ابوقره

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت

نسخه‌ای که می‌بینید نسخه‌ای قدیمی از صفحه‌است که توسط Heydari (بحث | مشارکت‌ها) در تاریخ ‏۱۶ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۳:۵۴ ویرایش شده است. این نسخه ممکن است تفاوت‌های عمده‌ای با نسخهٔ فعلی بدارد.

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

مقدمه

محدث و از احتجاج‌کنندگان با امام رضا(ع). ابوقره یکی از اصحاب امام رضا(ع) و از راویان او شمرده شده است[۱]، اما جست‌و‌جو در متون روایی نشان می‌دهد که این ادعا چندان قابل اثبات نیست. بر اساس داده‌های روایی، نام ابوقره در دو دسته از روایات ذکر شده از امام رضا(ع) وجود دارد: در یکی نوع پرسش حاکی از اعتقاد اسلامی[۲] و حتی شیعی- البته برابر جمله‌ای اثبات نشده - اوست[۳]، هر چند نام دقیق وی ذکر نشده و در دیگری حاکی از باور غیر اسلامی وی می‌باشد. در این دسته به عنوان دوست جاثلیق معرفی شده و خود نیز در پاسخ به پرسش امام از وی چیست، نامش را یوحنا ذکر می‌کند[۴]. نوع این روایات با یکدیگر شباهت‌هایی دارند، اما سلسله سند متفاوتی برای آنها آمده است. در گونه اول، احمد بن ادریس از محمد بن عبدالجبار از صفوان بن یحیی نقل مطلب می‌کند، اما در دومی احمد بن زیاد بن جعفر همدانی و حسین بن ابراهیم بن احمد بن هاشم مکتب و علی بن عبدالله وراق از علی بن ابراهیم بن هاشم از پدرش، از صفوان بن یحیی گزارش می‌دهد[۵].

در گفت‌و‌گوی ابوقره (یوحنا)، دوست جاثلیق، با امام، که نخستین بار در کتاب عیون اخبار الرضا(ع) آمده، پرسش از حقانیت دیانت الهی است. او به گفته صفوان، خواست تا به مجلس امام درآید. صفوان پس از کسب اجازه از آن حضرت، وی را وارد مجلس کرد. یوحنا پس از ورود و ادای احترام، درباره گروهی پرسید که دینی را ادعا کنند و سایر فرقه‌ها به صحت مدعای ایشان شهادت دهند. حضرت فرمود: ادعای ایشان صحیح است. یوحنا گفت: پس نظرتان درباره گروهی دیگر چگونه است که دینی را ادعا می‌کنند و جز خودشان کسی شهادت به صحت ادعایی که می‌کنند، نمی‌دهد؟ حضرت فرمود ادعای این گروه باطل است، آنگاه یوحنا، بر اساس نظر امام، می‌گوید: اینک ما و شما؛ ما مدعی آن هستیم که عیسی روح خدا و کلمه اوست که به مریم القا شده و مسلمانان نیز آن را می‌پذیرند و ما را تصدیق می‌کنند، ولی مسلمانان ادعا دارند که محمد پیامبر و فرستاده خداست و ما آن را نمی‌پذیریم و طبعاً آنچه هر دو فرقه پذیرا هستند، بر آنچه صرفاً یک فرقه آن را ادعا می‌کند، برتری دارد. بدین گونه به حقانیت دین مسیح حکم می‌کند. امام در پاسخ می‌فرماید: ای یوحنا! ما به عیسی بن مریم و روح‌الله و کلمه خدائی ایمان داریم که به محمد(ص) ایمان داشته و مژده آمدن او را داده است و خود اقرار کرده باشد که بنده است و پروردگاری دارد. پس اگر آن عیسی که تو به او اقرار داری این چنین نیست که به محمد ایمان آورده باشد و اقرار به عبودیت کرده و خدا را پروردگار خود بداند، ما از او دوری می‌جوییم. پس کجا بر آن اجماع داریم؟ ابوقره بی‌آنکه نفعی ببرد، برخاست و رفت[۶]. در این روایت، چنان که روشن است، ابوقره صرفاً معاصر امام و مناظره کننده با اوست و ارتباط دیگری با آن حضرت ندارد، اما ابوقره دیگر، که مسلمان است، محل گفت‌و گوی بیشتری است.

نخستین بار کلینی در کتاب الکافی از مناظره وی با امام رضا(ع)، البته در قالب دو روایت با سند و صورت واحد، سخن به میان آورده است: یک بار در “باب ابطال رؤیت خداوند” که او پس از طرح پرسش‌هایی درباره حلال و حرام و احکام، از چگونگی خداوند صحبت می‌کند که امام به استناد داده‌های قرآنی، اجماع مسلمانان و عدم تشابه خداوند با دیگر چیزها، بدو پاسخ می‌دهد[۷]. دیگر بار کلینی در “باب العرش و الکرسی” به مناظره‌اش با امام اشاره می‌کند که در اینجا نیز چگونگی ملاقات به گونه پیشین است و ابوقره پس از راه یافتن به مجلس امام و طرح پرسش‌هایی درباره حلال و حرام و احکام، به مسأله محمول بودن و عرش خداوند اشاره می‌کند که آن حضرت در جواب وی، محمول بودن را دلیل بر مفعول بودن و آن را وصف مخلوقین می‌شمارد و ذات خداوند را از تغییر و دگر گونی منزه توصیف می‌کند[۸]. محدثان بعدی، مانند صدوق به نقل از کلینی و فتال نیشابوری بدون ذکر سند[۹]، عین روایت اول را و سیدمرتضی با تفصیل بیشتر[۱۰] آن را نقل کرده‌اند و روایت دوم نیز در برخی کتاب‌های بعدی راه یافته است[۱۱].

اما در این میان، شیخ طبرسی، در قالب رخداد واحدی به انعکاس خبر می‌پردازد، بی‌آنکه منبع روایتش معلوم باشد. در این روایت، وی با ذکر سند پیش‌گفته از زبان صفوان، محاجه ابوقره با امام را عرضه می‌کند، ولی گذشته از اینکه ابوقره را به عنوان دوست شبرمه معرفی می‌کند، آغاز گفت‌و‌گو با جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ از سوی اوست که حاکی از باور او به امام است[۱۲]، هر چند نوع پرسش‌ها و اعتقادات وی چنین مطلبی را تأیید نمی‌کند. همچنین وی مطالب دو روایت پیشین را به اضافه دسته‌ای از مباحث دیگر می‌آورد که مایه تردید در عقیده او می‌شود و نه تنها از تشیع، بلکه از باور اسلامی نیز جدا می‌افتد و طبعاً داوری درباره وی را با مشکل مواجه می‌سازد. به همین سبب، نمازی به چند ابوقره اشاره می‌کند که یکی را قطعاً از اصحاب امام رضا(ع)، دیگری را قطعاً نصرانی و سومی را که دوست شبرمه است، فاسد العقیده می‌نامد[۱۳]. اما واقعیت آن است که این دوست شبرمه، بر اساس داده طبرسی، در یک احتجاج با امام نشسته است و نمی‌توان بخشی از گفت‌و‌گو را به صحابی امام رضا(ع) و بخشی دیگر را به فرد دوم نسبت داد. شاید همین تناقض موجب شد تا مازندرانی در شرح اصول الکافی، نام ابوقره را ابوالحسن علی و محدث ذکر کند که در اواخر عمر خویش مستبصر شد، به مذهب شیعه در آمد و از آن جهت که از ابوقره مسیحی متمایز باشد به وصف محدث شناخته شد[۱۴]. ولی این امر برای تستری مقبول نیفتاد.

تستری، ابوقره مذکور در روایت را از اصحاب امام نمی‌داند، بلکه فردی دارای عقیده نادرست ذکر می‌کند که با آن حضرت بر اساس پاره‌ای از مجعولات به گفت‌و‌گو پرداخته است. تستری او را همانی می‌داند که ابن‌حجر با عنوان موسی بن طارق یمانی یاد کرده است[۱۵]. از مجموع داده‌ها، این نظر پذیرفتنی‌تر است. بنابراین، او صرفاً احتجاج کننده با امام بوده است. موسی بن طارق زَبیدی سَکسَکی (جَنَدی، لَحْجی، رَعْرَعی) مکنا به ابومحمد و ملقب به ابوقره محدث[۱۶]، محدث و فقیه اهل سنت بود[۱۷]. از زمان و مکان ولادت وی اطلاعی در دست نیست، اما از نسبت‌های مختلفی که به وی در منابع داده شده، مانند جندی، لحجی، رعرعی (رعارع در لحج) و زبیدی، که همگی از شهرهای یمن‌اند، بر می‌آید متولد یمن و تربیت یافته این دیار باشد[۱۸]. نسبت سَکسَکی نیز برگرفته از سکاسک، بطنی از کنده یمن می‌باشد[۱۹].

وی قضاوت شهرهای جَنَد، زَبید (یا حَصیب) را نیز بر عهده داشت که از زمان و نحوه قضاوت وی چیزی بیان نشده است[۲۰]. موسی برای دریافت حدیث و انتشار آن بین شهرهای مختلف در تردد بود و در جند، عدن، مکه و زبید روایات و رواتی دارد[۲۱]. او قرائت را نزد یکی از قراء هفت‌گانه، یعنی نافع بن عبدالرحمن بن ابی‌نعیم، از تابعین، در مدینه فراگرفت[۲۲]. وی از عده کثیری مانند ابوعبدالله مالک بن انس، عبدالمجید بن ابی‌رواد، ابی‌حنیفه نعمان بن ثابت، حنظلة بن ابی‌سفیان، ازهر بن صالح[۲۳]، موسی بن عقبه، ابن‌جریج، سفیان ثوری، عبدالله بن عمر و دیگران روایت نقل می‌کند[۲۴]. افرادی مثل أحمد بن حنبل، احمد و اسحاق بن ابراهیم بن راهویه[۲۵]، سعید بن سلیمان سقطی، حسن بن صالح ابی‌الدواهی و ابوحمه محمد بن یوسف زبیدی و دیگران که در مجموع فراوان‌اند، از وی روایاتی نقل کرده‌اند[۲۶]، ابوقره از مالک، الموطأ را شنیده و نقل کرده[۲۷] و همچنین تألیفاتی در فقه مبنی بر شنیده‌هایش از مالک، ابوحنیفه، سفیان ثوری، ابن‌عیینه و دیگران دارد که علی بن زیاد حجبی (لحجی) آن را نقل کرده است[۲۸]. همچنین کتابی در سنن داشته که از علی بن ابی‌بکر عرشانی روایت کرده است. این کتاب چند باب داشته و ابن‌حجر آن را از نزدیک دیده و در توصیف آن گفته است: وی در ذکر حدیث نام روات را نیاورده و لفظ “ذکر فلان” را آورده است. دارقطنی علت را جویا شده و موسی گفته چون آفتی به کتاب‌هایش رسیده، برای حفظ روایات این چنین کرده است[۲۹].

ابن‌حبان ابوقره را جزو ثقات دانسته[۳۰] و برخی در باب توثیق وی تعبیر “ثقة مأمون” و “ثقة قدیم” را آورده‌اند[۳۱]. هیچ یک از منابع به زمان مرگ وی نپرداخته‌اند. تنها جندی وفات او را در زبید به سال ۲۰۳ ق می‌داند[۳۲]. وی به سبب احتجاج پیش‌گفته به منابع شیعی راه یافت و به زعم برخی جزو راویان و اصحاب آن حضرت قرار گرفت، اما در هیچ یک از منابع رجالی شیعی ذکری از وی به میان نیامده است[۳۳]. پرسش‌هایی که ابوقره با امام در میان نهاده، اساسی‌ترین شبهات مطرح در آن زمان است که به دنبال شکوفایی تمدن اسلامی و رشد علوم و کثرت ترجمه کتاب‌های یونانی، رومی، ایرانی و سریانی به اضافه گسترش روایات ساختگی و پیدایش مکاتب گوناگون در جامعه اسلامی پدید آمده بود و پاسخ در خوری می‌طلبید. امام با بهره‌گیری از فرصت فراخ پیش آمده در حوزه اجتماعی، دسته‌ای از آنها را پاسخ گفت[۳۴]. این پرسش‌ها اساسی‌ترین مسائل زمانه بود که معتزلیان مطرح کرده بودند. چنان که روشن است، یکی از بنیادی‌ترین عقاید آنان مقوله توحید خداوند بود که از دل آن چند امر نتیجه می‌شد: یکی انکار رؤیت الهی که آنان دیدن موجود بدون مکان و بدون زمان را ناممکن می‌دانستند، و دیگر اعتقاد به خلق قرآن که در تقابل با با ازلی بودن قرآن بروز یافته بود. معتزلیان بر این امر پافشاری داشتند که اگر قرآن قدیم باشد، اصل تعدد قدما پیش می‌آید و این خلاف توحید است. مسأله سوم، مقوله رضای الهی و غضب اوست که دو حالت‌اند و حالات متغیرند، حال آنکه ذات خدا تغییر ناپذیر است. این دو حالت را باید همان بهشت و دوزخ دانست[۳۵]. پرسش‌گر به دنبال آن بود تا رویکردهای موجود را با نظر امام ارزیابی کند و آن حضرت در پاسخ نظر اعتدالی خود را که متخذ از سنت راستین اسلامی است، بیان داشت که البته با دیدگاه عقل‌گرای معتزله همسویی بیشتری دارد تا با نظر حدیث‌گرای اشاعره.

تذکار این نکته لازم به نظر می‌رسد که نام ابوقره دیگری با پسوند اسدی صیداوی در میان راویان امام رضا(ع) وجود دارد[۳۶]. وی چنان که از لقبش بر می‌آید، فردی بادیه‌نشین از دیار صیدا بوده و از سعید بن مسیب حدیث شنیده و نضر بن شیمل از وی روایت نقل کرده است[۳۷]، اما از نظر رجالی فرد مجهولی است و با ابوقره محل بحث ارتباطی ندارد.[۳۸].[۳۹]

جستارهای وابسته

منابع

  1. واسعی، سید علی رضا و شریفی، مرضیه، مقاله «ابوقره»، دانشنامه امام رضا ج۱

اصحاب امام رضا (ع)

  1. آدم بن ابی‌ایاس عسقلانی
  2. اباصلت هروی
  3. ابان بن محمد بجلی
  4. ابراهیم اوسی
  5. ابراهیم بن ابی محمود خراسانی
  6. ابراهیم بن ابی‌اسرائیل
  7. ابراهیم بن ابی‌الکرام جعفری
  8. ابراهیم بن ابی‌بلاد
  9. ابراهیم بن ابی‌سمال
  10. ابراهیم بن ابی‌محمود خراسانی
  11. ابراهیم بن احمد بغدادی بزوری
  12. ابراهیم بن اسحاق نهاوندی
  13. ابراهیم بن اسماعیل بن داود
  14. ابراهیم بن بسطام
  15. ابراهیم بن بشر
  16. ابراهیم بن داود یعقوبی
  17. ابراهیم بن سفیان
  18. ابراهیم بن سلام نیشابوری
  19. ابراهیم بن شعیب عقرقوفی
  20. ابراهیم بن صالح (راوی)
  21. ابراهیم بن عباس بن محمد صولی
  22. ابراهیم بن عبدالحمید
  23. ابراهیم بن علی جعفری
  24. ابراهیم بن محمد حسنی
  25. ابراهیم بن محمد خراسانی
  26. ابراهیم بن محمد خزاز
  27. ابراهیم بن محمد مولی خراسانی
  28. ابراهیم بن محمد همدانی
  29. ابراهیم بن موسی قزاز
  30. ابراهیم بن هاشم عباسی
  31. ابراهیم بن هاشم قمی
  32. ابراهیم بن هاشم
  33. ابن سراج
  34. ابن سکیت
  35. ابن طیفور متطبب
  36. ابن غیلان مدائنی
  37. ابن‌خانبه
  38. ابو احمد غازی
  39. ابو یحیی زکریا بن یحیی واسطی
  40. ابو یزید قسمی
  41. ابواسحاق خراسانی
  42. ابوالحسن خراسانی
  43. ابوالحسین رازی
  44. ابوالعباس حمیری
  45. ابوالفضل خراسانی
  46. ابوالقاسم فارسی
  47. ابوجریر قمی
  48. ابوحارث
  49. ابوحبیب نباجی
  50. ابوحریر قمی
  51. ابوحمزة مولاه
  52. ابوحیون
  53. ابوخالد سجستانی
  54. ابوخالد کوفی
  55. ابوزید مکی
  56. ابوسجاح انصاری
  57. ابوسعید خراسانی
  58. ابوعاصم
  59. ابوعلی قطان
  60. ابوقره
  61. ابومحمد تفلیسی
  62. ابومحمد جزائری
  63. ابومحمد جعفر بن بشیر بجلی
  64. ابومحمد ذریری دینوری
  65. ابومحمد رقی
  66. ابومحمد غفاری
  67. ابومحمد قزوینی
  68. ابومحمد مصری
  69. ابومحمد کوفی
  70. ابومسروق عبدالله نهدی کوفی
  71. ابویحیی موصلی
  72. ابویزید مکی
  73. احمد بن ابی‌خلف
  74. احمد بن ابی‌عبدالله برقی
  75. احمد بن ابی‌عبدالله
  76. احمد بن اشیم
  77. احمد بن حرب
  78. احمد بن حسن میثمی
  79. احمد بن حماد محمودی مروزی
  80. احمد بن حمزة بن بزیع
  81. احمد بن حنبل
  82. احمد بن زکریا
  83. احمد بن سلیمان
  84. احمد بن عامر طایی
  85. احمد بن عباس صنعانی
  86. احمد بن عبدالله بن حارثه کرخی
  87. احمد بن عبدالله جویباری
  88. احمد بن عمر بن ابی‌شعبه حلبی
  89. احمد بن عمر حلال کوفی
  90. احمد بن عمر مرهبی
  91. احمد بن عمره کوفی
  92. احمد بن عیسی بن اسباط
  93. احمد بن عیسی بن زید
  94. احمد بن عیسی بن علی
  95. احمد بن فیض
  96. احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی
  97. احمد بن محمد بن حنبل بن هلال شیبانی
  98. احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی
  99. احمد بن محمد زیدی
  100. احمد بن محمد سیاری
  101. احمد بن معافی
  102. احمد بن موسی الکاظم
  103. احمد بن موسی بن سعد
  104. احمد بن یوسف مولی بنی تیم الله کوفی
  105. احکم بن بشار مروزی کلثومی
  106. ادریس بن عیسی اشعری قمی
  107. ادریس بن یقطین
  108. اسحاق بن ابراهیم حنظلی
  109. اسحاق بن محمد حضینی
  110. اسحاق بن موسی بن جعفر
  111. اسماعیل بن سعد احوص اشعری قمی
  112. اسماعیل بن عباد قصری
  113. اسماعیل بن قتیبة
  114. اسماعیل بن محمد بن اسحاق بن جعفر
  115. اسماعیل بن مهران
  116. اسماعیل بن همام
  117. اضرم بن مطر
  118. افلح بن یزید
  119. ایوب بن نوح بن دراج کوفی
  120. بائس مولی حمزة بن یسع اشعری
  121. بکر بن صالح ضبی رازی
  122. بکر بن محمد ازدی
  123. ثلج بن ابی ثلج یعقوبی
  124. جعفر بن اسماعیل حضرمی
  125. جعفر بن بشیر بجلی
  126. جعفر بن عیسی بن عبید
  127. جعفر بن مثنی خطیب
  128. حسن بن ابراهیم کوفی
  129. حسن بن اسباط کندی
  130. حسن بن اسد بصری
  131. حسن بن بشیر
  132. حسن بن جهم رازی
  133. حسن بن حسین علوی
  134. حسن بن راشد
  135. حسن بن زیاد
  136. حسن بن سعید بن حماد
  137. حسن بن سعید کوفی
  138. حسن بن سهل
  139. حسن بن شعیب مداینی
  140. حسن بن عباد
  141. حسن بن عدیس
  142. حسن بن علی بن فضال کوفی
  143. حسن بن علی بن یقطین
  144. حسن بن علی خزاز
  145. حسن بن علی ربعی
  146. حسن بن عمر بن یزید
  147. حسن بن قاسم
  148. حسن بن محبوب سراد کوفی
  149. حسن بن محمد بن ابی طلحة
  150. حسن بن یونس
  151. حسن تفلیسی (ابومحمد تفلیسی)
  152. حسن رواندی دینوری
  153. حسین بن ابراهیم بن موسی بن جعفر
  154. حسین بن ابی‌سعید مکاری
  155. حسین بن بشار مداینی
  156. حسین بن جهم رازی
  157. حسین بن خالد صیرفی
  158. حسین بن زیاد
  159. حسین بن سعید بن حماد مولی علی بن الحسین
  160. حسین بن شعیب مداینی
  161. حسین بن صالح خثعمی
  162. حسین بن علی بن یقطین
  163. حسین بن عمر بن یزید
  164. حسین بن محمد بن ابی طلحة
  165. حسین بن مهران
  166. حسین بن موسی
  167. حسین بن یزید نخعی
  168. حسین رواندی دینوری
  169. حسین مولی رئاب
  170. حماد بن عثمان
  171. حمدان بن ابراهیم اهوازی کوفی
  172. حمدان بن سلمان نیشابوری
  173. حمزة بن بزیع
  174. خلف بن سلمة بصری
  175. داود بن سلیمان بن یوسف
  176. داود بن علی عبدی
  177. داود بن علی یعقوبی
  178. داود بن قاسم جعفری
  179. داود بن نعمان
  180. دعبل بن علی خزاعی
  181. ریان بن صلت بغدادی
  182. زکریا بن آدم قمی
  183. زکریا بن ادریس بن عبدالله اشعری قمی
  184. زکریا بن عبدالصمد قمی
  185. زکریا بن محمد ازدی مؤمن
  186. سعد بن حماد
  187. سعد بن سعد احوص بن سعد بن مالک اشعری قمی
  188. سعید بن أخت صفوان بن یحیی اخو فارس
  189. سعید بن سعید قمی
  190. سلیمان بن جعفر جعفری
  191. سلیمان بن داود خفاف
  192. سلیمان بن رشید
  193. سلیمان مروزی
  194. سندی بن ربیع کوفی
  195. سهل بن یسع بن عبدالله اشعری قمی
  196. شعیب بن حماد
  197. صالح بن عبدالله خثعمی
  198. صالح بن علی بن عطیة بغدادی
  199. صالح خباز کوفی
  200. صدقة خراسانی
  201. صفوان بن یحیی بجلی بیاع السابری مولی
  202. طاهر بن حاتم
  203. عباد بن محمد بن سلیمان نوفلی
  204. عباد بن یزید
  205. عباس بن محمد وراق یونسی
  206. عباس بن معروف قمی مولی جعفر بن عمران بن عبدالله اشعری
  207. عباس بن موسی نخاس کوف
  208. عباس بن هلال شامی
  209. عباس نجاشی کوفی
  210. عبدالجبار بن مبارک نهاوندی
  211. عبدالحمید بن سالم عطار
  212. عبدالحمید بن سعید
  213. عبدالرحمان بن ابی نجران تمیمی
  214. عبدالسلام بن صالح هروی ابوالصلت
  215. عبدالسلام بن صالح
  216. عبدالعزیز بن المهتدی اشعری قمی
  217. عبدالعزیز بن مسلم
  218. عبدالله بن ابان
  219. عبدالله بن ابراهیم
  220. عبدالله بن جندب بجلی کوفی
  221. عبدالله بن صلت مولی بنی تیم الله بن ثعلبة
  222. عبدالله بن طاووس
  223. عبدالله بن علی
  224. عبدالله بن محمد حجال
  225. عبدالله بن محمد حصینی عبدی
  226. عبدالله بن مغیرة مولی بنی نوفل بن حرث بن عبدالمطلب خزاز کوفی
  227. عبدالله بن موسی بن جعفر بن محمد
  228. عبدالله، ملقب به رأس المذری
  229. عبدالوهاب بن ابی‌کثیر
  230. عبید الله بن علی بن سوار
  231. عبید نصری
  232. عبیس بن هشام ناشری
  233. عثمان بن رشید
  234. عثمان بن عیسی کلابی رواسی کوفی
  235. عطیة بن رستم
  236. عقبة بن رستم
  237. علی بن ابی ثور کوفی
  238. علی بن احمد بن اشیم
  239. علی بن اسباط
  240. علی بن اسماعیل میثمی
  241. علی بن بلال
  242. علی بن جعفر بن محمد
  243. علی بن حدید بن حکیم کوفی
  244. علی بن حسین بن یحیی
  245. علی بن حکم بن زبیر مولی نخع کوفی
  246. علی بن رباط
  247. علی بن سعید مداینی
  248. علی بن سوید سائی
  249. علی بن سیف بن عمیرة عربی کوفی نخعی
  250. علی بن عبدالله بن مهران
  251. علی بن عثمان بن رزین
  252. علی بن علی بن رزین خزاعی
  253. علی بن فضیل واسطی
  254. علی بن مسیب عربی
  255. علی بن مهدی بن صدقة رقی ابوالحسن
  256. علی بن مهدی بن صدقه
  257. علی بن مهزیار اهوازی
  258. علی بن نعمان
  259. علی بن هلال
  260. علی بن یحیی بن حسن مولی علی بن الحسین
  261. علی بن یحیی
  262. علی بن یونس بن بهمن
  263. عمار بن یزید
  264. عمر بن زهیر جزری
  265. عمر بن فرات کاتب بغدادی
  266. عمران بن محمد بن عمران بن عبدالله اشعری
  267. عیسی بن عثمان
  268. عیسی بن عیسی کلابی
  269. فضالة بن ایوب عربی ازدی
  270. فضل بن سنان نیشابوری
  271. فضل بن سهل ذو الریاستین
  272. قاسم بن اسباط
  273. قاسم بن یحیی بن الحسن
  274. محسن بن احمد بجلی
  275. محمد بن آدم مداینی
  276. محمد بن ابی عمیر مولی الازد
  277. محمد بن ابی‌عباد
  278. محمد بن احمد بن قیس بن غیلان
  279. محمد بن اسحاق شعر
  280. محمد بن اسحق بن عمار صیرفی کوفی
  281. محمد بن اسلم جبلی طبری
  282. محمد بن اسلم طوسی
  283. محمد بن اسماعیل بن بزیع
  284. محمد بن اورمة قمی
  285. محمد بن اورمه قمی
  286. محمد بن بحر اخوه مغلس
  287. محمد بن جذاعة فارسی
  288. محمد بن جعفر خزاز
  289. محمد بن جعفر عتبی
  290. محمد بن جعفر مقنائی
  291. محمد بن جمهور عمی
  292. محمد بن حسن بن ابی خالد قمی اشعری
  293. محمد بن حمزة بن قاسم
  294. محمد بن خالد برقی
  295. محمد بن خالد بلخی
  296. محمد بن خصیب اهوازی
  297. محمد بن زید طبری
  298. محمد بن سالم قمی
  299. محمد بن سلیمان دیلمی بصری
  300. محمد بن سلیمان کاتب
  301. محمد بن سماعة کوفی
  302. محمد بن سنان
  303. محمد بن سهل بجلی ازدی
  304. محمد بن سهل بن یسع اشعری قمی
  305. محمد بن شعیب
  306. محمد بن صدقة بصری
  307. محمد بن عبدالحمید عطار
  308. محمد بن عبدالله اشعری
  309. محمد بن عبدالله بن عیسی اشعری قمی
  310. محمد بن عبدالله طاهری
  311. محمد بن عبدالله طهوری
  312. محمد بن عبدالله مداینی
  313. محمد بن عرفة
  314. محمد بن علی بن جعفر بن محمد
  315. محمد بن علی بن جعفر
  316. محمد بن علی قرشی
  317. محمد بن عمار بن اشعث نهدی
  318. محمد بن عمار بن اشعث
  319. محمد بن عمر بن یزید
  320. محمد بن عمرو کناسی
  321. محمد بن عیسی بن عبید بغدادی
  322. محمد بن فرج رخجی
  323. محمد بن فضل ازدی کوفی
  324. محمد بن فضل بن عمر
  325. محمد بن فضیل ازدی صیرفی
  326. محمد بن فضیل مدائنی
  327. محمد بن فیض بن مالک مداینی
  328. محمد بن قاسم بن فضیل
  329. محمد بن قاسم بوشنجی
  330. محمد بن قاسم نوشجانی
  331. محمد بن مالک بن ابرد نخعی
  332. محمد بن محمد ابوالمنذر بن محمد
  333. محمد بن منصور اشعثی
  334. محمد بن منصور اشعری
  335. محمد بن منصور بن نصر خزاعی
  336. محمد بن کلیب اشعری
  337. محمد بن یونس بن عبدالرحمان
  338. محمد مولی رضا
  339. مرزبان بن عمران اشعری قمی
  340. مروان بن یحیی
  341. مسافر ابا مسلم
  342. معاویة بن سعید کندی
  343. معاویة بن یحیی
  344. معمر بن خلاد
  345. معن بن خالد
  346. مفضل بن صالح
  347. مقاتل بن مقاتل
  348. موسی بن جنید قمی
  349. موسی بن رنجویة
  350. موسی بن قاسم بن معاویة بن وهب عربی بجلی کوفی
  351. موسی بن معمر
  352. موسی بن مهران
  353. موسی بن یقطین
  354. موفق بن هارون
  355. نصر بن مغلس
  356. هشام بن ابراهیم احمر
  357. ولید بن ابان ضبی رازی
  358. یاسر مولی یسع اشعری قمی
  359. یحیی بن ابراهیم بن ابی بلاد
  360. یحیی بن احمد بن قیس غیلان
  361. یحیی بن حبیب زیات
  362. یحیی بن سلیمان کاتب
  363. یحیی بن عباس وراق
  364. یحیی بن عمران همدانی
  365. یحیی بن عمرو
  366. یحیی بن مبارک
  367. یحیی بن یحیی تمیمی عامی
  368. یحیی بن یزید ابوخالد کوفی
  369. یزید بن عمر بن بنت عثمان
  370. یعقوب بن سعید کندی
  371. یعقوب بن عبدالله بن جندب
  372. یعقوب بن یزید کاتب
  373. یعقوب بن یقطین
  374. یونس بن عبدالرحمان
  375. یونس بن یعقوب


پانویس

  1. مستدرک سفینة البحار، ج۸، ص۴۹۹.
  2. الکافی، ج۱، ص۹۵، ۱۳۰.
  3. الاحتجاج، ج۲، ص۱۸۴.
  4. عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۵۳.
  5. عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۵۴.
  6. عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۵۴؛ بحار الأنوار، ج۱۰، ص۳۴۱.
  7. الکافی، ج۱، ص۹۰.
  8. الکافی، ج۱، ص۱۳۰.
  9. روضة الواعظین، ج۱، ص۳۳.
  10. الأمالی، سیدمرتضی، ج۱، ص۱۰۴.
  11. بحارالأنوار، ج۱۰، ص۳۴۷، ۵۵، ۱۴؛ مسند الإمام الرضا(ع)، ج۱، ص۳۸.
  12. الاحتجاج، ج۲، ص۱۸۴.
  13. مستدرک سفینة البحار، ج۸ ص۴۹۹.
  14. شرح أصول الکافی، مازندرانی، ج۳، ص۱۶۵؛ قاموس الرجال، ج۱۱، ص۴۸۰.
  15. قاموس الرجال، ج۱۱، ص۴۸۰.
  16. ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۹۶؛کتاب الوافی، ج۱، ص۴۹۸.
  17. سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۳۴۶؛ طبقات فقهاء الیمن، ص۶۹.
  18. معجم البلدان، ج۳، ص۱۳۱؛ الأنساب، سمعانی، ج۳، ص۳۵۱؛ ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۹۶؛ طبقات فقهاء الیمن، ص۶۹.
  19. اللباب، ج۲، ص۱۲۳.
  20. ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۹۶؛ معجم البلدان، ج۳، ص۱۳۱.
  21. السلوک فی طبقات الملوک، ج۱، ص۱۴۰؛ طبقات فقهاء الیمن، ص۶۹.
  22. جمال القراء و کمال الإقراء، ص۵۲۹.
  23. إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۲۰.
  24. الجرح و التعدیل، ج۸، ص۱۴۸؛ تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۱۳، ص۴۱۶؛ فضائل المدینة، ج۱، ص۲۴- ۲۵، مشیخة ابن‌جماعة، ص۳۳۴.
  25. ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۹۷.
  26. تهذیب التهذیب، ج۱۰، ص۳۴۹- ۳۵۰؛ الکنی و الأسماء، ج۲، ص۶۹۵.
  27. الموطأ، ج۱، ص۶، مقدمه.
  28. ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۹۷؛ التقیید، ج۱، ص۴۵۹.
  29. تهذیب التهذیب، ج۱۰، ص۳۵۰؛ طبقات فقهاء الیمن، ص۶۹.
  30. کتاب الثقات، ج۹، ص۱۵۹.
  31. إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۲۱.
  32. السلوک فی طبقات الملوک، ج۱، ص۱۴۰.
  33. مسند الإمام الرضا(ع)، ج۲، ص۵۱۵.
  34. أضواء علی عقاید الشیعة الإمامیة، ص۱۹۳.
  35. تاریخ فلسفه در اسلام، ص۲۸۶-۲۸۷.
  36. راویان امام رضا(ع) در مسند الرضا(ع)، ص۴۵.
  37. تحفة الأحوذی، ج۲، ص۴۹۸.
  38. منابع: الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی (قرن ۶ق)، تحقیق: سیدمحمد باقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق؛ أضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة، جعفر بن محمد حسین سبحانی (معاصر)، قم، مؤسسة الإمام الصادق علی، اول، ۱۴۲۱ق؛ إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، مغلطای بن قلیج بن عبدالله بکجری (۷۶۲ق)، تحقیق: عادل محمد - ابو محمد اسامة، قاهره، الفاروق الحدیثة، اول، ۱۴۲۲ق، الأمالی، علی بن حسین موسوی معروف به سید مرتضی (۴۳۶ق)، تحقیق: سیدبدرالدین نعسانی حلبی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، اول، ۱۴۰۳ق؛ الأنساب، عبدالکریم بن محمد معروف به سمعانی (۵۶۲ق)، تعلیق: عبدالله عمر بارودی، بیروت، دار الجنان، اول، ۱۴۰۸ق؛ بحار الأنوار الجامعة الدرر أخبار الأئمة الأطهار علی، محمدباقر بن محمدتقی معروف به علامه مجلسی (۱۱۱۰ق)، تحقیق: جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، محمد بن احمد معروف به ذهبی (۷۴۸ق)، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، اول، ۱۴۰۷ق؛ تاریخ فلسفه در اسلام، میر محمد شریف (معاصر)، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۲ش؛ تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی، محمد عبدالرحمن بن عبدالرحیم مبارکفوری (۱۳۵۳ق)، بیروت، دار الکتب العلمیة، اول، ۱۴۱۰ق؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک، عیاض بن موسی یحصبی معروف به قاضی عیاض (۵۴۴ق)، تحقیق: عبدالقادر صحراوی، مغرب، مطبعة الفضالة - المحمدیة، اول، ۱۹۶۶ - ۱۹۷۰م؛ التقیید لمعرفة رواة السنن و المسانید، محمد بن عبد الغنی معروف به ابن نقطة (۶۲۹ق)، تحقیق: کمال یوسف حوت، بیروت، دار الکتب العلمیة، اول، ۱۴۰۸ق؛ تهذیب التهذیب، احمد بن علی معروف به ابن حجر عسقلانی (۸۵۲ق)، حیدر آباد، دائرة المعارف النظامیة، اول، ۱۳۲۶ق، الجرح و التعدیل، عبدالرحمن بن محمد رازی معروف به ابن ابی حاتم (۳۲۷ق)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، اول، ۱۳۷۱ق، جمال القراء و کمال الإقراء، علی بن محمد سخاوی (۶۴۳ق)، تحقیق: مروان عطیه - محسن خرابه، بیروت، دار المأمون للتراث، اول، ۱۴۱۸ق، راویان امام رضا در مسند الرضا، عزیزالله بن محمد عطاردی قوچانی (معاصر)، تهران، انتشارات عطارد، اول، ۱۳۸۸ش؛ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، محمد بن احمد فتال نیشابوری (۵۰۸ق)، تحقیق: سید حسن موسوی خرسان، قم، منشورات الرضی، اول، ۱۳۷۵ش؛ السلوک فی طبقات العلماء و الملوک، محمد بن یوسف جندی (۷۳۲ق)، تحقیق: محمد اکوع حوالی، صنعا، مکتبة الإرشاد، دوم، ۱۹۹۵م؛ سیر أعلام النبلاء، محمد بن احمد معروف به ذهبی (۷۴۸ق)، تحقیق: شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، نهم، ۱۴۱۳ق، شرح أصول الکافی، محمدصالح بن احمد مازندرانی (۱۰۸۱ق)، تعلیق: ابو الحسن شعرانی، تصحیح: سید علی عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، اول، ۱۴۲۱ق، طبقات فقهاء الیمن، عمر بن علی جعدی (قرن ۶ق)، تحقیق: سید فؤاد، بیروت، دار القلم، بی تا، عیون أخبار الرضا علی، محمد بن علی معروف به شیخ صدوق (۳۸۱ق)، تحقیق: حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی، اول، ۱۴۰۴ق، فضائل المدینة، مفضل بن محمد کوفی جندی (۳۰۸ق)، تحقیق: محمد مطیح حافظ - غزوه بدیر، دمشق، دار الفکر، اول، ۱۴۰۷ق؛ قاموس الرجال، محمد تقی بن کاظم معروف به علامه تستری (۱۴۱۵ق)، تحقیق و نشر: مؤسسة النشر الإسلامی، قم، اول، ۱۴۱۹ق، الکافی، محمد بن یعقوب معروف به کلینی (۳۲۹ق)، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، پنجم، ۱۳۶۳ش؛ کتاب الثقات، محمد بن حبان تمیمی (۳۵۴ق)، حیدر آباد، دائرة المعارف العثمانیة، اول، ۱۳۹۳ق؛ کتاب الوافی، محمد محسن بن مرتضی معروف به فیض کاشانی (۱۰۹۱ق)، تحقیق: ضیاء الدین حسینی، اصفهان، مکتبة الإمام أمیر المؤمنین، اول، ۱۴۰۶ق، الکنی و الأسماء، مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری (۲۶۱ق)، تحقیق: عبدالرحیم محمداحمد قشقری، مدینه، عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة، اول، ۱۴۰۴ق، اللباب فی تهذیب الأنساب، علی بن محمد شیبانی معروف به ابن اثیر جزری (۶۳۰ق)، تحقیق: احسان عباس، بیروت، دار صادر، ۱۴۰۰ق؛ مستدرک سفینة البحار، علی بن محمد نمازی شاهرودی (۱۴۰۵ق)، تحقیق: حسن نمازی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۸ق؛ مسند الإمام الرضا، عزیزالله بن محمد عطاردی قوچانی (معاصر)، مشهد، کنگره جهانی حضرت رضا، اول، ۱۴۰۶ق، مشیخة ابن جماعة، محمد بن ابراهیم کنانی (۷۳۳ق)، تحقیق: موفق عبدالقادر، بیروت، دار الغرب الإسلامی، اول، ۱۹۸۸م؛ معجم البلدان، یاقوت بن عبدالله رومی حموی (۶۲۶ق)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۸۹ق، الموطأ، مالک بن انس (۱۷۹ق)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
  39. واسعی، سید علی رضا و شریفی، مرضیه، مقاله «ابوقره»، دانشنامه امام رضا ص ۵۴۶.