بنی جذام

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بنی خزاعه است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

بنی جذام در کنار قبایل: لخم، عامله و غسان، در شمار چهار قبیله سبئی خارج از سرزمین یمن بودند که در پی آشفتگی‌های اقتصادی و سیاسی حاصل از کشمکش‌های حمیریان و قحطانیان و تغییر راه‌های تجاری یمن که شریان اصلی اقتصاد یمن بسته بدان بود، و سرانجام با تخریب سد مأرب در حدود قرن اول و دوم میلادی و وارد شدن آسیب شدید بر شبکه آبیاری مأرب، همراه با بسیاری از قبایل یمنی دیگر، جلای وطن کرده، به امید یافتن زیستگاهی بهتر، روی به شمال آوردند و در شام و فلسطین و نواحی اطراف آن، -همچون اِرم، معان، مدین و اَیله-، و سپس مصر و شمال افریقا و بعد، اندلس ساکن شدند. جذامی‌ها در ادوار مختلف تاریخی، نقش‌آفرین بسیاری از حوادث و وقایع مناطق محل سکونت خود، در روزگار پیش از اسلام و قرون نخست اسلامی بودند که در این مقاله به بخشی از آن پرداخته خواهد شد.

نسب بنی جذام

در نسب این قوم اختلاف است. در حالی که بیشتر نسب‌شناسان عرب، قبیلۀ جُذام را از بطون کهلان و از نسل بنی سبأ گفته‌اند و نسب او را به شخصی به نام عمرو یا عامر بن عدی بن حارث بن مُرة بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان معروف به جذام رسانده‌اند، در مقابل اما، برخی نسب‌شناسان عرب –از جمله نسابه مضر-، از نسب مضری (عدنانی) بنی جذام خبر داده‌اند، جهت اثبات اندیشه خود، به اشعاری از برخی بزرگان عرب استناد جسته‌اند. این گروه خود به چند دسته‌اند: برخی بنی جذام و برادرانش لخم و عامله را از فرزندان عمرو بن أسدة بن خزیمه، و بعضی، ایشان را از فرزندان اسدة بن خزیمة بن مدرکة بن إلیاس بن مضر بن نزار بن معد -برادر کنانه- دانسته‌اند. قول اخیر، –که روح بن زنباع، زعیم بنی جذام در فلسطین در دوران دولت اموی، از طرفداران شاخص و شناخته شده آنهاست-، در همان ابتدای امر نیز، موافقانی و مخالفانی داشته؛ که ناتل بن قیس، -بزرگ جذام در شام‌، که در آن زمان، سن و سالی از او گذشته بود،- از جمله این مخالفان بود. وی از سخن روح بن زنباع جوان، سخت برآشفت و ضمن کذّاب خواندن او، با رد این انتساب، دودمان خود را قحطانی معرفی کرده است. زمخشری (محمود بن عمر، مفسر، لغوی، نحوی، ادیب، محدّث، فقیه حنفی و متکلم معتزلی مشهور قرن‌های پنجم و ششم) هم، به نقل از بعضی نسب‌شناسان، از انتساب این طایفه به اولاد اراشة بن مر بن ادَّ بن طابخة بن إلیاس خبر داده است. لازم به ذکر است که برخی محققان غیر عرب، قوم جذام را نه طایفه‌ای عرب، بلکه از اقوام نبطی برشمردند. این دانشمندان با در نظر گرفتن این مسأله که محل زندگی بنی جذام از منطقۀ حِسمی در شمال تبوک و وادی القری تا فلسطین امتداد داشت و شامل مناطقی چون اِرم، معان، مدین و اَیله می‌شده است، و این که مناطق مذکور از سده‌های هفتم قبل از میلاد، مسکن نَبطیان بوده است، بدین نتیجه رسیده‌اند که بنی جذام هم از اعقاب این قوم بوده‌اند. براساس این نظر، اعقاب نبطیان مقارن ظهور اسلام، پس از افول حکومت نبطی، به «جذام» معروف شدند. در این صورت، یمنی‌الاصل بودن بنی جذام -چنان‌که در سنت نسب‌شناسی اعراب مورد قبول بوده است-چندان قابل اعتماد نمی‌تواند باشد.

در باب این که چرا این قوم به بنی جذام شهرت یافته‌اند، اقوال متعددی بیان شده است. مشهورترین آن قولی است مستند به روایتی افسانه‌ای، که در آن مالک بن عدی، طی مشاجره‌ای، برادر خود عمرو را مجروح، و یکی از انگشتانش را قطع کرد. از این‌رو، از آن پس، مالک را لخم (لطمه‌زننده) و عمرو بن عدی را جذام (قطع‌شده و مجروح‌شده) خوانده‌اند. بعضی هم، ملقب شدن عمرو بن عدی به جذام را به جهت خدمتکاری برادرش لخم عنوان کرده‌اند. از مادر جذام و برادرانش لخم و عامله با نام رقاش بنت همدان یاد شده است. جذام، فرزندانی به نام حرام و حِشم داشت. که از نسل آن دو، کلیه شعب و فروعات طایفه بنی جذام متفرع گردیدند. از مهمترین فروعات بنی حشم می‌توان از بنی عتیب بن أسلم بن خالد بن شنوءة بن تدیل بن حشم بن جذام، و از مهمترین شعب حرام بن جذام نیز باید از بنی غطفان و أفصی فرزندان سعد بن إیاس بن حرام یاد کرد. از دیگر شعب و فروعات بسیار و مهم بنی جذام بن عدی می‌توان من باب نمونه از بنی عدی بن عمرو بن سود، بنی مطعم بن عوف، بنی مر بن حرام، بنی وائل بن زید مناة، بنی خصیب، بنی ضبیب، بنی نفاثه، بنی سالم، بنی سوید، بنی طریف، بنی محرمه، بنی صخر، بنی صونیون، بنی حریث، بنی محریه، بنی بعجه، بنی ردینی بن زیاد، بنی عنبس، بنی نضره، بنی أبامه، بنی عبده، بنی حرب، حبانیون، بنی حیه، بنی ذبیان، بنی عمارة بن ولید، بنی عبید، بنی ادعیاء، دعجیون یا دعاجنه، عطیون، بنی عفیر، بنی ولید بن سوید، بنی زهیر و قبایل بنی سعود و... یاد کرد. بنی وائل هم از دیگر طوایف مشهور بنی جذام و قوم شعیب نبی(ع) بود. نقل است که پیامبر اسلام(ص) خطاب به وفد جذام، آنان را قوم شعیب، و خویشاوندان حضرت موسی(ع) خواندند و افزودند که در آخر زمان، حضرت عیسی مسیح‌(ع) پس از رجعت، با زنی از قبیلۀ جذام ازدواج خواهد کرد.

عمر رضا کحاله بقایای جذام تا قرن نهم هجری را ۲۱ شاخه عنوان کرده و آنان را چنین برشمرده است: بنی زبیر، بنی مجریه، بنی زهیر، بنی العائذ، بنی عقبه، بنی طریف، بنی صخر، بنی خصیب، بنی واصل، بنی مره، بنی فیض، بنی شجاع، بنی ایوب، عناتره، بنی نمیر، بنی وهران، بنی حریث، بنی عمرو و بنی اسلم.

مساکن و منازل این قوم

خاستگاه اولیه این قوم را مانند دیگر خویشاوندان هم‌نسب‌شان –چونان بنی عامله و بنی لخم- یمن گفته‌اند. جذامی‌ها در سده‌های نخستین میلادی در پی سیل عرم و ویرانی سد مأرب، همراه با قبایل لخم و عامله و غسان به نواحی شمالی جزیرة العرب و شام کوچ کردند. از گزارش طبری (م. ۳۱۰ هجری) درباره همکاری قبیله جذام با فِهْر بن مالک –فرمانده مردم مکه- در جنگ با ابن عبد کُلال -از شاهان متأخر سلسلة دوم حِمْیَریان یمن- که به قصد انتقال حجرالاسود به یمن، به مکه لشکر کشید، چنین بر می‌آید که مهاجرت این قبیله به تهامه، پس از ویرانی اول سد مأرب، انجام گرفته است. منازل آنان از منطقۀ حِسمی در شمال تبوک و وادی القری -که امروزه در شمال‌غربی شبه جزیرۀ عربستان سعودی و جنوب غربی اردن قرار دارد- تا فلسطین امتداد داشت و شامل مناطقی چون اِرم، معان، مدین و اَیله می‌شد. آنان پیش از اسلام در شام و مناطق متعدد آن، از جمله فلسطین و سواحل دریای مدیترانه پراکنده بودند. مرزی که امروزه فلسطین را از مصر جدا می‌کند، در گذشته نیز خط فاصل میان قبیلهٔ جذام و مردم مصر بود. جبال حسمی در آن سوی وادی القری در مجاورت فلسطین نیز، از دیگر مساکن و منازل جمعی از مردم بنی جذام بود که بین فزاره و جذام قرار داشت و از حدود جذام به شمار می‌رفت. مناطق میانی بین مدین تا تبوک تا سرزمین اذرح هم از دیگر مساکن و منازل این قوم به شمار رفته است؛ ضمن این که جمع زیادی هم از ایشان در اطراف طبریه-از سرزمین‌های اردن- تا منطقه اللجون و الیامون تا ناحیه عکا ساکن بودند. ایله هم از دیگر مناطقی بود که جمعی از مردم بنی جذام از تیره بنی نفاثه در آن سکونت داشتند. آنان از آغاز اعمال حجاز تا ینبع در اطراف یثرب و نیز حوالی معان در سرزمین شام دارای حکومت بودند. این فرمانروایی در خاندان بنی نافره از نفاثه بود و فروة بن عمرو بن نافره از جانب روم بر قوم خود و بر اعراب ساکن حوالی معان حکمرانی می‌کرد. ابن خلدون در ادامه مطالب خود، از سکونت ذراری و فرزندان این قوم در این مناطق در دوران خود خبر داده و آورده: «باقیمانده ایشان در مواطن پیشین خود ساکنند. آنان دو تیره‌اند: یکی بنی عائد که میان بلبیس از اعمال مصر تا عقبه ایله تا کرک از ناحیه فلسطین ساکنند و آن دیگری، که به بنی عقبه معروفند و در سرزمین‌هایی از کرک تا ازلم نزدیک حجاز سکونت دارند. نگهبانی کاروان‌هایی که ما بین مصر و مدینه تا حدود غزه در شام حرکت می‌کردند بر عهده آنان است». از رمله، ورّاده و عریش هم در شمار دیگر منازل بنو جذام یاد شده است. غالب ساکنان عریش را قوم بنی العثل از بنی جری تشکیل می‌دادند. ضمن این که روستایی در عبسان در منطقه داروم غزه هم از دیگر مناطقی بود که به بنی الثعل تعلق داشت.

بر پایه برخی از گزارش‌ها، از عصر توراتی تا سال نهم هجرت و هم‌زمان با غزوۀ تبوک، این قبیله در بخش‌های بزرگی از شام -از جمله بلقا و جنوب فلسطین- در مجاورت قبیله‌های لخم و عامله می‌زیسته است. مردم جذام از زمان‌های قدیم در فلسطین سکونت داشتند و به گفتهٔ یعقوبی در قرن سوم یکی از گروه‌های تشکیل‌دهندهٔ مردم فلسطین بوده‌اند. نواحی غَزَّه از جمله دمری و بَیْسان از جمله منازل بنی جذام در فلسطین و اردن بود که حضور بنی جذام را تا چندین قرن پس از اسلام نیز در خود حفظ کرده بود. علاوه بر فلسطین، بسیاری از مردم عرب‌تباران لبنان نیز نسب از قبیله بنی جذام می‌بردند. علاوه بر این مناطق، بلقاء و نیز اطراف منطقه کرک در شام نیز از دیگر مراکز عمده سکونتگاهی برخی طوایف مردم جذام از جمله عطیون، دعجیون (دعاجنه)، بنی صونیون و طوایف بنی مهدی از جمله: بنی ادعیاء، درالات، بنی عفیر و... در شام به شمار می‌رفت. علاوه بر شام، ذات المَنار، مَدیَن -در کرانه دریای سرخ-، حوالی أیله -در ابتدای منطقه حجاز-، نیز، موطن جمعی از جذامی‌ها قرار گرفته بود. برخی نقل‌های افسانه‌ای هم از سکونت این قوم در منطقه حیره خبر داده‌اند و عنوان داشته‌اند که تبع اسعد ابوکرب معروف به «تبع اصغر» –فرمانروای بزرگ حمیر- در لشکرکشی خود به حیره جمعی از مردم ازد و لخم و جذام و عامله و قضاعه در آنجا گماشت و آنان در حیره به ساخت و ساز پرداختند تا این که جمع دیگری از اعراب نیز به ایشان پیوستند. حجاز هم مسکن گروهی از جذامی‌ها از طایفه بنی واصل بن عقبه و بصره در عراق هم، موطن شاخه‌ای از بنی جذام به نام بنی عَتِیب در بخشی فراخ از این شهر بود. به گزارش ابن خلدون افراد این قبیله، در سدة هشتم، در حوالی اَیْلَه یا ایلا از ابتدای توابع حجاز تا اطراف یثرب و مَعان و حوالی معان، از سرزمین شام، پراکنده بودند.

سرزمین مصر نیز از دیگر مناطق عمده محل سکونت بنی جذام در دوران اسلامی به شمار رفته است. با شروع فتوحات بزرگ اسلامی، جذام نخستین قبیله از اعراب مسلمانان به شمار می‌آمد که همراه با عمرو بن عاص وارد مصر شد. به شکرانه این فتح، عمرو بن عاص زمین‌هایی را به ایشان اقطاع کرد که قرنهای متمادی همچنان در اختیار اعقاب آن قبیله قرار داشت، چنانکه «قلقشندی» در سدة هشتم و نهم از دهها طایفة جذام نام برده است که در دوران او در نواحی مختلف مصر سکونت داشتند. هربیط، تل لسطه، نوب و ام زماد از جمله این مناطق بود که جذامی‌ها به اقطاع گرفته بودند. علاوه بر اقطاعات صورت گرفته در زمان عمرو بن عاص، صلاح الدین ایوبی (۵۳۲ – ۵۸۹ هجری) نیز به اقطاعات این قوم وسعت بخشید و فاقوس و اطراف آن را به هلبا سوید بخشید. شهر عریش در بخش شمالی شبه جزیرة سینا و قریة بَقّاره آن و نیز اسکندریه هم از دیگر منازل جذامی‌ها در مصر بود. جذامی‌های ساکن اسکندریه، مردمانی شجاع و جنگجو، و شمشیر زنانی قهار و تیراندازی ماهر بودند. حوف(خوف) در شرق مصر، حلوان، سواحل شرقی صعید مصر بین دیر الجمیزه و ترعة صول، دقهلیه(قهلیه) و مرتاحیه، جزائر بنی جری که بر گرفته از نام بنی جری -از شاخه‌های بنی جذام- که ریگزاری سفید بود، تل محمد، ریف میت غمرات و ساکنان پرهمتوش و مشایخ آن و نیز، ساکنان تل طنبول تا نبوب و تقدوس و دمدط و... هم از دیگر سکونتگاههای این قوم در مصر به شمار آمده‌اند. ضمن این که بسطه (مرکز الزقاریق فعلی)، هریبط (مرکز ابو کبیر فعلی) و طرابیه (مرکز فاقوس و ابوحماد و التل الکبیر) هم از دیگر مناطق مصر بودند که جماعتی از بنی جذام در کنار مردمانی از قبایل بنی غفار و بنی اسلم در آن سکونت داشتند. بنی جری هم از طوایف و شاخه‌های بنی حشم بن جذام بودند که در منطقه الرمل از مناطق الفرما –از شهرهای ساحلی مصر- در کنار بنی بیاضه -دیگر قوم و خویش خود از قبیله جذام،- مسکن داشتند. برخی منابع، جذامی‌ها را مالک مزارع و ارزاق در مصر و از فساد بسیارشان در این سرزمین خبر داده‌اند.

شمال افریقا و سپس اندلس (اسپانیا) نیز عرصه‌ای دیگر برای حضور فرزندان جذام در این مناطق بود. افراد این قبیله همپای گسترش اسلام، در شمال افریقا و اندلس پراکنده شدند. یعقوبی (متوفای نیمه دوم قرن سوم) در ضمن گزارشات خود از بلاد اسلامی شمال افریقا، از سکونت جمعی از مردم قبیله جذام در ناحیة بزرگ بَرْقَه (سیرنائیک) یا مَرْج کنونی در لیبی خبر داده است. ابن خلدون (متوفای قرن هشتم هجری) نیز گروههایی از چادرنشینان عرب ناحیة طرابلس-در مغرب لیبی- را از این قبیله برشمرده است. جمعیت بسیاری از این قبیله -از جمله بنی ثعلبة بن عبید- در پی فتح اندلس، به این منطقه نقل مکان کردند. بنی ثعلبی‌ها از شاخه‌ها و شعب متعددی در اندلس برخوردار بودند و در شمار رؤسای قوم و منطقه به شمار می‌آمدند. سرزمین‌های آنان در این منطقه معروف بود. همچنین از شَذُونة، الجزیره، تُدمیر و اشبیلیه(سویل) –بزرگترین سرزمین اندلس- به عنوان برخی از مناطق محل سکونت افراد قبیلة جذام در اندلس در قرن چهارم و پنجم یاد شده است. ولایت ثغر اعلی به مرکزیت سرقسطه در شمال شرقی اندلس، ارده و تطیله هم از دیگر مناطقی بودند که حضور جمعی از بنی جذام در آن گزارش شده است.

بنی جذام و تاریخ جاهلی این قوم

همان‌گونه که گفته شد، جذامی‌ها در سده‌های نخستین میلادی در پی سیل عرم و ویرانی سد مأرب، همراه با قبایل لخم و عامله و غسان به نواحی شمالی جزیرة العرب و شام وارد شده بودند و در دایره وسیعی از این سرزمین که مناطقی همچون نقاط ساحلی شام و فلسطین و نیز مناطق میانی بین مدین تا تبوک تا سرزمین اذرح همچنین، اطراف طبریه از سرزمین‌های اردن تا منطقه اللجون و الیامون تا ناحیه عکا را در بر می‌گرفت، ساکن شدند. این گستره عظیم جغرافیایی، با آن پشتبند جمعیتی قابل توجه، –به‌ویژه زمانی که با حمایت‌های خویشاوندان لخمی و عاملی شان در منطقه توأم می‌شد- چنان قدرتی به آنها می‌بخشید که نگاه دولت‌های منطقه را خواسته یا ناخواسته به خود معطوف داشته، مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی بزرگی را متوجه آنان می‌کرد. چندان که ایشان در کنار قبایل خویشاوند خود لخم، عامله و غساسنه همیشه یک پای وقایع و جریانات بزرگ منطقه در پیش و پس ظهور اسلام بودند. از نمودهای بارز رفتارهای سیاسی بنی جذام، شرکت در نبردهای نظامی است. گذشته از روایت افسانه‌ای همراهی ایشان با تبع اسعد ابوکرب معروف به «تبع اصغر» در لشکرکشی هایش به حیره، همکاری با فِهْر بن مالک –فرمانده قریشی ها- در جنگ با ابن عبد کلال -از شاهان متأخر سلسلة دوم حِمْیَریان یمن- هم، از نخستین گزارش‌ها از این دست است که به نقش‌آفرینی بنی جذام در وقایع منطقه می‌پردازد. حسان بن عبد کلال حمیری، با بسیار کس از قبایل یمن به وادی مکه آمده بود تا حجرالاسود را را با خود به یمن ببرد. پس قریش به همراه قبایل کنانه، خزیمه، اسد، جذام و دیگر تیره‌های مضر به فرماندهی فهر بن مالک به مقابله با او برخاستند و پس از جنگی سخت و خونین، شکست بزرگی را بر لشکر یمن تحمیل کردند و ضمن کشتن بسیاری از آنان، پادشاه آنان –حسان- را به اسارت گرفتند. غارت مالک بن شنوه بر بنی شیبان نیز از دیگر اخبار دوران جاهلی این قوم است.

قبیلۀ جذام در مسیر ارتباطی کاروانهای تجارتی حجاز، شام و مصر زندگی می‌کردند، و در نخستین سالهای هجری از مهم‌ترین هم‌پیمانان بیزانس به شمار می‌رفتند. جذامی‌ها در دوران جاهلی، در قیاس با اعراب بادیه‌نشین در سرزمین آبادتری می‌زیستند، و با تمدنهای بزرگ روم و ایران ارتباط داشتند. این ارتباطات هر چند موجب شد تا بعضی از طوایف جذام در آخرین سالهای دورة جاهلیت، تحت تأثیر دولت بیزانس، تا حدی به تکامل اجتماعی رسیدند و حکومتی مخصوص خود برپا کنند، اما بر اثر این نوع زندگی زبان قبیلۀ جذام فصاحت زبان اعراب بادیه‌نشین را از دست داد، و نژادشان هم کاملاً خالص نماند. حکومت جذامی‌ها در پیش از اسلام، منطقه بزرگی که از ابتدای منطقه حجاز تا ینبع در اطراف یثرب و نیز حوالی معان در سرزمین شام را شامل می‌شد، در بر می‌گرفت. این فرمانروایی در خاندان بنی نافره از نفاثه بود و فروة بن عمرو بن نافره از جانب روم بر قوم خود و بر اعراب ساکن حوالی معان حکومت می‌کرد. وی -همان‌گونه که خواهد آمد،- پس از غزوة تبوک مسلمان شد و به همین سبب در سالهای نخستین اسلام، اسیر رومیانو به نقلی حارث بن ابی شمر -پادشاه غسانیانِ شام و عامل دولت بیزانس- گشت و در فلسطین اعدام شد.

ادیان جاهلی این قوم

بنی جذام نیز مانند غالب اعراب جاهلی، به بت‌پرستی و پرستش مظاهر طبیعی اشتغال داشتند. آنان در شام بتی به نام «اُقَیصِر» داشتند که همراه با قبایل قضاعه، لخم، عامله و غسان به پرستش آن مشغول بودند. آنان به سوی این بت حج به جا می‌آوردند و سرهایشان را نزد آن می‌تراشیدند. با این حال، ارتباط قبایل شمال عربستان از جمله جذام و لخم با بیزانس و مراودات گسترده‌ای که مردم این قوم با شامیان داشتند، باعث گرویدن برخی از آنان به مسیحیت شده بود. صرف نظر از انتساب طوایف یهودی بنی نضیر و بنی قُرَیْظة مدینه به قبیلة جذام، و اندک مسیحیان جذامی ناحیة شام و مصر، بسیاری از اعضای این قبیله در دورة جاهلیت، سیارة مشتری را می‌پرستیدند.

اسلام بنی جذام

به نظر می‌رسد که اسلام‌پذیری بنی‌جذام نیز بمانند برخی دیگر از قبایل، طی مراحل و گونه‌های مختلفی اتفاق افتاده باشد. با توجه به فاصله بسیار مساکن این قوم با کانون اصلی اسلام و نیز همپیمانی و تأثیرپذیری این قوم از رومیان، توقع اسلام‌پذیری زود هنگام و بالتبع نقش‌آفرینی قابل توجه این قوم در حوادث و رخدادهای ایام حیات نبوی(ص) را قدری با مشکل مواجه می‌کند. عدم ذکر نامی از ایشان در جمع مسلمانان نخستین یا همراهی ایشان با مسلمین در وقایع مهم دوران حیات نبی اکرم(ص)، خود، گواهی صادق بر این امر است. گویا طلیعه نفوذ اسلام در این قوم و نخستین تلاش گروهی این قوم جهت پذیرش اسلام را باید در وفد رفاعه بن زید جذامی نزد پیامبر(ص) در ذی القعده سال ششم یا هفتم هجرت جست. رفاعه بن زید جذامی -که از خاندان بنی ضبیب بود،- پیش از جنگ خیبر (سال ششم هجری) و در زمان صلح حدیبیه با جماعتی نزد پیامبر(ص) رفتند و ضمن تقدیم بُرد‌هایی یمانی و غلامی به نام «مدعم» -که بعدها در نبرد خیبرکشته شد،- مسلمان شدند. پیامبر(ص) نیز پیامی با این مضمون برای او صادر فرمود و آن را همراه با رفاعه نزد قومش بنی ضبیب فرستاد: «بسم الله الرحمن الرحیم. این نامه برای رفاعه بن زید جذامی نوشته شده است تا آن را برای تمامی افراد قبیله خود و کسانی که همراه او هستند ببرد و آنها را به سوی خدا و رسول خدا(ص) فرا خواند. هر کس از قبیله رفاعه، این دعوت را بپذیرد، از حزب خدا و رسول خدا(ص) خواهد بود و هر کس که دعوت را نپذیرد، دو ماه به او امان داده خواهد شد». رفاعه نزد قوم خود رفت و نامه پیامبر خدا(ص) را برای آنان قرائت کرد. قوم رفاعه، دعوت او را پذیرفتند و همگی مسلمان شدند. آنان پس از پذیرش اسلام به «حرة الرجلاء» کوچ کردند و در آنجا اقامت گزیدند.

فروة بن عمرو بن نافره هم از دیگر بزرگان این قوم بود که گزارش‌هایی از اسلام آوردن او در پی جریان نامه نگاری‌های رسول خدا(ص) به سران و پادشاهان جهان در سال ششم هجرت به دست ما رسیده است. فروه مردی از خاندان بنی نفاثه از طوایف قبیله جذام بود که از طرف رومی‌ها به استانداری سرزمین‌های عرب مجاور روم از جمله شهر معان و اطراف آن منصوب شده بود. وی پس از دریافت نامه پیامبر(ص)، اسلام آورد و نماینده‌ای را پیش حضرت فرستاد و ضمن اعلام مسلمانی خود، استری سفید به آن حضرت تقدیم کرد. نام این استر در برخی منابع «دلدل» عنوان شده و آمده که فروه علاوه بر این استر، اسبی به نام «الظرب» را نیز به پیامبر(ص) اهداء کرده است. چون خبر اسلام فروه به رومی‌ها رسید، احضارش کردند و به زندان افکندند و مدتی بعد او را بیرون آوردند تا گردنش را بزنند. او در این هنگام چنین سرود: ابلغ سراة المؤمنین بأننی سلم لربی اعظم و مقامی به سران و بزرگان مؤمنان پیام مرا برسان که سراپای وجودم تسلیم مشیت الهی است سپس گردنش را زدند و پیکرش را به دار کشیدند. در نقلی دیگر هم آمده، چون قیصر بر این خبر اطلاع یافت، حارث بن ابی اشمر غسانی پادشاه غسان را بر ضد او بر انگیخت. حارث، فروه را به اسارت گرفت و در فلسطین بر دار کرد.

از دیگر وفود بنی جذام می‌توان به وفد برذع بن زید جذامی و مالک بن احمر جذامی اشاره کرد. برذع بن زید جذامی -که برخی از او با نام بردع بن زید نیز یاد کرده‌اند،- از ساکنان بیت جبرین شام بود که همراه با برادران خود رفاعه و سوید و ده تن از مردم قومش از فلسطین، نزد حضرت رفت و اسلام آورد. از تاریخ دقیق این وفد اطلاعی به‌دست نیامده، اما به نظر می‌رسد این وفد، وفدی جدا از وفد رفاعة بن زید جذامی که پیش از واقعه خیبر اتفاق افتاد، بوده است. مالک بن احمر هم از دیگر وفد کنندگانی بود که همراه با جمعی از مردم قومش در تبوک بر پیامبر(ص) وارد شد. وی ضمن اظهار مسلمانی، از حضرت خواست تا مکتوبی برای او بنویسند تا بواسطه آن قوم خود را به اسلام بخواند. حضرت نیز چنین کرد و نامه‌ای برای او نوشت و در آن برای کسانی که تبعیتش کنند و نماز اقامه کنند و زکات پرداخت کنند و ضمن اجتناب از مشرکان، خمس اموال خود را بپردازند، امان الهی و امان پیامبرش را تضمین کردند.علاوه بر هیئاتی که از طوایف مختلف بنی جذام در نقاط مختلف، خود را به رسول خدا(ص) رسانده بودند و اظهار مسلمانی یا تبعیت کرده بودند، برخی از جذامی‌ها هم، در قالب هیئات قبایل خویشاوند خود، نظیر بنی لخم، خود را به پیامبر(ص) رسانده بودند. زنباع بن بن سلامه جذامی -پدر روح بن زنباع- یکی از آنان بود که در ضمن هیأتی از بنی دار -از شاخه‌های قبیله بنی لخم،- خود را به مدینه رسانده بود. وی و ده تن دیگر از اقوامش، بعد از باز گشت حضرت از تبوک، (در سال نهم هجری) خدمت آن حضرت شرفیاب شد و پس از پذیرش اسلام، تا وفات پیامبر(ص) در مدینه ماندگار شدند. وفد قیس بن زید بن حیّان بن امری‌ء القیس هم از دیگر وفود کنندگان جذامی نزد نبی اکرم(ص) بود. او که سالار قوم خود، -سعد بن مالک بن زید مناة بن أفصی- بود، نزد رسول خدا(ص) شرفیاب شد و پس از اظهار مسلمانی، حضرت او را عامل خود بر قومش بنی سعد قرار داد.

سوای از این وفود که به قصد اظهار مسلمانی انجام گرفت، برخی از وفدها نه به منظور اظهار مسلمانی، بلکه به قصد اظهار تبعیت از دولت نبوی(ص) انجام گرفت که وفد امیران ایله و جرباء و اذرح در زمان غزوه تبوک در سال نهم هجرت از آن جمله بود. این افراد در تبوک، نزد حضرت آمدند و در ازای قبول پرداخت جزیه با ایشان پیمان بستند. امیر ایله در این زمان یوحنا پسر رؤیة بن نفاثه از جذام بود. او استری سفید به پیامبر(ص) بخشید. علاوه بر این جمع، گروه کثیری از مردم این قوم همچنان بر آیین خود باقی ماندند تا اینکه در پی ارسال سرایا توسط حضرت و یا بعد از رحلت ایشان و پس از انجام فتوحات اسلامی در سالهای چهاردهم و پانزدهم رفته رفته اسلام پذیرفتند.

بنی جذام و تعامل با دولت نبوی(ص)

از نخستین تعاملات این قوم با رسول خدا(ص) و نقش‌آفرینی ایشان در حوادث و وقایع دوران نبوی(ص) –همان‌گونه که پیش از این بدان پرداخته شد- می‌توان به خبر وفد رفاعة بن زید جذامی به مدینه اشاره کرد. او پس از مسلمانی، از پیامبر(ص) نامه‌ای دریافت کرد تا قومش را به اسلام دعوت کند. رفاعه سپس همراه با نامه پیامبر(ص) به میان قوم خود بنی ضبیب رفت و آنان را به اسلام دعوت کرد. ایشان نیز بی‌درنگ مسلمان شدند و سپس همگی در حرة الرجلاء ساکن شدند. همزمان با این واقعه نخستین رویارویی یاران پیامبر(ص) با بنی جذام نیز اتفاق افتاد. بر پایه برخی گزارشات، دحیة بن خلیفه کلبی –نماینده رسول خدا(ص) نزد قیصر روم- در راه بازگشت از سفر خود از روم، در منطقه «شنار» مورد هجمه جمعی از مردم جذام از تیره بنی ضلیع به رهبری هنید بن عارض و پسرش عارض بن هنید قرار گرفت و اموال و جامه‌های اهدایی قیصر همراه او توسط جذامی‌ها به غارت رفت. دحیه کلبی در حالی که جز لباس کهنه و مندرسی که بر تن داشت، چیزی همراه نداشت، به مدینه نزد پیامبر(ص) بازگشت و به شرح ما وقع پرداخت. حضرت هم پس از شنیدن این خبر، گروهی پانصد نفره ای را در جمادی الاخر سال ششم هجری به سرپرستی زید بن حارثه جهت سرکوبی مهاجمان روانه دیار بنی جذام کرد. زید با راهنمایی مردی از بنی عذره خود را به محل استقرار هنید بن عارض و همراهانش رساند و سپیده دم بر آنان تاخت. هنید و پسرش عارض و گروه زیادی از همراهانشان کشته شدند و غنایم بسیاری که تعداد آن را هزار شتر و پنج هزار گوسفند گفته‌اند همراه با یکصد نفر زن و بچه به دست سپاه مسلمین افتاد. با انتشار این خبر، بنی ضبیب –از شاخه‌های بنی جذام- به فرماندهی حبان بن مله و پسرش، جهت نبرد با زید بن حارثه و آزادی اسرا دست به کار شدند. تصمیم این گروه بر این قرار گرفت که آنان ابتدا به مسلمانان نزدیک شوند و تنها حبان بن مله با مسلمانان صحبت کند و سپس در فرصت مناسب با رمز «قودی» به مسلمانان حمله برند. آنها نزد زید رفته، از مسلمانی خود گفتند. زید بن حارثه پس از پرسش از سوره حمد و قرائت آن از سوی حبان بن مله، ادعای آنان را تصدیق کرد و دستور به آزادی اسرا داد اما بعد، از این امر منصرف شد و دستور حرکت به سوی مدینه را صادر کرد. حبان و همراهانش شب را در کنار خانواده‌های اسیر جذامی، سپری کردند و صبحگاه، به سرعت خود را به منطقه کراع نزد رفاعة بن زید جذامی رساندند و او را از ماجرا با خبر کردند. رفاعه هم همراه با ایشان، در حالی که نامه‌ای که پیش از آن، رسول خدا(ص) برای او مکتوب کرده بود را همراه داشت، نزد پیامبر(ص) شتافت و ایشان را از نقض این پیمان با خبر کردند. پیامبر(ص)، ضمن هدر اعلام کردن خون کشته شدگان، دستور به آزادی اسرا دادند. سپس، امیرالمؤمنین علی(ع) را با رفاعة بن زید و حبان بن مله همراه کردند تا اسرا و اموال را از زید بن حارثه باز پس گیرند. آنان در منطقه فَحلَتَین با زید بن حارثه و همراهانش برخوردند و اسرا و اموال خود را بازگرداندند.

نبرد موته هم عرصه‌ای دیگر در رویارویی بنی جذام با سپاه اسلام در دوران حیات نبوی(ص) به شمار رفته است. پس از صلح حدیبیه، پیامبر اکرم(ص) فرصت را مغتنم شمردند و به تبلیغ جهانی اسلام پرداخت. ایشان نامه‌هایی را به سران کشورهای مختلف نوشتند و آنان را به اسلام دعوت کردند. حضرت، حارث بن عمیر ازدی را همراه نامه‌ای نزد فرمانروای بُصری فرستاد و او را به پذیرش اسلام فرا خواند. اما حارث پس از رسیدن به دهکده موته، به‌دست شرحبیل بن عمرو غسانی –کارگزار هرقل در منطقه- گرفتار آمد و به شهادت رسید. این خبر بر پیامبر(ص) سخت ناگوار آمد. از این رو دستور اجتماع مسلمانان را در اردوگاه جرف صادر کردند. پس از اجتماع، ایشان سپاهی سه هزار نفره را به فرماندهی زید بن حارثه روانه شام کردند و ضمن انتصاب فرماندهان سپاه، به آنان فرمودند تا به قتلگاه حارث بن عمیر بروند و ساکنان آنجا را به اسلام بخوانند و در صورتی که نپذیرند با آنها بجنگند. خبر این حرکت به دشمن رسید و آنها هم، سپاهی بزرگ متشکل از صد هزار سپاهی به فرماندهی شرحبیل بن عمرو فراهم آوردند و در مآب -از سرزمین‌های بلقاء- فرود آمدند. در این هنگام، جماعتی از قبایل جذام، لخم، بهراء، وائل، بکر و... که برخی تعداد ایشان را نیز تا صد هزار تن برشمردند، بدیشان پیوستند. از آن سو، سپاه مسلمین، به معان از سرزمین‌های شام رسید و در آنجا از حضور نیروهای هرقل روم مطلع شدند. مسلمانان پس از دو شب اقامت در معان و مشورت در ادامه راه یا انصراف و بازگشت به مدینه، سرانجام با سخنان پر شور عبدالله بن رواحه تصمیم به ادامه مسیر گرفتند. آنان تا روستای موته پیش رفتند و در آنجا با سپاه بزرگ روم رو در روی شدند. در این جنگ نابرابر که در جمادی الاولی سال هشتم هجرت به وقوع پیوست، فرماندهان اسلام یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند. در نهایت سپاه اسلام به فرماندهی خالد بن ولید، عقب نشستند و با مابقی سپاه خود را به مدینه رساندند.

رویارویی دیگر جذامی‌ها با پیامبر اکرم(ص) در سال هشتم هجری رقم خورد. بنا بر نقل برخی منابع، رسول خدا(ص) در جمادی الاخر این سال، جمعی از بزرگان مهاجر و انصار از جمله ابوبکر و عمر و ابوعبیده را به فرماندهی عمرو بن عاص به ذات السلاسل –که در فاصله ده روز راه تا مدینه قرار داشت،- فرستاد. این گروه پس از رسیدن به منطقه مورد نظر، به اجتماع دشمن، متشکل از قضاعه، عامله، لخم و جذام، حمله بردند و ضمن به هلاکت رساندن تعداد زیادی از آنان، اموال بسیاری از ایشان را به غنیمت گرفتند. غزوه تبوک در سال نهم هجرت هم از دیگر وقایع مهم تاریخ دوران پیامبر(ص) است که در آن ذکری از بنی جذام به میان رفته است. در این سال، گروهی از بازرگانان شامی خبر آوردند که هرقل –امپراطور بیزانس- سپاهی بزرگ از رومیان فراهم آورده و مردم لخم، جذام، عامله و غسان را بر مقدمه آن گماشته و آنها را به بلقاء فرستاده است. در پی دریافت این خبر، رسول خدا(ص) با وجود گرمای شدید هوا، دستور به بسیج عمومی مردم دادند و از آنها خواستند تا با آماده‌سازی تمام امکانات خود، مهیای این جنگ شوند. پیامبر(ص)، اشخاصی را هم به مکه و قبایل دیگر اعزام فرمود تا آنها را برای جنگ حرکت دهند. با گرد آمدن سپاه، لشکر راهی سرزمین روم شدند.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت