتاب نگاشته است. افزون بر آنها، اخبار وی از عرب پیش از اسلام، از منابع داستانی موجود در حجاز گرفته شد و رنگ داستانی آنها روشن است. روش ابن اسحاق گرچه حدیثی است اما در همه موارد از اسناد یادی نکرده و تنها در مواردی که بیشتر مربوط به دوران بعد از هجرت است سند نقل‌های خود را آورده است. پیش از آن عناوین با تعبیر قصة... آغاز می‌شود.

تعبیرهای مبهمی از این قبیل که «اهل علم مرا روایت کردند» یا «اینگونه تصور کرده‌اند» یا حتی اظهار تردید با جمله «الله اعلم» نشان از آن دارد که او برای تکمیل کار تاریخی خود، نیازمند استفاده از تمامی آنچه در اطرافش بوده داشته و این روش، البته روش یک محدث نیست، بلکه روش یک تاریخ‌نویس است که وقتی با کمبود منابع برای تکمیل ساختار تاریخی بحث خود روبروست از هر شاهدی بهره می‌گیرد و از افراد مجهول و ناشناخته هم نقل می‌کند. از آن جمله است اشعاری است که بسیاری از قدیم و جدید در درستی آنها تردید داشته‌اند. ابن هشام بسیاری از این اشعار را حذف کرد به طوری که ادعا شده اشعار موجود در سیره ابن هشام یک پنجم اشعاری است که در نسخه اصلی ابن اسحاق بوده است. در برابر از قرآن نیز به‌طور مفصل استفاده کرده و در هر باب روایات شأن نزول را آورده است.

بحث وثاقت یا عدم وثاقت ابن اسحاق، یکی از جنجالی‌ترین بحث‌های رجالی در نوع خود است. زمانی که ابن اسحاق در مدینه بود به دلایلی که شاید رقابت از آن جمله بوده، با دوتن از فقیهان و محدثان مدینه یکی مالک بن انس، و دیگری هشام بن عروه درگیر شد، به همین دلیل متهم به انواع تهمت‌ها از جمله تشیع و قدری بودن شد. به دنبال آن، کتب رجالی پیرامون او نقل‌های گوناگون و قضاوت‌های مختلفی را آوردند. ابن حبان در الثقات و ابن سیدالناس در عیون الاثر سخت از او دفاع کرده‌اند. باید گفت اتهام تشیع او به معنای مصطلح امروزی درست نیست و به احتمال به جهت نقل برخی از فضایل - که تعدادی از آنها از جمله «روایت اِنذار عشیره» توسط ابن هشام در سیره موجود حذف شده است، اما طبری آن را از طریق ابن اسحاق آورده - متهم به تشیع شده است. این تنها می‌تواند به معنای دوستی اهل بیت(ع) باشد، چیزی که به هیچ روی مورد رضایت مذهب عثمانی حاکم بر مدینه و شام نبوده است. ما در جای دیگری]تاریخ تشیع در ایران[از این طایفه به عنوان نوعی شیعه عراقی یاد کرده‌ایم که البته درجات مختلفی دارند. انکار نمی‌توان کرد که ابن اسحاق بسیاری از فضائل امام علی(ع) را در سیره آورده است. بسیاری دیگر او را تنها در نقل اخبار موثق دانسته‌اند نه در حلال و حرام. این قبیل اظهار نظر تسامح سلف را در نقل‌های تاریخی نشان می‌دهد. پیش از این اشاره کردیم که ابن اسحاق در نگارش سیره روش تاریخی دارد نه روش حدیثی، گرچه متأثر از آن هست. در سال‌های اخیر اهل حدیث، نقادی‌هایی نسبت به کتاب ابن اسحاق بر اساس روایات و احادیث موجود در جوامع حدیثی منتشر کرده‌اند که نمونه آن یک رساله دکتری با عنوان «السیرة النبویة عند ابن اسحاق» در بررسی وقایع سال ششم تا یازدهم هجری در مقایسه میان متن ابن اسحاق با روایات به قول وی صحاح است. (عبدالرحمن بن احمد مرضی الزهرانی، دانشگاه ام القری، سال ٢٠٠۶).

طبری که بخش فراوانی از اخبار سیره و حتی بعد از آن را از آثار ابن اسحاق گرفته وی را ستایش کرده و موثق دانسته است. در برابر، ابن ندیم که گرایش‌های شیعی او روشن است، به سختی به ابن اسحاق تاخته و اتهامات چندی از قبیل تأثیر‌پذیری او از یهود، تضعیف او توسط اهل حدیث، ساختن اشعار و قرار دادن آنها در سیره و حتی اتهام اخلاقی را به وی نسبت داده است. زهری که از استادان ابن اسحاق است در ستایش او می‌گفت: «تا وقتی که این احول - یعنی ابن اسحاق - در این دیار است، دانش باقی است». و شعبه می‌گفت: «اگر من قدرت داشتم، ابن اسحاق را بر تمام محدثان حاکم می‌کردم». ابن اسحاق متهم «به قدر» شده است، درحالی که محمد بن عبدالله بن نمیر که پدرش از راویان سیره ابن اسحاق است، می‌گوید او دورترین اشخاص از قدر بود. این محمد، مورد وثوق اهل حدیث بود و روایاتش در صحاح هست. همو می‌گفت، اشکال ابن اسحاق در مواردی نیست که از راویان صدوق نقل می‌کند، بلکه در مواردی است که او از اشخاص مجهول روایات باطل نقل می‌کند.

پیش از این اشاره کردیم که دانش مغازی در مدینه شکل گرفته است. بروکلمان نیز نوشته است که احادیث ابن اسحاق همه به اهل مدینه برمی‌گردد. البته ممکن است ابن اسحاق تنها از افرادی که نام بردیم نقل ننموده بلکه از افراد ناشناخته عادی که به دلایلی با حوادث زمان رسول الله(ص) مرتبط بوده‌اند روایت کرده باشد اما او به هر حال، اساس کارش نگرش خاصی است که این روایات را شکل داده است؛ با توجه به اینکه معمولاً کار این افراد نقل بدون نقادی و دست بردن در عبارت بوده اهمیت نقش راویان اولیه بیشتر روشن می‌شود. کافی است چند نمونه از اسناد ابن اسحاق را بیاوریم: «حدثنی صالح بن کیسان عن عروة بن زبیر عن عایشه»؛ «حدثنی عاصم بن قتاده، ذکر الزهری عن عروة بن زبیر عن عایشه»؛ «حدثنی یحیی بن عروة بن زبیر عن أبیه عروة»؛ «حدثنی محمد بن عبدالله عن عامر بن زید، عن بعض اهله»؛ «حدثنی نافع مولی عبدالله بن عمر عن ابن عمر»؛ «حدثنی عبدالرحمن بن الحارث عن بعض آل عمر او بعض اهله».

ابن اسحاق مواردی، روایاتی اندک از امام باقر(ع) و یا از طریق زهری از امام سجاد(ع) آورده که محدود است. معمر بن راشد (م١۵۴) نیز که دستی در نگارش مغازی داشته به‌طور غالب از زهری روایت می‌کند. «دوری» نیز ضمن تحقیقات خود درباره دانش تاریخی عرب به این نتیجه رسیده که زهری پایه‌گذار مکتب مدینه بوده و موسی بن عقبه و ابن سحاق هر دو شاگرد او بوده‌اند. از نظر او موسی بن عقبه متکی به کار استادش زهری است که در عین حال اضافاتی نیز داشته. همینطور است وضع ابن اسحاق.

گیب تصریح کرده که تا قبل از قرن دوم هجری سیره اختصاص به مدینه داشته است. ابن اسحاق سیره خود را در مدینه جمع‌آوری کرده و شاید تدوین آن را بعداً در عراق صورت داده باشد. وی در مدینه با مالک بن انس و هشام بن عروه درگیر شد و به خصوص به دلیل تمسخر علم مالک، مجبور به ترک مدینه گردید. در عراق سیره او انتشار یافت. بنا به نوشته ابن سعد، او در کوفه سیره‌اش را خواند پس از آن در جزیره و شهر ری نیز سیره‌اش را بر گروهی قرائت کرد.

ابن اسحاق بیست سال آخر حیات خود را در دوره بنی عباس گذراند و گفته شده که سیره‌اش را به منصور و یا به مهدی عباسی - زمانی که ولایت‌عهدی پدر داشته - تقدیم کرده است. به همین دلیل به‌طور جزئی باید در مسائل مربوط به عباس بن عبدالمطلب تجدید نظر کرده باشد. متن تهیه شده توسط ابن اسحاق به‎طور کامل به دست ما نرسیده و تنها تهذیب آن توسط عبد الملک بن هشام (م ۲۱۳ یا ۲۱۸) در دسترس ما قرار دارد وی آن‌گونه که در مقدمه آورده، مطالبی را که بی‌ارتباط با پیامبر(ص) دیده و نیز برخی اشعار و آنچه را که شنیع می‌دانسته حذف کرده است. درباره این که ابن هشام مطالب عمده‌ای را حذف کرده یا نه، اختلاف نظر وجود دارد. در عین حال از آن جهت که در سیره موجود دقیقاً تشخیص گفته‌های ابن اسحاق ممکن و اضافات ابن هشام به نام خود اوست، باید شکرگزار بود.

تهذیب ابن هشام که به نام سیره ابن هشام شهرت یافت از همان آغاز مورد استفاده بوده است. یعقوبی از همین روایت استفاده کرده است. کتاب الروض الانف از عبدالرحمان السهیلی (۵٠٨-۵٨١) شرحی است مبسوط به سیره ابن هشام که به چاپ رسیده است. گفتنی ست که سهیلی نیز با هدف شرح سیره ابن اسحاق که ابن هشام آن را تهذیب و تلخیص کرده بود به شرح لغات نامانوس، جملات دشوار، شرح نسب‌های مشکل و تکمیل مواردی همت گمارد که ناقص مانده بود. این کتاب به تصحیح عبدالرحمن وکیل در مصر به چاپ رسید و در سال ١۴١٢ در بیروت افست شد. ابوذر بن محمد بن مسعود خشنی (۵٣٣-۶٠۴) نیز شرحی ادبی در یک مجلد بر سیره ابن هشام تألیف کرده است. جدای از آنچه ابن هشام از طریق زیاد بن عبدالله بکایی (م ۱۸۳) نقل کرده، طبری نیز از سیره ابن اسحاق از طریق محمد بن حمید رازی و او از سلمة بن فضل، نقل‌های زیادی آورده است. این سلمه از متن اصلی ابن اسحاق که آن را برای منصور تهیه کرده بوده استفاده کرده است. راوی دیگر کتاب ابن اسحاق یونس بن بکیر است که ابن اثیر در اسدالغابه از آن بهره برده و در سال‌های اخیر بخشی از آن در مراکش پیدا شد که «محمد حمیدالله» و بعداً «سهیل زکار» هرکدام جداگانه تصحیح و چاپ کردند. یونس بن بکیر راوی این بخش، روایاتی را از دیگران ضمیمه سیره ابن اسحاق کرده است.

صرف‌نظر از نقطه ضعف اساسی سیره ابن اسحاق، که همان اتکای صرف به روایات مدینه و انعکاس همان دیدگاه و بر اساس همان منابع است، این سیره از جهت انسجام درونی و به عنوان یک متن تاریخی، از قوت قابل توجهی برخوردار است. با توجه به سابقه محدود تاریخنگاری، باید کار ابن اسحاق را قدم بسیار مهمی در پیشرفت دانش تاریخنگاری اسلامی دانست. او نظم خاصی به اخبار تاریخی داد و دقیقاً ذهنیت تاریخی را در عرضه اخبار به کار گرفت. به گفته گیب، او نه تنها تاریخ پیامبر(ص) بلکه تاریخ نبوت را نوشت. ابن اسحاق را باید اولین تحلیل‌گر اخبار سیره نیز دانست. او در ابتدای بسیاری از بحث‌ها، یک نوع جمع‌بندی تحلیلی ارائه می‌دهد. این در حالی است که کاستی‌ها و نادرستی‌های زیادی به دلیل منابع و مآخذ ابن اسحاق در سیره او وجود دارد. البته سیره مزبور تنها منعکس کننده بخشی از روایات سیره است؛ زیرا در سایر شهرها نیز روایات سیره در دست صحابه‌ای که به آن شهرها رفته بودند، وجود داشته که مورد استفاده ابن اسحاق قرار نگرفته است. اضافه بر آن، بعدها واقدی و برخی دیگر، با تتبعاتی که در مآخذ اولیه و منابع شفاهی باقی مانده کردند، مطالب فراوان جدیدی را در سیره نگاشته‌اند که باید مورد توجه محققان قرار گیرد. بعد از ابن اسحاق، کار تتبع در اخبار سیره ادامه یافت و محدثان و اخباریان زیادی به کار جمع‌آوری این اخبار مشغول شدند که تنها نوشته‌های برخی از مشهورترین آنها باقی مانده است.

سیره ابن اسحاق در قرن هفتم توسط شرف الدین محمد بن عبدالله بن عمر به فارسی درآمده و تلخیص شده است. این اثر با نام سیرت رسول الله توسط اصغر مهدوی و مهدی قمی نژاد با مقدمه‌ای مفصل درباره سیره‌نگاری و سیره ابن اسحاق به چاپ رسیده است. ترجمه دیگری از آن با عنوان سیرت رسول الله از رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانی از دانشمندان قرن هفتم نیز انتشار یافته است. ابن اسحاق کتاب دیگری در اخبار الخلفاء داشته که کوچک بوده و نقل‌هایی از آن برجای مانده است. گفتنی است که خلیفه بن خیاط، اخبار مربوط به جریانات رده و فتوحات را از ابن اسحاق گرفته که طبعاً از همان کتاب اخبار الخلفاء او بوده است. خوارزمی در مقتل الحسین چندین صفحه از اخبار وی درباره توابین مختار و ابراهیم اشتر را آورده، اما منبع خبر خود را ذکر نکرده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام