تشبیه

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

تشبیه و تمثیل

از شیوه‌های مؤثر تشریح و تبیین آموزه‌های پیچیده و دور از دسترس فهم و ذهن مخاطب استفاده از صنعت تشبیه و تمثیل است. تشبیه امر دشوار به ساده، معقول به محسوس و غایب به شاهد، چیزی نیست که معلم چیره‌دست بتواند در جریان آموزش از آن چشم پوشد. بسا تشبیه به موقع و تمثیل مناسب و کاربرد به جای آن در اثنای کلام ذهن و نگاه مخاطب را چنان به عمق مفهوم سخن و لایه‌های پنهان مطلب می‌گشاید که انسان را از هرگونه توضیح اضافی و اطناب کلام و برهان و استدلال بی‌نیاز می‌‌سازد. گرچه زبان تمثیل ارزش برهانی ندارد، اما اهمیت و ارزش اقناعی بسیار دارد. معمولاً در تمثیل سعی می‌شود که با تکیه بر مشهودات، مظنونات و مقبولات، مخاطب را با شیوهای جذاب و دلپذیر به سوی غایت مطلوب سوق دهند. منابع کهن ادبیات ما همچون: کلیله و دمنه، مثنوی مولوی، دیوان سنایی، شیخ عطار و... ارزش و جاودانگی خود را از آن یافته‌اند که افزون بر مضامین لطیف و بلند و زبان شیرین و دل‌انگیز، داستان‌های تمثیلی آن به ذوق و طبع عامه مردم بسی خوش آیند است. عقول عامه، معمولاً از درک قیاس برهانی عاجز است و زبان تمثیل به میل و سرشت ایشان نزدیک‌تر و تأثیرش بسی بیشتر است، به گونه‌ای که گاه تأثیر یک تمثیل ساده و کوتاه در نفوس آنان بیش از براهین و استدلال‌های منطقی است. قرآن کریم به منظور تسهیل انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی به ذهن و دل مردم از این روش به فراوانی بهره جسته است و بسیاری از معانی دقیق و نکات ظریف را در قالب تمثیل‌هایی ساده و آموزنده و با الفاظی موزون به تصویر کشیده و در آیاتی چند نیز بر اهمیت و ضرورت استفاده از امثال تأکید کرده است.

از شیوه‌هایی که پیامبر اکرم(ص) در سیره آموزشی خویش فراوان به کار گرفته است و جایگاهی ویژه در ادبیات نبوی دارد، ابداع‌ها و ابتکارهای زیبای آن حضرت در استفاده هنرمندانه از تشبیه و تمثیل، در بیان آموزه‌های اخلاقی و دینی است. آن حضرت برای نزدیک ساختن مطالب عالی به افق فهم و درک مخاطبان به فراوانی از صنعت تمثیل بهره جسته است. آنجا که مطلبی به دلیل غموض و ابهام درخور درک عوام نیست و یا معانی مجرد، در تنگنای ظرف حروف و کلمات نمی‌گنجد، با بهره‌گیری از زیباترین تمثیلات، مشتاقان محروم را «رزق معلوم» و نیازمندان تعلیم و تربیت را «رحیق مختوم» می‌‌چشاند. حقیقت آن است که دامنۀ این تمثیلات و کثرت و تنوع تشبیهات نبوی که عموماً متصف به اصالت و اصابت معنا و ایجاز و حسن تشبیه است، چندان وسیع و گسترده است که بررسی آنها تحقیقی مستقل و مجالی جدای از این مقال می‌‌طلبد. از صدر اسلام تا عصر حاضر، تلاش‌های معتنابهی در این باره صورت پذیرفته که بر ارباب بصیرت پوشیده نیست. «درباره عبدالله پسر عمرو بن عاص آورده‌اند که یک هزار حدیث، مشتمل بر هزار مَثَل از رسول خدا حفظ کرده بوده است. حسن بن عبدالله العسکری نیز در کتاب الامثال، هزار حدیث حاوی هزار مَثَل از کلام پیامبر خدا(ص) نقل کرده است». افزون بر منابعی که بسیاری از کلمات رسول اکرم(ص) را در قالب امثال جاری زبان عرب به رشته تحریر درآورده‌اند، برخی از ارباب معرفت در ادوار پیشین به ضبط پاره‌ای از تمثیلات نبوی نیز پرداخته‌اند. اما در این مقام، تنها به عنوان یکی از جلوه‌ها و ابعاد سیره آموزشی رسول خدا(ص)، این موضوع را بررسی و با توجه به گستردگی چشم‌گیر این حوزه، گلچینی از آن را زینت‌بخش این نوشتار می‌کنیم.

از آنجا که مشهودات و صور حسی، سهل‌ترین و شناخته شده‌ترین مراتب معرفت در میان مردم است، پیامبر خدا(ص) بارها از این پلکان برای ارتقا به درک مفاهیم نامحسوس بهره جسته است. زمانی نقش مؤثر فریضه روزه را در حفظ و صیانت از آفاتی که سلامت روح و روان را تهدید می‌کند، چون سپر در میدان رزم می‌‌شمارد و در تشبیهی کوتاه و بلیغ می‌‌فرماید: «الصِّيَامُ جُنَّةٌ». زمانی دیگر، تأثیر نمازهای پنجگانه را در تطهیر دل و تصفیه درون، چون نهر روان و زلالی می‌داند که آدمی هر روز، پنج نوبت، خویشتن را در آن شست‌وشو می‌کند. حضرت در تشبیهی بدیع، الفت و نفرت مردم را به یکدیگر، که برخاسته از تجانس و تنافر روحیات ایشان است، چنین به تصویر می‌کشد: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ وَ مَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ»؛ دل و روح مردم، چون لشکری بسیج شده است؛ روح‌های آشنا و هم سنخ به یکدیگر گرایند و روح‌های ناآشنا و ناهمگون با هم اختلاف یابند. ایشان گاه نیز از مقایسه و مقارنه میان دو مفهوم بهره می‌‌جست. «چون زنی به آن حضرت عرضه داشت: مادرم از دنیا رفته و یک ماه روزه بر عهده اوست، فرمود: اگر قرضی بر عهده او بود، آن را ادا می‌‌کردی؟ گفت: آری.

فرمود: حق خداوند شایسته‌تر است که ادا شود». زمانی که پیامبر(ص) احساس می‌کرد عمق حقیقت امری نامحسوس در ظرف فاهمه مخاطب نمی‌گنجد، به مصداق: «إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ» به یاری ذهن او می‌شتافت و آن را در قالب تمثیلی روشن و ساده بیان می‌فرمود، از جمله، در بیان اینکه چگونه سرنوشت افراد جامعه با یکدیگر گره خورده و افراد آن از جرایم و گناهان حتی یک نفر دچار خسارت و آسیب می‌شوند و نیز در بیان ضرورت و اهمیت احساس تکلیف اجتماعی و فریضه نهی از منکر، از تمثیل کوتاه و هنرمندانه زیر بهره جست و فرمود: شماری از مردم برای سفر دریا بر کشتی نشستند و هر کس بر جایگاه خویش قرار گرفت. چون کشتی به میان دریا رسید، یکی از مسافران با تبر به سوراخ کردن زیر پای خویش پرداخت. مسافران فریاد اعتراض برآوردند که چه می‌‌کنی؟! گفت مرا با کسی کار نیست، تنها جایگاه خود را سوراخ می‌کنم. پیامبر(ص) افزود: در این حالت، اگر او را از این رفتار بازدارند، نجات یابند وگرنه جمله هلاک شوند. مصطفی صادق الرافعی، نویسنده نام‌آور مصری، در کتاب وحی القلم، با ذکر این تمثیل نبوی و توجه به معنای موسَّع آن می‌گوید: آیا تبعات زیان‌بار رفتار آن دسته از اصحاب قلم که با شعار آزادی و ادعای خیرخواهی، با نشتر قلم، در کشتی دین و اخلاق و آداب مردم رخنه می‌‌افکنند و آن را محصول دیدگاه اجتماعی خویش می‌‌شمارند و به نام مدنیت و فلسفه، هر نابخردی و بلاهتی را مرتکب می‌‌شوند، کمتر از خسارت سوراخ کردن کشتی است؟! رخنه در کشتی چون سوراخی در زمین نیست که این حفره‌ای حقیر است و آن گوری عمیق، بر این اساس، ما جملگی سرنشینان کشتی جامعه‌ایم و قلم در دست برخی نویسندگان چون تیشه و تبر است و نویسنده، خرابکاری است که می‌پندارد با استفاده از حق آزادی می‌تواند آنچه را بخواهد بنگارد!

باری، رسول خدا(ص) در تمثیلی دیگر، با ظرافت و روشنی تمام نشان می‌‌دهد که خداوند رحمان، تا چه اندازه مشتاق توبه بندگان گنهکار است و چقدر انابت و بازگشت ایشان را به راه صلاح و فلاح خوش می‌دارد. مسافری در بیابانی خشک و بی‌آب و علف، پس از طی مسافتی دراز، خسته و مانده در سایه سنگی بیاسود. چون از خواب برخاست، مرکب خویش را که آب و غذا و بار و بنه‌اش بر آن بود، بر جای خود نیافت. پس به جست‌وجو پرداخت، اما تلاش او برای یافتن مرکبش به جایی نرسید و نومید و سرگردان و خسته و پریشان، به گوشه‌ای خزید و با غم و اندوه بسیار به مرگ قریب‌الوقوع خویش در آن بیابان می‌‌اندیشید. او غرق در افکار پریشان خود بود که ناگاه با کمال حیرت و شگفتی مرکب گم شده خود را در کنار خویشتن یافت. او با شادی و هیجان از جای برجست و مهارش را گرفت.... حضرت با بیان این حکایت تمثیلی فرمود: خرسندی و اشتیاق پروردگار از توبه و بازگشت بندگان گنهکار، بیش از شادی و خوشحالی این مرد در یافتن مرکب گم شده‌اش در بیابان است! آیا ترسیم مراتب لطف و عطوفت حضرت کردگار به بندگان عاصی و خطاکار، با تمثیلی به از این، ممکن است؟! پیامبر خدا(ص) در تمثیلی دیگر، ارتکاب شبهات را زمینه‌ساز و مقدمه فرو افتادن در منجلاب محرمات اعلام کرد.

آن حضرت در اجتناب از شبهات و حریم گرفتن از آن تأکیدی تمام داشت و می‌‌فرمود: «حَلَالٌ بَيِّنٌ وَ حَرَامٌ بَيِّنٌ وَ شُبُهَاتٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَمَنْ تَرَكَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَكَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ هَلَكَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ»؛ حلال روشن و حرام آشکار است و شبهاتی میان آن دو وجود دارد. هر که از شبهات بپرهیزد از محرمات برهد و آنکه دست به شبهات گشاید مرتکب محرمات شود و از راهی که نمی‌داند، تن به هلاکت سپارد. و در تعبیری دیگر فرمود: «مَنِ اجْتَرَأَ عَلَى الشُّبُهَاتِ يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِي الْحَرَامِ»؛ آن‌که در انجام امور شبهه‌آمیز، دلیری ورزد، در معرض ارتکاب محرمات است.

به یقین، این بیان صریح حضرت، در مخاطره‌آمیز بودن «شبهات»، برای ارباب خرد و دیانت، حجتی قاطع محسوب می‌‌شود، اما توده عوام، که معرفتشان بیش از آن‌که بر عقلانیت و برهان مبتنی باشد، بر مشهودات و محسوسات متکی است، تمثیلی ساده و روشن را بر سخنان متین و حکمت‌آمیز ارج می‌‌نهند؛ ازاین‌رو، رسول خدا(ص) سخن بالا را در قالب تمثیلی کوتاه و ساده نیز چنین بیان فرمود: «مَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ...». آن‌که مرتکب شبهات شود در منجلاب محرمات افتد، چنان‌که اگر شبان، رمه خویش را در حاشیه زمین‌های ممنوع بچراند، در آستانه تعرض بدان قرار گیرد! باری، نظر به کثرت و تنوع تمثیلاتی که از پیامبر خدا(ص) در موضوع‌های مختلف نقل شده است، به ناچار، اهم آنها را در چند بخش مجزا، به اجمال بررسی می‌کنیم.

رسالت نبوی

آن حضرت در قالب پاره‌ای از تمثیلات روشن و آموزنده، نقش هدایتگر و دلسوازنه خود را در نجات مردم از حیرت و ضلالت، تشریح کرده و ایشان را از تبعات ناشی از اهمال و تمرد در مورد اوامر الهی، هشدار داده است. این تمثیل‌ها چنان‌که پیش‌تر نیز اشاره شد، برای عامه مردم که معمولاً از هضم دقایق عقلی و دریافت مفاهیم مجرد معنوی محروم‌اند، چندان شفاف و جذاب و در عین حال آموزنده و انگیزنده است، که بیش از هر برهان و حجت عقلی مؤثر می‌‌افتد. آورده‌اند که روزی حضرت به یاران خویش فرمود: «مَثَل من و شما حکایت مسافرانی است که در بیابانی تیره و تار، راه درازی را طی کردند و در جایی فرود آمدند و نمی‌دانستند که چه اندازه از راه را پشت سر گذارده‌اند؛ آیا راهی که سپرده‌اند بیشتر است یا مسیری که در پیش دارند. زاد و توشه را به پایان برده و مرکب و شتر را از دست داده‌اند. این مسافران در حالی که بی‌زاد و راحله و درمانده و بی‌چاره، برجای مانده و به هلاکت خویش می‌اندیشیدند، ناگهان مردی با لباس‌های فاخر، در حالی که از سر و رویش آب فرو می‌‌چکید از راه در رسید.

آنان با خود گفتند: این مرد باید لحظاتی پیش در محلی آب‌خیز بوده و از نقطه‌ای نزدیک آمده باشد. مرد چون به ایشان رسید پرسید: شما اینجا چه می‌کنید؟ درمانده‌ایم. اگر من شما را به آب گوارا و منطقه‌ای چمنزار و باغ‌های سرسبز راهنمایی کنم با من چه می‌کنید؟

هرگز از فرمانت سرنخواهیم پیچید. به من نشان دهید که در این باره با خدا عهد و پیمان می‌بندید. پس چون در حضور وی با خدای خویش پیمان بستند که او را نافرمانی نکنند، آن شخص ایشان را به مکانی با طراوت و خرم که آب روان و چمنزارهای سرسبز داشت برد و برای مدتی در آنجا اقامت گزیدند، تا اینکه آن مرد به ایشان فرمان کوچ داد. ایشان با شگفتی پرسیدند: کجا؟ گفت: به جایی که آب و باغ و مرغزارش، به از این است.

اکثر آنان گفتند: به خدا سوگند! باور نمی‌داریم که به جایی و حیاتی بهتر از این دست یابیم، اما شمار کمتری از ایشان اظهار داشتند: مگر شما در حضور این مرد با خدای خویش عهد و پیمان نبستید که سر از فرمان وی نپیچید؟ به خدا سوگند و به یقین که او در این سخن نیز صادق است. در این هنگام، عده‌ای با او همراه شدند و شمار دیگری از وی سربتافتند تا اینکه با یورش دشمن، تن به اسارت و مرگ سپردند». حضرت در تمثیلی دیگر، بی‌میلی و گریز مردم را از دعوت الهی و حرص و ولع خویش را در هدایت امت و نجات ایشان از ورطه ضلالت چنین ترسیم کرده است: حکایت من داستان مردی است که آتشی افروخت و چون اطرافش روشن شد، پروانه‌ها و حشرات خود را به شعله‌های آن می‌‌زدند و او می‌‌کوشید تا مانع شود اما آنها با چیرگی وارد آتش می‌‌شدند. حکایت من و شما چنین است که من برای صیانت شما از خطر هشدار می‌‌دهم که از آتش بپرهیزید، از آتش بپرهیزید، اما شما با اصرار، خویشتن را در آن می‌‌افکنید. در این تمثیل، چنان‌که پیداست پروانه با قصد انتحار، خود را به آتش نمی‌زند، بلکه به منظور کسب لذت مجذوب شعله زیبای آتش می‌‌شود و ناخواسته، بهای گزاف این لذت را با مرگ خویش می‌‌پردازد. شیفتگان رفتارهای التذاذی نیز که در اجابت تمایلات نفسانی حریم الهی را هتک می‌کنند و خویشتن را بی‌محابا در ورطه گناه و معصیت می‌افکنند، از صورت باطنی و حقیقت ملکوتی رفتار خود که آتش قهر الهی است، غافلند و گوش جانشان هشدارها و انذارهای بی‌پایان پیامبر رحمت را که با همه وجود و از سر رحم و و شفقت، به ایشان اعلام خطر می‌‌کند نمی‌شنود.

حضرت در دشواری هول محشر و مقام حساب می‌‌فرمود: «لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَ لَبَكَيْتُمْ كَثِيراً»؛ اگر آنچه را من می‌‌دانم شما می‌دانستید، خنده بر لبانتان اندک می‌نشست و بسیار می‌گریستید. و در حرص و ولع خویش در کشاندن اهل معاصی به وادی توبه و انابه و هدایت ایشان به روضه رضوان الهی می‌‌فرمود: «عَجِبْتُ مِنْ قَوْمٍ يُقَادُونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِالسَّلاسِلِ»؛ در شگفتم از کسانی که با غل و زنجیر به سوی بهشت کشیده می‌‌شوند! باری، رسول خدا(ص) برای تبیین منزلت خویشتن در سلسله زرین نبوت، از تشبیهی مرکب بهره می‌جوید و می‌‌فرماید: مَثل من و پیامبران پیشین مثل کسی است که عمارتی ساخته و آن را در غایت کمال و جمال بپرداخته و تنها جای خشتی بر آن خالی است.

مردم همواره بدان وارد می‌شوند و از شکوه و زیبایی آن اظهار شگفتی می‌کنند و می‌گویند: کاش آن خشت نیز به جای خویش می‌‌بود. من همان خشتم و ختم پیامبران. این بدان معناست که پیامبران عظام الهی، در انجام رسالت سنگین خویش کار هدایت خلق را در غایت دقت و امانت به خوبی گزاردند و کاخ رفیع رستگاری انسان را در پرتو تعالیم آسمانی به نیکی افراشتند، لکن در جبین و شاکله آشکار این منظر باشکوه، خلا و نقیصه‌ای بود که جز با بعثت پیامبر خاتم و نزول آخرین پیام الهی ترمیم و تکمیل نمی‌شد. اما روشن است که مردم با این پیام رحمت و پیامبر عزت و کرامت، یکسان روبه‌رو نمی‌شوند. چونان باران طبیعت که بی‌دریغ بر گستره زمین می‌‌بارد، لکن: باران که در لطافت طبعش خلاف نیست *** در باغ لاله روید و در شوره زار، خس پیامبر اکرم(ص) این حقیقت را در تمثیل زیر چنین به تصویر کشیده است: مَثل هدایت و دانشی که خداوند مرا بدان برانگیخت، همچون بارانی است که بر زمین می‌بارد. نقاطی از این زمین که مستعد است، آب را می‌‌پذیرد و سبزه و گیاه فراوان می‌رویاند و بخش دیگری که بایر و سرسخت است آب را بر سطح خود نگاه می‌‌دارد و خدا مردم را بدان بهرهمند می‌‌سازد، از آن می‌نوشند و کشتزارهای خویش را سیراب می‌‌کنند و به زراعت می‌‌پردازند. اما بخش‌های دیگری از آن بر جلگه‌های پست می‌بارد که نه آب را نگاه می‌‌دارد و نه گیاهی بر آن می‌‌روید.

این تمثیل حکایت کسی است که در دین خدا دستی یافته و خداوند از این دین به او بهره داده است؛ پس خود می‌‌آموزد و به دیگران آموزش می‌دهد و نیز وصف الحال کسی است که بدین آیین، سر بلند نکند و هدایت الهی را که بدان مبعوث شده‌ام نپذیرد. بنا به نقل منابع اهل سنت رسول خدا(ص) طی روایتی در تمثیل «مُنذِر» بودن خویش چنین فرمود: حکایت من و آنچه خدا مرا بدان مأمور ساخته است، مَثل کسی است که نزد مردم آمد و اعلام کرد: ای مردم! من به چشمان خویش لشکر دشمن را دیدم که به سوی شما روان است، پس بشتابید، بشتابید و خود را از مهلکه نجات دهید. پس شماری از ایشان، کلام وی را پذیرفتند و سحرگاهان، به راحتی از آن نقطه حرکت کردند و رهسپار شدند و نجات یافتند، اما گروهی دیگر، این سخن را گزاف انگاشتند و همچنان در جایگاه خویش ماندند تا سپاه دشمن بر آنان تاخت و ایشان را سرکوب و نابود ساخت. این حکایت فرجام کسی است که مرا فرمان بَرد و از آنچه آورده‌ام پیروی کند و نیز وصف کسی است که مرا نافرمانی کند و حقیقتی را که عرضه داشته‌ام، دروغ انگارد.

مؤمن

نرمش و انعطاف، همراه با صلابت و استواری، دو وصف بارز و ممتاز «مؤمن» است که پیامبر اکرم(ص) بر آن انگشت اشارت نهاده و در تمثیل ساده و زیبای خویش، آن را در تقابل با خصلت «کافر» قرار داده است و می‌‌فرماید: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ السُّنْبُلَةِ تَخِرُّ مَرَّةً وَ تَسْتَقِيمُ أُخْرَى وَ مَثَلُ الْكَافِرِ مَثَلُ الْأَرْزَةِ لَا يَزَالُ مُسْتَقِيماً»؛ مَثل مؤمن، چون خوشه غلات است که گاه می‌‌خمد و زمانی استوار می‌‌ماند و کافر چون درخت کاج همواره خشک و خشن است.

البته منش و روحیات مؤمن تنها در تقابل با کافر نیست که با «منافق» نیز این تضاد هست و بنابر روایتی، تمثیل این تضاد و رودررویی چنین به بیان آمده است: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِ مَثَلُ رَجُلٍ غَرَسَ نَخْلَةً فَخَافَ أَنْ تَحْمِلَ شَوْكًا، وَ مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ رَجُلٍ زَرَعَ شَوْكًا يَطْمَعُ أَنْ يَحْمِلَ تَمْرًا...»؛

مؤمن در مثَل، چون مردی است که نخلی در زمین نشانده و نگران است که مبادا به جای نخل از آن خار بردمد و منافق چونان کسی است که خار می‌‌نشاند و انتظار برداشت رطب دارد... تمثیل بالا ناظر بر این واقعیت است که مؤمن با وجود آنکه همواره دلش لبریز از امید به دریای رحمت الهی و کان فضل و کرم ربوبی است و با آنکه پیوسته رفتارهای نیک و اقدامات خیرخواهانه از سرچشمه وجود او می‌‌جوشد، اما در مقام خوف، از سرنوشت فردای خویش در دیوان محاسبه الهی بسی نگران است که مبادا نقد او را به عیاری نگیرند، زیرا: قلب روی اندود نستانند در بازار حشر *** خالصی باید که از آتش برون آید سلیم او در کشتزار زندگی بسی نخل عمل نشانده است، اما از آنجا که امید از کردار خود برداشته و بر اخلاص خویش تهمت نهاده و از عبادت خود شرمسار و تائب است، بیم آن دارد که از آن همه نخل، جز خار برنیاید. اما منافق که با رنج نابرده، گنجش آرزوست و با انبان تهی از عمل و روح آلوده و دل ناپالوده و نادیده گرفتن انتقام و قهر الهی، تنها بر رحمت و غفران او نظر دارد، از خارستان زندگی خویش انتظار نخلستان می‌برد! از آنجا که در صفحات بعد نگاهی جدا به چهره منافق در آیینه تمثیلات نبوی خواهیم داشت، اینک در آبگینه شفاف این تمثیلات، تنها به چهره مؤمن می‌‌نگریم. رسول خدا(ص) در بیانی زیبا چنین فرمود: «مؤمن آیینه مؤمن است».

این تشبیه استعاری حاوی پیام‌های ارزشمند چندی است که از نگاه نافذ خواننده هوشمند پوشیده نیست و وجه شبه آن، صداقت و صراحت آیینه و مؤمن در نمودن واقعیت، هرآنچه باشد و پرهیز از افراط و تفریط و اغماض و اغراق است. حضرت در تعبیری دیگر فرمود: «الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ بِمَنْزِلَةِ الْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضاً»؛ مؤمن، مؤمن را چون شالوده بناست که هر یک، دیگری را استحکام و قوت می‌‌بخشد. تمثیل مشهور و آموزنده رسول خدا(ص) در بیان پیوند و غمخواری مؤمنان نسبت به یکدیگر از موارد درخور تأمل است: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَ تَرَاحُمِهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى عُضْوٌ مِنْهُ تَدَاعَى سَائِرُهُ بِالْحُمَّى وَ السَّهَرِ»؛ مؤمنان در دوستی و محبت و عطوفت با یکدیگر، همچون یک پیکرند که چون عضوی از آن به درد آید سایر اعضا در تب و رنج و بیداری، او را همراهی می‌کنند. بر این اساس، مؤمنان از آلام و ناملایمات دیگران همواره احساس رنج و تعب می‌کنند و تا رفع گرفتاری ایشان، از پای نمی‌نشینند. مگر نه اینکه آن پیامبر عشق و رحمت، پیوسته از رنج مردم در تب و تاب بود که خدا فرمود: ﴿عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾ مؤمنان نیز با تأسی به مقتدا و محبوب خویش، در این راه به تکلف نمی‌جوشند، که از عمق جان و با اعتقاد می‌کوشند. مؤمنان که عشق به معبود و آرمان‌های الهی و شیفتگی به ارزش‌های اخلاقی و فضایل انسانی، آنان را نوری واحد و حقیقتی یک دست قرار داده است، در برابر ظلمت و کفر و نفاق دستی واحد و جبهه‌ای متحدند.

پیامبر اکرم(ص) فرمود: «الْمُؤْمِنُونَ يَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ» «مؤمنان در برابر دیگران، هم‌دست‌اند». و به روایتی دیگر: «الْمُؤْمِنُونَ مُتَّحِدُونَ مُتَآزِرُونَ مُتَضَافِرُونَ كَأَنَّهُمْ نَفْسٌ وَاحِدَةٌ»؛ «مؤمنان متحد، هم‌دست و مددکار یکدیگرند، چنان‌که گویی یک تن‌اند». «مؤمن» گرچه در تطبیق صور ذهنی با واقعیت‌های خارجی، مانند سایر انسان‌ها، گاه دچار خطا و اشتباه می‌شود اما چون به حکم شریعت، دیانت و عقلانیت را اساس التزام‌های رفتاری خود قرار داده است، همواره اشتباه‌های پیشین را چراغ راه آینده خویش قرار می‌دهد و از تکرار خطا می‌‌پرهیزد. رسول خدا(ص) این خصلت مؤمن را در تعبیری زیبا و استعاری چنین بیان فرموده است: «لَا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ»؛ مؤمن از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود. «مؤمن»، انسان پاک سرشت و نیک رفتاری است که همچون زنبور عسل، جز پاک نمی‌خورد و جز پاک برجای نمی‌نهد: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ النَّحْلَةِ‌ أَكَلَتْ طَيِّبًا وَ وَضَعَتْ طَيِّبًا». زمانی دیگر حضرت در تمثیلی زیبا و ظریف حالت دو انسان مؤمن و فاجر را به لحاظ نوع رابطه‌ای که با قرآن کریم دارند، تبیین نموده که تأملی بر آن خالی از لطف نیست.

فرمود: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْأُتْرُجَّةِ الَّتِي رِيحُهَا طَيِّبٌ وَ طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي لَا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ التَّمْرَةِ طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَ لَا رِيحَ لَهَا؛ وَ مَثَلُ الْفَاجِرِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الرَّيْحَانَةِ رِيحُهَا طَيِّبٌ وَ طَعْمُهَا مُرٌّ وَ مَثَلُ الْفَاجِرِ الَّذِي لَا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْحَنْظَلَةِ طَعْمُهَا مُرٌّ وَ لَا رِيحَ لَهَا»؛ حکایت مؤمنی که قرآن می‌خواند چون ترنجی است که بویی خوش دارد و مزه‌ای نیکو. و مؤمنی که قرآن نمی‌خواند، به خرما می‌‌ماند که شیرین است و فاقد بوی خوش و فاجری که قرآن می‌‌خواند، مثل پونه است که بویش خوش است و مزه‌اش تلخ، و فاجری که قرآن نمی‌خواند، چون حنظل تلخ است و بی‌بو. مروری بر مجامع روایی فریقین، بسیاری از تشبیهات و تمثیلات نبوی را در ترسیم چهره مؤمن باز می‌‌نماید، اما دریغا که حوصله محدود این مقال مجال آن همه نیست.

منافق

چهره «منافق» در آیینه تمثیلات آن حضرت نیز دیدنی است. روشن است که قرآن کریم به فراوانی از فتنه‌ها و خطرات منافقان سخن گفته و آنان را بسی خطرناک‌تر از مشرکان و کفار شمرده و یک سوره نیز به نام آنان رقم خورده است. رسول خدا(ص) نیز طی ده سال دوران مدنی رسالت، همواره از سوی منافقان مدینه مورد توطئه و کینه و آزار و خصومت قرار می‌گرفت و با آن‌که هوشیارانه، رفتارها و فتنه‌های ایشان را زیر نظر داشت، همواره با صبر و متانت، آنان را تحمل می‌کرد و هرگز چوب اتهام را بر سر آنان فرود نیاورد و طشت رسوایی ایشان را نکوفت اما در عین حال، این روش موجب نمی‌شد تا آن حضرت با بیان رسا و تمثیلات آموزنده و جذاب خویش، خطر آنان را گوشزد نکند و بر شاکله شخصیت مرموز و آفت زده این گروه انگشت تأکید ننهد. زمانی فرمود: منافق در مَثل چون تنه کج درخت خرماست که چون صاحبش خواهد آن را در بخشی از ساختمان به کار گیرد، میسر نشود و چون به جایی دیگر برد تا از آن استفاده کند در آنجا نیز قرار نگیرد، پس به ناچار، آن را در آتش بسوزاند.

در تمثیلی دیگر، شخصیت متلون و مذبذب منافق و سرگردانی همراه با شک و دودلی وی را میان کفر و ایمان، چنین ترسیم فرمود: حکایت مؤمن و منافق و کافر در مثل چنان است که چون این سه به رود پر آبی رسند، مؤمن خود را به آب می‌زند و به سلامت به آن سوی می‌رسد. در پی او منافق نیز وارد آب می‌شود و همین که نزدیک است در آن طرف ساحل به مؤمن رسد، کافر از آن سوی بانگ برمی‌‌دارد که من بر تو بیمناکم به سوی من بازگرد مؤمن نیز از دیگر جانب، وی را خطاب کند که او را رها کن و به سوی من بیا. بدین ترتیب، منافق میان آن دو نفر بلاتکلیف و با شک و تردید، چندان به این سوی و آن سوی رود تا سرانجام مرگ وی را در کام خود کشد.

مناسبات انسانی

آموزه‌ها و تشبیهات نبوی در باب مناسبات و روابط انسانی مردم با یکدیگر و ارزش‌های بالقوه و استعدادهای فوق‌العاده‌ای که در کانِ وجودشان نهفته است از دیگر حیطه‌های جذاب این بخش محسوب می‌‌شود. روشن است که اسلام با ظهور خویش تمام امتیازات موهوم جاهلی را ابطال کرد و با اعلام منشور عزت‌آفرین ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾ مناط فضیلت و برتری انسان‌ها را بر تقوای الهی قرار داد. این امر بیش از هرجا در سیرت گفتاری و رفتاری رسول خدا(ص) جلوه‌ای تمام و ظهوری به کمال یافت. می‌‌فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَبِّكُمْ وَاحِدٌ وَ إِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ، لَا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ، وَ لَا لِعَجَمِيٍّ عَلَى عَرَبِيٍّ، وَ لَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ، وَ لَا لِأَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ إِلَّا بِالتَّقْوَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾»؛ ای مردم همانا پروردگارتان واحد و پدرتان یکی است. هیچ عربی بر عجم و عجمی بر عرب امتیاز ندارد و هیچ سرخی از سیاه و سیاهی از سرخ برتر نیست جز با تقوا. خدای متعال فرموده است: همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست.

در روایتی دیگر، حضرت با اشاره به اینکه مردمان، جمله فرزندان آدم و خلقت آدم از خاک است، بر اصل تساوی منشأ انسان‌ها و برابری حقوق آنان و بطلان امتیازات جاهلی تأکید می‌‌ورزد. در مقام عمل نیز برابری و مساوات را به زیباترین وجه در جامعه به نمایش گذارد و در اجرای قانون و رعایت حقوق میان فقیر و غنی، سیاه و سفید، و آزاد و برده فرقی قائل نمی‌شد. چون زنی از اشراف مرتکب سرقت شد، فرمان مجازات داد، اما چون شماری از اصحاب به وساطت پرداختند از ایشان سخت برآشفت و فرمود: اقوام پیشین بدان سبب نابود شدند که فرودستان را مجازات می‌‌کردند و از جرم توانگران و اشراف درمی‌‌گذشتند. در فعالیت‌های گروهی و تلاش‌های جمعی نیز پیامبر(ص) خویشتن را متمایز و برتر از دیگران نمی‌دید، بلکه دوش به دوش حاضران و فعال‌تر از همه، در غایت رنج و محنت کار می‌کرد. هرگز این خاطره از حافظه تاریخ محو نخواهد شد که رسول خدا(ص) در ساخت مسجد مدینه و حفر طاقت‌فرسای خندق در اطراف آن شهر، چون کارگری سخت‌کوش و با نشاط، خشت و سنگ بر دوش می‌کشید و با دامن خویش خاک جابه‌جا می‌کرد.

زمانی که ناخواسته و غیر عمد بدن مسلمان بادیه‌نشینی را خراش افکند، خویشتن را تسلیم قصاص کرد و به او فرمود: مرا قصاص کن!... آنچه بدان اشارت رفت، پرتوی از آفتاب فروزان سیرت پاک نبوی است که تفصیل آن مجالی دیگر می‌طلبد. بدین ترتیب، حضرت جرعه گوارای درس «برابری انسان‌ها» را در کام جان شیفتگان عزت و کرامت ریخت. اما آنچه ذکرش در این مقام بایسته است، تمثیلی است که رسول خدا(ص) در آموزش حقیقت «تساوی حقوق انسان» به کار برده و آن را در دسترس فهم همگان قرار داده است. حضرت در تعبیر زیبا و هنرمندانه خویش یکسان بودن شأن مردم در برابر قانون و تساوی حقوق ایشان در جامعه و برخورداری از امتیازات رایج را به دندانه‌های منظم و مساوی شانه مانند کرده و فرموده است: «إِنَّ النَّاسَ مِنْ عَهْدِ آدَمَ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا مِثْلُ أَسْنَانِ الْمُشْطِ لَا فَضْلَ لِلْعَرَبِيِّ عَلَى الْعَجَمِيِّ وَ لَا لِلْأَحْمَرِ عَلَى الْأَسْوَدِ إِلَّا بِالتَّقْوَى»؛ مردم از زمان آدم تا امروز چون دندانه‌های شانه یکساناند: هیچ عربی بر عجم و سرخی بر سیاه جز به تقوا برتری ندارد.

این حدیث در بسیاری از منابع روایی شیعه و سنی و گاه با اندک تفاوت در لفظ روایت شده است؛ از جمله: «النَّاسُ كَأَسْنَانِ الْمُشْطِ»؛ «مردم چون دندانه‌های شانه‌اند». «النَّاسُ كَأَسْنَانِ الْمُشْطِ سَوَاءٌ»؛ «مردم مانند دندانه‌های شانه با هم برابرند». نماد و جلوه این برابری و ظهور حقیقت این تساوی، در صفوف منظم و فشرده نماز جماعت تجلی می‌‌یابد و فقیر و غنی، عالم و عامی، همه و همه شانه به شانه هم در پیشگاه قدسی حق تعالی قامت می‌‌بندند. ابن مسعود گوید: پیامبر خدا(ص) به هنگام نماز جماعت با دستان خویش شانه‌های ما را منظم می‌کرد و می‌‌فرمود: «اسْتَوُوا وَ لَا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ»؛ «منظم بایستید و پس و پیش قرار نگیرید که دل‌هاتان از هم می‌رمد». در اینجا، اشاره‌ای کوتاه به رفتار تابناک پدر امت، امیرالمؤمنین علی(ع)، این آیینه تمام‌نمای سیره پاک رسول خدا(ص) و تجسم عینی سیرت و سیاست نبوی، در حفظ تساوی حقوق «انسان‌ها» خالی از حسن و بهره نیست.

چون آن نگین ولایت به حکومت رسید، بر منبر شد و ضمن سخن فرمود: «به خدا سوگند! مادام که نخل‌های یثرب به بار می‌‌نشیند، درهمی از حقوقتان را فرو نخواهم گذاشت». در این میان، برادر وی، عقیل، برخاست و گفت: والله که تو در این شهر مرا با یک سیاه‌پوست بی‌ارزش یکسان قرار می‌دهی. امام فرمود: بنشین. مگر در این مجلس، جز تو کسی نیست که سخن گوید؟ جز سابقه مسلمانی و تقوا چه تفاوت است میان تو و او؟ عقیل، این مرد تنگدست و عیال‌وار، که بینایی خویش را از دست داده بود، همان است که چون از امیرالمؤمنین(ع) سهم بیشتری از بیت‌المال ‌طلبید، حضرت آهنی تفتیده به وی نمود. گفتنی است، زمانی که عقیل گذارَش به خطه شام افتاد، معاویه از وی درباره داستان آهن تفتیده پرسید.

عقیل گفت: چون دست روزگار، اوضاع معیشتم را دشوار ساخت، کودکان خود را که آثار فقر و بی‌نوایی بر آنان آشکار بود، گرد آوردم و نزد برادرم بردم و خواسته خویش را اظهار کردم. گفت: امشب بیا تا چیزی دهم. شامگاهان، یکی از فرزندان دستم را گرفت و مرا نزد علی برد. حضرت او را از من دور ساخت و به من گفت: بگیر. من که از سر حرص به وجد آمده بودم و به گمانم همیانی از درهم است، دست بدان گشودم، اما چون دستم سوزش آهن تفتیده را لمس کرد، چون گاو نعره برداشتم و خود را واپس کشیدم. فرمود: مادرت به عزایت بنشیند! این آهنی است که به آتش دنیا تفتیده است. اگر فردا من و تو را به زنجیرهای آتشین دوزخ کشند، چه توانیم کرد؟! سپس، این آیه بر لبانش جاری شد: ﴿إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ﴾؛ آن امام متقین که هر یک از افراد بشر را با برادر دینی و یا هم نوع انسانی خویش می‌خواند. هرگز میان ایشان تبعیض روانمی‌داشت و همگان را به عنوان آحاد انسانی دارای شئون و حقوق برابر می‌‌دید و می‌‌فرمود: «النَّاسُ مِنْ جِهَةِ التِّمْثَالِ أَكْفَاءٌ *** أَبُوهُمْ آدَمُ وَ الْأُمُّ حَوَّاءُ ... فَإِنْ يَكُنْ فِي أَصِلِهِمْ شَرَفٌ *** يُفَاخِرُونَ بِهِ فَالطِّينُ وَ الْمَاءُ» مردمان جملگی همتای یکدیگرند؛ پدرشان آدم است و مادرشان حوا. چنانچه در اصل و تبارشان امتیازی، باشد آب و گِل باید بدان افتخار کند.

روزی هنگام تقسیم بیت‌المال که به هر یک از مردم سه دینار می‌‌پرداخت، مردی از انصار آمد و سه دینار ستاند و در پی او، غلام سیاه چرده‌ای نیز سه دینار گرفت. مرد انصاری از این تساوی برآشفت و گفت: ای امیرالمؤمنین! آیا مرا با این غلام که دیروز آزادش کرده‌ام برابر قرار می‌دهی؟! فرمود: «من در کتاب خدا، تفاوتی میان فرزندان اسماعیل و اسحاق نمی‌بینم». در رویداد مشابهی دیگر که در کار تقسیم غنایم بود، دو زن عرب و غیر عرب، نزد وی آمدند و حضرت، به هر یک (همچون دیگران) ۲۵ درهم وجه نقد و قدری غذا داد. زن عرب، زبان به اعتراض گشود که ‌ای امیر مؤمنان! من زنی عرب هستم و او عجمی است. فرمود: «من در این باره امتیازی برای فرزندان اسماعیل نسبت به اولاد اسحاق نمی‌بینم». باری این تساوی و برابری میان مردم، تاحیطه مسئولیت‌های متقابل اجتماعی نیز دامن می‌کشد. نظارت همگانی امر به معروف و نهی از منکر مختص گروه ویژه‌ای از مردم نیست، بل هر که مکلف به انجام فرایض شرعی است، مشمول این حکم نیز هست. تمثیل معروف رسول خدا(ص) در این باره بسیار روشن و گویاست؛ فرمود: «كُلُّكُم رَاعٍ وَ كُلَّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ...»؛ شما جملگی در مَثل چون شبانید و همه مسئول رمه خویش. «مردم» در نگاه حضرت، منبع و منشأ اقتدار جامعه و سرچشمه فیاض استعدادهای الهی‌اند و کشف و استخراج و بهره‌وری از این کانِ بی‌پایان، بر عهده همه کسانی است که زمام هدایت جامعه را در دست دارند.

پیامبر(ص) می‌‌فرمود: «النَّاسُ مَعَادِنُ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ»؛ مردم معادنی چون کان‌های طلا و نقره‌اند. چنان‌که پیداست، وجه شبه میان معادن «انسانی» و «طبیعی» در ارزش، کثرت، تنوع و پوشیدگی آنهاست. در روایتی دیگر، همین مردم، جمله عیال خداوندند و محبوب‌ترین آنان نزد خدا، سودمندترین ایشان نسبت به عیال او هستند: «الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عِيَالُ اللَّهِ وَ أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَيْهِ أَنْفَعُهُمْ لِعِيَالِهِ». این «تشبیه بلیغ» که به حذف وجه شبه و ادات تشبیه بیان شده است، رساترین تعبیر در ارزش و اهمیت «خدمت به خلق» است، آن هم نه بالاصاله، بلکه به سبب انتساب خلق به خالق. با این همه توصیه و تأکید به تساوی حقوق مردم و خدمتگزاری و حرمت به ایشان، حساب هم‌نشین خوب و بد از هم جداست و ایشان در تمثیلی آموزنده چنین فرموده است: «هم‌نشین خوب، چون عطار است که اگر از عطر خویش تو را ندهد، رایحه خوش آن در تو آویزد و همنشین بد مثل آهنگر است که اگر شرار آتش آن تو را نسوزد، بوی بد آن تو را بیازارد».

دانش و آموزش

«پیامبر خدا(ص)» این انسان شگفت که به عنوان «محمد امین» از ام‌القرای مکه سر برآورد و یک چند شبانی گوسفندان دیار خویش را بر عهده داشت و در طول حیات خویش، با نوشتن و خواندن و معلم و مکتب همواره بیگانه زیسته و محیط اجتماعی او سرشار از جهل و خرافه و نابخردی بود، در مقام تعلیم و هدایت خلق، شهد گوارای دانش را چنان در کام جان اولاد آدم ریخت و از جایگاه والای علم و معرفت و حرمت عالم و دانشمند و بهای خرد و اندیشه سخن گفت که سقراط و افلاطون و ارسطو در جامعه فلسفی یونان و «ولتر» و «دیدرو» و «گوته» در عصر روشنگری اروپا و نویسندگان بلندپرواز و علم‌گرای عصر اطلاعات و فن‌آوری، هرگز بدان لحن و آهنگ سخن نگفته‌اند و جلال و شکوه کلام او را نداشته‌اند. رسول خدا(ص) در تجلیل مقام علم و عالم و تکریم شأن تعلیم و تعلم به فراوانی سخن گفته است که ما پیش‌تر، به برخی از آنها اشاره کرده‌ایم؛ لکن در این مقام اجمالاً به ذکر تمثیلات و تشبیهاتی از آن حضرت در زمینه دانش و آموزش می‌پردازیم. از آنجا که صیانت از حریم معرفت و پاسداری از ساحت علم و دانش از اهم مقتضیات این امانت الهی است، رسول خدا‌(ص) در تمثیلی شیوا چنین می‌فرماید: «آن‌که دانش را به نااهل آموزد، چنان است که بر گردن خوکان، گوهر و مروارید و طلا آویزد».

ثبات و ماندگاری آموزش‌های دوران کودکی، حقیقتی است که عالمان تعلیم و تربیت جمله برآنند؛ هم‌چنان که آموخته‌های دوره کهولت و پیری را دوام و اعتباری نیست و هر آن در معرض زوال و فراموشی است، اما پیامبر اکرم(ص) با تمثیل ساده و زیبای خویش، این حقیقت را در اذهان مردم جاودانه کرد و فرمود: «مَثَلُ الَّذِي يَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ فِي صِغَرِهِ كَالنَّقْشِ عَلَى الْحَجَرِ وَ مَثَلُ الَّذِي يَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ فِي‏ كِبَرِهِ كَالَّذِي يَكْتُبُ عَلَى الْمَاءِ»؛ آن‌که در کودکی می‌‌آموزد، چنان است که بر سنگ نقش می‌زند و آن‌که در پیری تن به یادگیری می‌سپارد چون کسی است که بر سطح آب می‌نگارد. اگر قرآن کریم خردمندانی را که به سخن گوش می‌‌سپارند و بهترینش را به کار می‌‌بندند، می‌‌نوازد و بشارت می‌دهد، آن حضرت در تمثیلی شیوا و دل‌پذیر کسانی را نقد و عتاب می‌کند که از آن همه سخنان دل‌انگیز و حکمت‌آمیزی که می‌شنوند تنها بر نقطه‌های تاریک و منفی آن تکیه می‌کنند. می‌‌فرماید: «حکایت آن شخصی که سخنان حکیمانه را می‌‌شنود و تنها بدترین آنها را بر زبان می‌راند، داستان مردی است که از گله‌داری خواست تا گوسفندی به وی بخشد. او گفت برو و بهترین آنها را برگیر. اما وی از سر نابخردی از آن همه، سگ گله را برگزید!»

اما آنکه دانشی فراگیرد و مردم را از آن بهره‌مند نسازد، چونان کسی است که گنجی فراهم آورد و از آن بهره‌ای نبرد. «مَثَلُ الَّذِي يَتَعَلَّمُ الْعِلْمَ‌، ثُمَّ لَا يُحَدِّثُ بِهِ‌، كَمَثَلِ الَّذِي يَكْنِزُ الْكَنْزَ، فَلَا يُنْفِقُ مِنْهُ‌». از سوی دیگر، عالمی که مردم از خرمن معرفت او بهره‌مند می‌شوند و از آن خوشه می‌گیرند، لکن خود از ثمرات دانش خویش بی‌بهره است، چراغی را می‌‌ماند که خود همواره می‌سوزد، اما مردم از پرتو آن بهره می‌‌گیرند. از نگاه رسول خدا(ص)، دانشوران در زمین، چون اختران آسمان منشأ هدایت‌اند؛ هم‌چنان‌که مردم در تاریکی‌های خشکی و دریا از ستارگان مدد می‌‌جویند و بدان از گمرهی می‌رهند، در پرتو هدایت آموزه‌های عالمان راستین نیز راه زندگی و رستگاری را می‌‌جویند و از سرگشتگی و ضلالت نجات می‌‌یابند. اما مصیبت بزرگ گرفتار آمدن انسانی عالم و روشن ضمیر در جمع جاهلان بی‌خبر از ع الم معنا و معرفت، نکته و دقیقه‌ای است که آن حضرت بدان نیک نظر داشته است.

ایشان دانشمندی را که اسیر جهالت مردم نادان شده و کلام و پیام و منطق او را درنمی‌یابند و وی را چون خویشتن می‌‌خواهند، یکی از سه گروهی می‌شناسند که درخور رحم و شفقت‌اند؛ ازاین‌رو، حضرت در تمثیلی روشن، عالِم را در جمع جاهلان چون زنده‌ای در میان مردگان می‌‌داند و می‌‌فرماید: «الْعَالِمُ بَيْنَ الْجُهَّالِ كَالْحَيِّ بَيْنَ الْأَمْوَاتِ».

حقیقت دنیا

دوستی دنیا و دلبستگی بدان، مایه هر فتنه و ریشه هر فساد و سرآغاز تمام لغزش‌ها و تباهی‌هاست و شناخت حقیقت پنهان آن، نخستین گام در راه نیکبختی و رستگاری است. اصولاً عزت و کرامت آدمی در گرو «غنای نفس» و رهایی از «رنگ تعلق» است. دل‌باختگان مظاهر دنیا که در دام «داشته‌ها» و قید و بند «خواسته‌ها» گرفتار آمده‌اند، تسلیم ذلتی آشکار و نکبتی سراسر ننگ و عارند.

با آن‌که قرآن کریم در آیات بسیار، مردم را از خطرهای دل نهادن به دنیا برحذر داشته و هشدار داده که مبادا در پرتگاه جلوه‌های جذاب حیات دنیا فروافتند، با این حال، برای ترسیم چهره ناپایدار دنیا و اضمحلال پرشتاب لذات و نعمت‌های آن از تمثیل و تشبیه نیز دریغ نورزیده است.

رسول خدا(ص) نیز با آن‌که در معرفی حقیقت دنیا به فراوانی سخن گفته و با بیانات رسا و نافذ خویش، از آفات و خطرهای آن بیم داده و نقاب از چهره این عفریته مکار و عجوزه بدکار کنار زده است، اما برای ترسیم روشن‌تر چهره مرموز و فریبای این دارالغرور و سراب لذت، از تمثیل‌های آموزنده بسیار نیز بهره جسته است. از جمله، در مقام مقایسه میان دنیا و آخرت و تبیین حقارت دنیا نسبت به جهان اخروی فرمود: چون یکی از شما انگشت خویش را در دریا زند، چه مقدار از آن بر انگشتش نشیند؟ نسبت دنیا به آخرت، چون نمی‌ از یم است. به یقین «کالای اندک» دنیا نسبت به آنچه خداوند برای بندگان صالح خویش در آخرت تدارک دیده است، اندکی بیش نیست. چه ظرف محدود این عالم محل تزاحم و تضاد میان پدیده‌هاست و قابلیت و تاب ابراز صفات جمال و جلال ربوبی و ظهور مراتب عالی لذت و الم را چنان‌که باید، ندارد، لکن جهان اخروی که دار فعلیت و مجلای اتم رحمت و غضب الهی است؛ لذات و آلامش، کماً و کیفاً، بیشتر و شدیدتر از متعلقات دنیوی است.

اما به راستی، کدامین کلام و چه شیوه بیان می‌توانست این مفهوم دقیق را بهتر از تمثیل فوق در ذهن ساده مردم بنشاند؟ از دیدگاه شریعت، «دنیا» برحسب آن‌که آدمی بدان نگاه آلی داشته باشد یا غایی، دو وصف ممدوح و مذموم دارد. از سویی دنیا مهد پرورش دل و جان و سرای جلب رضای معبود و سکوی پرش به سوی بهشت برین است و «عبادتگاه دوستداران خدا و محل نزول وحی پروردگار و تجارت‌گاه اولیای الهی» محسوب می‌‌شود و رسول خدا(ص) آن را «کشتزار آخرت» خوانده است. از دیگر سوی، چنانچه لذات ناچیز و ناپایدار دنیوی بر دل و جان آدمی چیره شود و محور خواسته‌ها و انگیزه رفتارهای او قرار گیرد، در دامگه جلوه‌های فریبای دنیای دون، گوهر انسانی خویش را درمی‌‌بازد و با غفلت از یاد خدا، در گرداب مُهلک لذات مجازی و موهوم این دیار خود را نابود می‌‌سازد. ازاین‌رو، «دنیا دوستی» و «آخرت‌طلبی» دو کشش متضاد و دو گرایش مانعةالجمع است و اساساً این دو در یک دل با هم نگنجد، زیرا: ﴿مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ﴾.

رسول خدا(ص) برای آموزش این حقیقت که «دل سپردن هم‌زمان به دنیا و آخرت ممکن نیست»، از مفهومی روشن و رایج میان مردم بهره جست و در بیانی تمثیلی فرمود: «دنیا و آخرت دو هوو هستند که چون به یکی روی آوری، از دیگری دور می‌شوی». از آنجا که دلبستگی به لذات دنیوی اساس همه مفاسد اخلاقی است، آدمی تا این فضله و زباله را از ساحَت دل نروبد، از عوارض سوء آن مصون نماند و محبت الهی که اکسیر سعادت و امّ الطهارات است، او را حاصل نیاید؛ لذا حضرت، شیفتگان لذت‌های دنیوی را از آلودگی‌ها و پلیدی‌های دنیای مادی برکنار نمی‌بیند و در بیانی تمثیلی، چنین می‌‌فرماید: دل‌باخته دنیا در مثل چون کسی است که در آب راه می‌‌رود و که می‌‌تواند در آب گام زند و پایش آب رسیده و‌‌تر نشود؟! لذا، توصیه مؤکد حضرت آن بود که: «خویشتن را در دنیا بیگانه انگار یا چون رهگذری در راه پندار» و درباره شخص خود، طی تمثیلی روشن و گویا فرمود: «إِنَّمَا مَثَلِي وَ مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رَاكِبٍ مَرَّ لِلْقَيْلُولَةِ فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فِي يَوْمِ صَيْفٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَكَهَا».

مصطفی(ص) فرمود: مثل ما با دنیا همچون مردی است که در تابستان گرم از بیابانی تافته برآید، درختی بیند با نسیمی خوش و سایه‌ای دلکش. زمانی با نسیم و سایه آن درخت بیاساید و چون برآسود، پای در رکاب مرکب نهد و زود از آنجا کوچ نماید و آن درخت و سایه آن را بگذارد و دل در آن نبندد که ره دور است و منزل بس دراز! آن حضرت در نشان دادن بی‌اعتباری سرای دنیا و ناپایداری حیات دنیوی، آن را به کهنه لباسی تشبیه می‌کند که سراپای آن دریده و تنها به پاره نخی پوسیده بند است که آن نیز به زودی می‌‌گسلد: «مَثَلُ هَذِهِ الدُّنْيَا مَثَلُ ثَوْبٍ شُقَّ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرَهِ فَبَقِيَ مُتَعَلِّقًا بِخَيْطٍ فِي آخِرِهِ فَيُوشِكُ ذَلِكَ الْخَيْطُ أَنْ يَنْقَطِعَ». حقیقت آن است که، دامنه وسیع تمثیلات نبوی بیش از آن است که در این مختصر احصا شود، اما برای آن‌که مقال از مجال اندکی که برایش مقدر است، سرریز نکند، تنها با ذکر چند نمونه متفرق دیگر، دامن سخن را درمی‌‌چینیم.

نمونه‌های دیگر

به گواه منابع روایی فریقین، پیامبر خدا(ص) در طول دوران رسالت، در لزوم تمسک امت به «اهل بیت» تأکیدها و تعبیرهای فراوانی به‌کار برده که از جمله آنها حدیث معروف «سفینه» است. حضرت در این حدیث می‌‌فرماید: «مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ». در این تشبیه رسا، چنان‌که پیداست وجه شبه عنصر رهایی از مخاطرات و نجات از مهالک است که هم در توفان عصر نوح و هم در حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) و دوره‌های بعدی تاریخ، با تمسک به کشتی حضرت نوح و توسل به اهل بیت رسول(ع) قابل تحصیل است. به تصریح قرآن کریم، تنها کسانی از توفان مهیب و مهلک روزگار حضرت نوح(ع) رهایی یافتند که به توصیه و هشدار آن پیامبر بزرگ الهی گوش جان سپردند و به او گرویدند و به کشتی امن او پناه آوردند. رسول اکرم(ص) نیز با توجه به وقوع توفان حوادث آینده و خطرها و تبعات سوء آن و نقش حیاتی اهل بیت(ع) در امر هدایت و نجات امت، از تمثیل صریح و بلیغ سفینه بهره جست. حضرت در تمثیلی دیگر، آثار فراگیر ناشی از ارتکاب منکرات را - گرچه توسط افرادی معدود - گوشزد می‌‌کند. اگر تصور ذهنی تبعات و آسیب‌های اجتماعی ناشی از انجام مناهی و منکرات برای کسانی دشوار باشد، این تمثیل راه را برای فهم و تصدیق آن هموار می‌‌سازد.

فرمود: حکایت آن‌که اقدام به اجرای حدود الهی می‌کند و کسی که بدان گرفتار می‌‌آید، داستان کسانی است که برای سوار شدن به کشتی قرعه افکندند، در نتیجه عده‌ای در بالا جای گرفتند و گروهی در پایین. آنان که در طبقه زیرین قرار داشتند هرگاه نیازمند آب بودند، مزاحم افراد طبقه بالا می‌شدند لذا با خود گفتند ما در محل خود رخنه‌ای ایجاد کنیم و مزاحم دیگران نشویم. رسول خدا(ص) افزود: در این صورت اگر ایشان را با خواسته‌هاشان رها کنند، جملگی هلاک شوند و چنانچه آنان را بازدارند، همه نجات یابند. از دیگر بیانات تمثیلی پیامبر خدا(ص) که با نکته‌سنجی و ظرافت، انگشت تحذیر و هشدار بر یک رذیله اخلاقی نهاده و آن را معارض با روح کرامت و عزت آدمی شمرده است، درسی است که در قالب تمثیل کوتاه و هنرمندانه زیر بیان داشته و نفرت و بیزاری شدید مخاطب را از این رذیلت اخلاقی برمی‌انگیزد. حضرت فرمود: «آن‌که بخشش و عطای خود را پس می‌‌گیرد، چون کسی است که حاصل تهوع خویش را بازخورَد». این حدیث، بنابر روایتی دیگر، چنین آمده است: «آن‌که بخشیده خویش را بازستاند، چون سگی است که استفراغ خود را ببلعد».

اینک به منظور رعایت اختصار چند نمونه دیگر را بدون هرگونه توضیح از نظر می‌‌گذرانیم: «مَثَلُ الَّذِي يَدْعُو بِغَيْرِ عَمَلٍ، كَمَثَلِ الَّذِي يَرْمِي بِغَيْرِ وَتَر»؛ آن‌که بدون عمل، دست به دعا برمی‌‌دارد چون کسی است که با کمان بدون وتر، تیر افکند. «مَثَلُ الْعَقْلِ فِي الْقَلْبِ كَمَثَلِ السِّرَاجِ فِي الْبَيْتِ»؛ خرد در دل چراغ خانه است. «مَثَلُ صَاحِبِ الْقُرْآنِ كَمَثَلِ صَاحِبِ الْإِبِلِ الْمُعَلَّقَةِ‌، إِنَّ‌ عَاهَدَ عَلَيْهَا أَمْسَكَهَا، وَ إِنْ أَطْلَقَهَا ذَهَبَتْ»؛ حکایت حافظ قرآن همچون صاحب شتری است که آن را بسته است؛ چنانچه مراقبت کند، نگاهش دارد و اگر رهایش کند از دست می‌‌شود. «إِنَّ الَّذِي لَيْسَ فِي جَوْفِهِ شَيْ‌ءٌ مِنْ الْقُرْآنِ كَالْبَيْتِ الْخَرِبِ»؛ آن‌که در دلش آیاتی از قرآن نباشد، چون خانه‌ای ویران است. «مَثَلُ البَيْتِ الَّذِى يُذْكَرُ الله فِيهِ وَ الْبَيْتُ الَّذِى لَا يُذْكَرُ الله فِيْهِ مَثَلُ الحَىِّ وَ المَيِّتِ»؛ خانه‌ای که خدا در آن یاد می‌شود و خانه‌ای که در آن یادی از خدا نمی‌گردد، حکایت موجود زنده و مرده است. «الصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ»؛ صدقه، شعله گناه را چنان فرومی‌‌نشاند، که آب آتش را.

منابع

1. کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا