ضرر در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ضرر است. ضرر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ضرر در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مراد از این مدخل شناخت موضع پیامبر در امور ضرربخش در حیات معنوی و انسانی است و در مرحله نخست این مسئله به پرستش حق و یا ناحق بر می‌گردد و بعد پیامبر در امور غیر دینی چه می‌کند و چه جایگاهی دارد.

1. ﴿قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾.
2. ﴿قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ﴾.
3. ﴿قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا﴾.
4. ﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ﴾.
5. ﴿لَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ * وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ﴾.
6. ﴿قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا * قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا * إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا﴾.
7. ﴿قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ﴾.
8. ﴿قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ﴾.
9. ﴿وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾.
10. ﴿وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ﴾.
11. ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ * سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ﴾.
12. ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾.
13. ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ﴾.
14. ﴿وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا﴾.
15. ﴿وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾.
16. ﴿وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ﴾.

نکات

در آیات فوق این موضوعات مطرح شده است:

1. مأموریت پیامبر از طرف خداوند، برای اعلام عجز معبودان باطل بر دفع ضرر: ﴿قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا﴾، ﴿قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا﴾، ﴿قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ﴾، ﴿قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ﴾؛
2. پیامبر فاقد هرگونه نیرویی، برای دفع ضرر از مردم و نداشتن مأموریتی از طرف خداوند، جز ابلاغ رسالت: ﴿قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا... إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ﴾؛
3. پیامبر مأمور به اقرار بر عدم توان دفع ضرر از خویش مگر به اراده و مشیت خداوند: ﴿قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ﴾؛
4. احتمال ضرر به دین به واسطه تلاش‌های کفرآمیز کافران، موجب نگرانی پیامبر: ﴿وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا﴾؛
5. یهودیان در اندیشه اضرار به پیامبر در صورت اعراض آن حضرت، از داوری بین آنان و ناتوانی یهود از ضرر رسانی به محمّد: ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا... * فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ﴾؛
6. منافقان در صدد ضرر زدن به پیامبر در صورت ابلاغ ولایت امیرمؤمنان علی (ع): ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ...﴾؛
7. پیروی از آرا و تمایلات سطحی مردم، از سوی رهبری الهی پیامبر مایه مشقّت و ضرر حتمی خود آنان: ﴿لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ﴾؛
8. تضمین مصونیت پیامبر، از ضرر گمراه گران، به امر خداوند: ﴿وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ﴾؛
9. اعتنا نکردن به ظاهر خیرخواهی‌های مشرکان، مبنی بر زیانبار بودن حضور مؤمنان ضعیف، در کنار پیامبر دستوری از جانب خداوند: ﴿وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ﴾؛
10. حرمت اقامه نماز پیامبر در مسجد بنا شده از سوی منافقان برای ضرر و ضِرار: ﴿وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا... * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا﴾.

ضرر

کاستی، زیان و گزند وارد شده بر مال، جان، دین و آبرو

«ضرر» اسم مصدر در برابر نفع، از ریشه «ض - ر - ر» به معنای زیان، نقصان یا شری است که بر چیزی وارد شده و موجب نقصان در آن و متعلقاتش می‌شود. «ضَرّ» و «ضُرّ» دو ساخت گوناگون از یک ریشه‌اند؛ با این تفاوت که هرگاه ضرر در برابر نفع در عبارتی بیاید واژه «ضَرّ» به کار می‌رود؛ اما اگر ضرر تنها به کار رود، به صورت «ضُرّ» می‌آید. «ضُرّ» اسم مصدر از همین ریشه به معنای بدحالی است؛ اعمّ از آنکه به روان انسان ارتباط داشته باشد؛ مانند بدحالی ناشی از کمی دانش، عفت و فضیلت، یا به بدن؛ مانند نداشتن عضوی یا نقص آن، یا به حال و وضع فرد؛ مانند نقصان در مال و مقام. «اضطرار» از همین ریشه به معنای وادار کردن دیگری به کاری است که موجب ضررش شود. «خُسر»، «خسران»، «شر» و «سوء» از واژگان هم‌معنا با «ضرر» هستند، جز آنکه موارد استعمال آنها با یکدیگر متفاوت‌اند. «خُسر» و «خسران» اخص از «ضُرّ» به معنای نقصان در سرمایه و مال است. «سوء» نیز به معنای ضرری است که ضرر زننده با هدفی خاص که برای زیان‌دیده روشن است، به وی برساند؛ اما در «ضَرّ» هدف زیان‌رساننده روشن نیست. واژه «ضِرار» از همین ریشه بر وزن فِعال، مصدر باب مفاعله است و بر طرفینی بودن عمل دلالت دارد، ازاین رو برخی «ضِرار» را به معنای ضرر متقابل دو فرد و «ضَرَر» را به ضرررسانی عمدی و غیرعمدی یک فرد به دیگری دانسته‌اند؛ همچنین «ضِرار» بر مجازات بر ضرری که از سوی دیگری به انسان وارد می‌شود و ضرر رساندن به دیگری بدون قصد انتفاع خود نیز اطلاق شده است. برخی نیز ضَرَر و ضِرار را به یک معنا دانسته و براین باورند که اگر «ضَرَر» و «ضِرار» در برابر هم قرار گیرند، ضَرَر به معنای زیان زدن غیر ارادی و ضِرار، به معنای زیان زدن ارادی است. در اصطلاح قرآن کریم ضرر با معنای لغوی آن هماهنگ است و زیان‌های مادی، معنوی، جسمی و روانی را دربرمی‌گیرد، چنان‌که مفسران قرآن، در تبیین واژه «ضُرّ» آن را به معنای بَلا، مرض، فقر، سختی‌ و مشکلات زندگی دانسته‌اند. در اصطلاح فقه، اضطرار از ریشه ضرر و به معنای وادار کردن انسان است به چیزی ناخوشایند که با توجه به سبب آن دو گونه است: یکی آنکه ضرر، سببی بیرونی مانند ضرب و جرح داشته باشد و دیگری آنکه سبب داخلی داشته باشد؛ مانند آنکه چنان گرسنگی بر فردی چیره شود که برای حفظ جانش ناچار شود گوشت مردار بخورد. ماده ضرر و مشتقات آن ۷۴ بار در قرآن به کار رفته‌اند و به زیان‌ها و دردهای جسمانی، بیماری، خطرها و رخدادهای وحشتناک دریایی ، کاستی و نقصان معنوی، مانند کاستی در شخصیت، کاستی و زیان‌های مادی، مانند تنگی در معیشت، بَلا و سختی (انعام / ۶، ۱۷؛ زمر / ۳۹، ۳۸)، گرسنگی و... اشاره دارند. در بررسی کلی آیات قرآن در باره ضرر می‌توان به عناوینی همچون «رابطه ضرر با توحید افعالی»، «زمینه‌ها و اهداف و اغراض ضرر»، «اقسام و انواع ضرر» و «احکام ضرر» اشاره کرد.

یکی از معانی حرف جَرّ «عَل ٰ ی» ضرر و بیشترین کاربرد قرآنی آن در این معنا کاربرد آن با واژه نفس و مشتقات آن است؛ مانند﴿عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ﴾. این عبارات در قرآن با صراحتی بیشتر بر ضرر دلالت دارند. بیشترین مباحث این مقاله برگرفته از آیاتی‌اند که در آن یکی از واژگان ضرر، خُسْر بَخْس، أذی ٰ و مشتقات هر یک از این واژگان به کار رفته باشد، یا آیاتی که گرچه این واژگان را دربر ندارند، بر موضوع دلالت دارند. گفتنی است که بسیاری از موضوعات و مفاهیم فقهی، مانند حدود و تعزیرات، قصاص و دیات، ضرب و جرح، حَجْر، ضمان، دیه، قتل، تنبیه، غصب، تقیه و امر به معروف و نهی از منکر با این مبحث پیوند دارند و آیات قرآنی بیانگر هریک از این موضوعات را به‌گونه‌ای می‌توان بررسی کرد، چنان‌که برخی قواعد فقهی نیز با این موضوع مرتبط‌اند؛ مانند:

1. «قاعده لاضرر»: (قاعده‌ای فقهی و پرکاربرد که به کوشش فقها از آیات قرآن و سنت نبوی برداشت شده و بر اساس آن هرگونه حکم ضرری در اسلام نفی شده است).
2. «قاعده اضطرار» که خوردن برخی از خوراکی‌های حرام را در صورت احتمال ضرر بر جان، جایز دانسته است.
3. «قاعده احسان»: قاعده‌ای که بر اساس آن، اگر کسی به قصد خدمت به دیگری اقدام کرد و ناخواسته به او ضرری زد، قابل پیگیری نیست.

این دائرة المعارف برای بسیاری از موضوعات مرتبط با ضرر، مدخل و مقاله‌ای مستقل دارد و مباحث اختصاصی هر موضوع در مدخل و مقاله خاص آن بررسی خواهند شد، از این رو در این مقاله بیشتر بر آیات دربردارنده واژه «ضرر» و مشتقات آن تمرکز شده است و جویندگان مطالب و تفصیل بیشتر باید به مدخل متناسب با هر موضوع رجوع کنند.

قاعده لاضرر

ضرررسانی به هرشکل آن و به هرکس یا به جامعه در همه امور، اعم از مادی و معنوی ممنوع است و بر این اساس، هیچ کس حق اضرار به خود یا دیگران، اعم از مسلمان و غیرمسلمان را ندارد. براین اساس، اهل ذمه، مانند مسلمانان از حمایت جامعه مسلمانان برخوردارند و جامعه اسلامی باید امنیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آنان را حفظ کند. آنان نیز در برابر باید هزینه آن را در قالب جزیه بپردازند. قاعده لاضرر و حدیث معروف «لاضَرَرَ و لاضِرَارَ فِی الْإسْلامِ» حاکی از مشروع نبودن ضرر در اسلام و مطلق‌اند و شامل مرحله تشریع و اجراى قواعد و قوانین مى‌شوند. براین اساس «لا» در جمله «لاضَرَرَ و لاضِرَارَ» نافیه است، نه ناهیه و همه موارد ضرر، اعم از شخصى و نوعى را نفی می‌کند و بر این اساس، می‌توان گفت این اصل اساسی و محوری بر همه قوانین و احکام اسلام حکومت دارد، ازاین رو فقهاى اسلام در بسیاری از موارد به قاعده لاضرر استناد کرده‌اند، چنان‌که حج گزاردن، وضو گرفتن یا غسل کردن برای عبادات و امر به معروف و نهی از منکر را برای کسی که می‌داند یا گمان دارد این امور برای او زیانبارند، با استناد به قاعده یادشده، واجب نمی‌دانند. همه احکام روابط میان افراد نیز محکوم این قاعده‌اند.

گستره ضرر

ضررها از یک منظر دو قسم‌اند: مادی و معنوی. بر اساس برخی آیات، ضرر زدن به خود، دیگران و جامعه در هر دو حوزه مادی و معنوی حرام و ممنوع است:

ضرر مادی

ضرر مادی که از آن به خسارت تعبیر می‌شود، عبارت است از کسر ثروت و دارایی و از بین رفتن اموال و منافع اشخاص، اعم از حقیقی و حقوقی بر اثر اعمال مجرمانه؛ مانند کم‌فروشی که از ضررهای مالی است و به صراحت از آن نهی شده است﴿أَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا۟ مِنَ ٱلْمُخْسِرِينَ﴾. وصیت ضرری نیز از ضررهای مالی ممنوع است:﴿فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍۢ يُوصَىٰ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّۢ وَصِيَّةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌۭ﴾. اسراف و تبذیر در زمینه‌هاى اقتصادى نیز که موجب اتلاف منابع ثروت‌شده، تجاوز به حقوق دیگران و نقص در رفاه عمومى به شمار می‌رود.

ضرر معنوی

ضرر معنوی لطمه‌ای است که مجرمانه به حق غیرمالی اشخاص وارد و موجب از بین رفتن حیثیت و اعتبار یا صدمات روحی به شخص می‌شود. براین اساس، اموری مانند افتراء، بهتان، نشر اکاذیب، تجسس و غیبت استهزاء و تمسخر که به روحیه یا حیثیت فرد لطمه می‌زنند ضرر معنوی به شمار می‌آیند. هریک از این مباحث در مدخل متناسب خود بررسی می‌شود. ضرر زدن به دِین نیز از ضررهای معنوی است.

انواع ضرر

بر اساس آیات قرآن می‌توان در دسته‌بندی‌ای کلی ضرر را پنج‌گونه دانست: ضرر زدن به خود، ضرر زدن به دیگری (فرد) و ضرر رساندن به جامعه، ضرر زدن به دین و ضرر زدن به خدا و پیامبر:

ضرر زدن به خود

قرآن کریم انسان‌ها را از ضرر رساندن به خود نهی کرده است:﴿وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ﴾. مفسران، با توجه به سیاق آیه، مراد از هلاک را ترک انفاق در راه خدا تفسیر کرده و بر این باورند که ترک انفاق در راه خدا موجب هلاک انسان می‌شود؛ اما فقها با توسعه در مفهوم آیه، آن را در جهت تحریم هر گونه اضرار به نفس تفسیر کرده و بر این باورند که بر مکلف حرام است ضرر قابل توجه به خود وارد کند. روایات بیانگر نزول، نیز روایاتی که این آیه را با تقیه مرتبط می‌دانند، تفسیر و برداشت مسلمانان صدر اسلام از آیه پیش‌گفته را تأیید می‌کنند. در شأن نزول این آیه از ابوایوب انصاری آمده است که در جنگ قسطنطنیه یکی از مسلمانان بی‌محابا به لشکر دشمن حمله کرد. مسلمانان او را برحذر داشتند و براساس برداشت خود از آیه، آن را هلاک نفس و مورد نهی قرآن دانستند. ابوایوب با نفی این برداشت، آن را شهادت‌طلبی دانست و مدعی شد آیه در باره انصاری نازل شده که پس از ظهور اسلام و پیروزی پیامبر اکرم، بر تباه شدن اموالی که برای گسترش دین اسلام هزینه کرده بودند افسوس می‌خوردند و گرایش به اسلام را عامل زیان مالی برای خود می‌دانستند. این آیه با ردّ پندار آنان آنچه را اندوهناکشان کرده بود ناحق و هلاک آنان را در انفاق نکردن اموال در راه دین دانست. در خبری دیگر آمده است که وقتی پیامبر برخی مسلمانان را به سفری فرمان می‌داد، آنان بی‌زاد و توشه حرکت می‌کردند و برخی به سبب تشنگی یا گرسنگی یا پیمودن راه طولانی هلاک می‌شدند. آیه نازل شد و آنان را از این کار باز داشت. براین اساس، آیه از هرگونه ضرر به نفس نهی کرده است؛ مانند بی‌محابا و تا مرز مرگ به مصاف دشمن مسلح رفتن، قطع کردن عضوی از بدن خود برای کمک به دیگری، ازبین بردن شنوایی یا بینایی و حتی بویایی خود، خود را در معرض امراض نهادن، تلف کردن اموال به‌گونه‌ای که عقلا آن را منکَر بدانند، ذلیل کردن خود و خود را در معرض تحقیر دیگران نهادن و سختی کشیدن و آزار دیدن برای نتیجه‌ای بی‌ارزش.

برخی جمله﴿وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ﴾ در آیه ۲۹ سوره نساء را نیز به همین معنا تفسیر کرده و آن را همانند آیه ۱۹۵ سوره بقره دانسته و بر اساس آن هر گونه کار و رفتار زیان‌رسان بر نفس را مورد نهی خدا دانسته‌اند، چنان‌که یکی از اصحاب با استدلال به این آیه در یکی از جنگ‌ها، به سبب ترس از سرما، به جای غسل واجب تیمم کرد و با آن نماز گزارد و پیامبر اکرم نیز کار او را تأیید کرد. برخی واژه «ظالمین» در آیه ۸۷ سوره انبیاء و برخی مشتقات واژه «ظلم» در آیاتی دیگر را درباره ضرر محضی دانسته‌اند که در آن هیچ فایده‌ای نیست و دفع ضرر بزرگ‌تر نیز نمی‌کند، یا عباراتی همچون﴿فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾ و﴿ظَالِمٌۭ لِّنَفْسِهِ﴾ را به ضرر زدن به خود، تفسیر کرده و بر این باورند که کسانی که در پی اضرار به دیگران‌اند یا از فرمان خدا سرپیچی و از حدود او تجاوز می‌کنند ، یا به عبادت پروردگار عُجب می‌ورزند، به خود زیان رسانده و خود را در معرض عذاب الهی قرار داده‌اند. «اسراف بر نفس» در آیه۵۳ سوره زمر به معنای زیان رساندن به خود دانسته شده است. براین اساس، کسی که عمر خود را در امور غیرسودمند صرف کند، اسرافکار به شمار آمده و به خودش ضرر زده است. قرآن برای جلوگیری از زیان‌دیدگی بیشترِ اینان، به اسراف‌کاران فرمان داده از رحمت خدا ناامید نشوند و با وجود اسراف بر خود با امید به خدا از زیان‌دیدگی بیشتر بپرهیزند:﴿قُلْ يَـٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ أَسْرَفُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا۟ مِن رَّحْمَةِ ٱللَّهِ إِنَّ ٱللَّهَ يَغْفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ﴾. مفسران در پاسخ به این پرسش که چگونه آدمی به خود ضرر می‌زند، حال آنکه هیچ کس اضرار به خویش را روانمی‌داند، چنین گفته‌اند که گاهی انسان به گمان دستیابی به فایده‌ای، به کاری ضرری می‌پردازد. در همین راستا، برخی در تفسیر آیه ۲۵۴ سوره بقره گفته‌اند دلیل نکوهش کافران به ظلم آن است که آنان با ارتکاب معاصی، به خویشتن زیان رسانده و خود را تا ابد دوزخی کرده‌اند. خدا در این آیه مؤمنان را به انفاق از اموالی فرمان داده که روزی آنان کرده؛ پیش از فرارسیدن قیامت که در آن دادوستد، دوستی و واسطه‌گری نیست و کافران را ستمگر خوانده است.

ضرر زدن به دیگران

هرگونه ضرر به دیگری مصداق تضییع حق الناس و حرام است. یکی از روش‌های عملی کافران دست‌درازی به مال و زبان‌درازی به آبروی مسلمانان است . براین اساس، آنان اگر بر مسلمانان چیره شوند، با دست و زبان خود مسلمانان را خواهند آزرد و از وارد کردن هر‌گونه ضرری به آنان دریغ نخواهند کرد، ازاین رو خدای متعالی به مؤمنان هشدار داده مراقب خویشتن باشند تا مبادا پس از راهیابی، گمراهان به آنان زیانی برسانند:﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا ٱهْتَدَيْتُمْ...﴾ در قرآن کریم، ضرر به دیگران در دو حوزه «ضرر به خانواده» و «ضرر به نویسنده دَین» برجسته شده است:

ضرر به خانواده و افراد تحت تکفل

قرآن به مادرانی که می‌خواهند دوره شیردهی به فرزند خود را کامل کنند، فرمان داده تا از زمان ولادت، دو سال کامل به نوزادان خود شیر دهند و بر این نکته تأکید کرده که در این کار هیچ‌یک از مادر، پدر و نوزاد نباید زیان ببینند:﴿وَٱلْوَٰلِدَٰتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَـٰدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَ وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةٌۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦ وَعَلَى ٱلْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ...﴾ براین اساس، پدر باید خوراک و پوشاک مادر و فرزند را تأمین کند. مادر نیز در شیردادن به فرزند نباید کوتاهی کند. در عین حال، مادر از رهگذر فرزند نباید حق همسر خود را ضایع کرده و به او زیان برساند. در این آیه﴿لَا تُضَآرَّ﴾ با دو ساختار متفاوت قرائت شده است: یک.﴿لا﴾ برای نهی و ﴿تُضَآرَّ﴾ فعل مجهول باشد. بر این اساس، آیه از ضررزدن به مادر نوزاد نهی می‌کند و بدین معناست که اگر مادر خواست با گرفتن آن اجرة المثل، به نوزادش شیر دهد، پدر باید آن را به او بپردازد و نباید برای ضرر زدن به وی نوزادش را از او بگیرد و به دیگری بسپارد؛ نیز اگر مادر نخواست به فرزندش شیر دهد، نباید او را به آن واداشت؛ زیرا شیردادن واجب نیست؛ همچنین پدر نباید در نفقه، مراقبت و نیز تفقد از مادر فرزندش کوتاهی کند و به وی ضرر رساند. البته اگر دایه‌ای با هزینه‌ای کمتر از مادر به فرزندش شیر می‌دهد یا پدر «مُعْسِر» یعنی در تنگنای مالی باشد، باید به مقدار توانایی، نفقه مادر و فرزند را تأمین کند. با این تفسیر، جمله﴿وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ﴾ بدین معناست که پدر نیز نباید از سر دشمنی، به مادر فرزندش، آسیب رساند و در حالی که وی می‌خواهد به فرزندش شیر دهد، از شیر دادنش جلوگیری کند، چنان‌که مادر پس از آنکه نوزاد شیرخوردن از سینۀ کسی جز مادر خود را نپذیرفت، حق ندارد از شیردادن به او سرباززند. دو.﴿لا﴾ نافیه باشد و ﴿تُضَآرَّ﴾ با ساختاری معلوم از مصدر باب تفاعل. زجاج همین ساختار را در آیه پذیرفته و معتقد است مادر نباید در شیردادن، غذا دادن و محافظت کردن، به نوزادش ضرر برساند. در این صورت فاعل، «وَالِدَةٌ» و آیه بدین معناست که مادر برای آزردن پدر نوزاد، نباید به نوزادش ضرر رساند؛ زیرا مادر در قیاس با دیگران به فرزند مهربان‌تر است.

ضرر به نویسنده سند دین و شاهد دادوستد

ضررزدن به نویسنده سند دَیْن و شاهد دادوستد کاری فاسقانه است که باید با رعایت پروای از خدا از آن پرهیز کرد:﴿وَأَشْهِدُوٓا۟ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٌۭ وَلَا شَهِيدٌۭ وَإِن تَفْعَلُوا۟ فَإِنَّهُۥ فُسُوقٌۢ بِكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ﴾. چنان‌که از ظاهر آیه برمی‌آید، کسانی که توانایی نوشتن دارند، باید دَیْنی را که میان دو مؤمن است، چه از راه قرض دادن به یکدیگر حاصل شود، یا نتیجه دادوستد مدت‌دار در هر دو سوی قیمت و جنس باشد، بنویسند و اگر نویسنده‌ای نیست، باید کسی بر آن شاهد باشد، تا طرفین دچار شک و تردید نشوند و در این‌باره هیچ‌ ‎ یک از نویسنده و شاهد نباید متضرر شود. مفسران در مراد آیه و تصویر این ضرر گفته‌اند﴿لَا یضَآرَّ﴾ می‌تواند فعل معلوم یا مجهول باشد، در نتیجه «کَاتِب» و «شَهِید» در آیه می‌توانند فاعل یا نایب فاعل باشند. در صورت نخست (معلوم بودن فعل)، آیه بدین معناست که نویسنده دَیْن نباید از نوشتن آن و نیز شاهد نباید از شهادت دادن سرباززنند یا نویسنده چیزی را که بر وی املا نشده بنویسد و نیز شاهد دَیْن نباید در شهادت بر دَیْن به چیزی شهادت دهد که شاهد آن نبوده است تا بر صاحب دَیْن ضرری وارد نشود؛ اما اگر «کَاتِب» و «شَهِید» در آیه نایب فاعل باشند، آیه بدین معناست که خریداران و فروشندگان نباید بر کسی که توان نویسندگی دارد و نیز بر شاهد، فشار آورده و هنگامی که او باید به کار شخصی خود بپردازد، وی را به نوشتن وادارند یا شاهد را برای شهادت به محکمه بکشانند؛ حتی برخی گفته‌اند اگر نویسنده دین بر کتابت، اجرت خواست، اجرت او را باید بپردازند.

ضرر رساندن به جامعه

قرآن با اضرار به جامعه اسلامی با شدت بیشتری برخورد کرده است. برهمین اساس، مجازات کسانی را که قوانین جامعه اسلامی را زیر پا نهاده، امنیت جامعه اسلامی را تهدید می‌کنند و با ایجاد هرج و مرج می‌کوشند فساد را در جامعه اسلامی حاکم کنند، متناسب با جُرم و فسادشان، کشتن، به صلیب کشیدن، قطع دست و پا در جهت خلاف یکدیگر و تبعید دانسته است﴿إِنَّمَا جَزَٰٓؤُا۟ ٱلَّذِينَ يُحَارِبُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَسْعَوْنَ فِى ٱلْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوٓا۟ أَوْ يُصَلَّبُوٓا۟ أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَـٰفٍ أَوْ يُنفَوْا۟ مِنَ ٱلْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْىٌۭ فِى ٱلدُّنْيَا وَلَهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ﴾. برخی، آموزه‌ این آیه و آیه پیش از آن را لزوم اتحاد انسان‌ها در اجتماع و حفظ آحاد جامعه از ضرر، و وجود رابطه میان ضرر فرد با ضرر جامعه را دلیل این دیدگاه دانسته‌اند. برخی بر اساس آیه ۱۰۴ سوره آل‌عمران وجوب امر به معروف و نهی از منکر را در جهت دفع و رفع ضرر اجتماعی دانسته و معتقدند در اجتماع «ضرر فردى» وجود ندارد، و هر زیان فردى، می‌تواند به زیانی اجتماعى بدل شود. براین اساس، قرآن گناهانی مانند شرابخواری را که هم ضرر فردی دارد، هم ضرر اجتماعی، بر ضرر اجتماعی آن (ایجاد دشمنی میان آحاد اجتماع) تأکید بیشتری کرده و از مسلمانان می‌خواهد به نهی از آن، پایبند باشند:﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةَ وَٱلْبَغْضَآءَ فِى ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ﴾.

ضرر به دین

ضرربه دین از ضررهای معنوی است که گاه رویکردی فردی دارد و گاهی رویکردی اجتماعی، چنان‌که قرآن کسانی را که با بازداشتن مردم از مساجد می‌کوشند آن را ویران و در نتیجه جامعه اسلامی را آسیب‌پذیر کنند، ظالم دانسته و آنان را از ورود آزادانه به این‌گونه اماکن منع کرده است:﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَـٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ وَسَعَىٰ فِى خَرَابِهَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَ لَهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا خِزْىٌۭ وَلَهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ﴾. برخی مفسران، ظلم در این آیه را به ضرر زدن تفسیر کرده‌اند. قرآن در برابر این عملکرد به مؤمنان فرمان داده از ستمگران، سلب امنیت کرده و به‌گونه‌ای با آنان رفتار کنند که جز با ترس و مخفیانه نتوانند به مساجد وارد شوند. این، سنتی الهی برای دفع ضرر کافران به دست مؤمنان است و گرنه صومعه‌ها، کلیساها، کنیسه‌ها و مساجدى که نام خدا در آنها بسیار برده مى‌شود، سخت ویران مى‌شدند. از منظر قرآن، هزینه کردن اموال در راه باطل و کفر، زیانی معنوی و سبب آن، شخص هزینه‌کننده است، ازاین رو هزینه کردن اموال‌ از سوی کافران در جهت رویارویی با دین اسلام، ظلم و ضرری معنوی به شمار آمده و به بادی تشبیه شده که در آن سرمای سوزانی است که بر کشتزار آنان می‌وزد و آن را تباه می‌کند:﴿مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِى هَـٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍۢ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍۢ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَـٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ﴾. مفسران «ظُلْم» را در عرف و شرع به «ضرر» تفسیر کرده و معتقدند که کافران با هزینه کردن اموالشان در جهت مبارزه با حق، به خود ضرر زده‌اند؛ زیرا آنان به امید از بین بردن اسلام اموالشان را صرف می‌کنند؛ ولی امیدشان به یأس بدل شده است، یا اینکه آنان با چنین هزینه‌کردنی موجب حبط اعمال نیکشان می‌شوند که خود خسارتی معنوی برای آنان است. براین اساس، قرآن، انفاق اموال در راه کفر را، ضرر می‌داند و تلویحاً از آن نهی می‌کند، بلکه مؤمنان را از دوستی با کافران از آن رو که آنان زیان رساندن به مؤمنان را دوست دارند نیز نهی کرده است:﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ بِطَانَةًۭ مِّن دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًۭا وَدُّوا۟ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ ٱلْبَغْضَآءُ مِنْ أَفْوَٰهِهِمْ وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلْـَٔايَـٰتِ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ﴾. مفسران «عَنَت» را فساد و ضرر شدید در دین و دنیا دانسته‌اند. کافران که خشمشان از سخنانشان آشکار است، خشم و کینه‌ درونیشان شدیدتر است و آنان آرزو دارند با اشاعه زنا در میان مؤمنان به آنان آسیب دینی برسانند. قرآن از ضرر در دین به «عَنَت» تعبیر کرده و آن را بر پیامبرِ رحمت گران دانسته است:﴿لَقَدْ جَآءَكُمْ رَسُولٌۭ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ﴾.

ضرر به خدا یا پیامبر او

خدای متعالی، توانا بر همه چیز و ضرر رساندن بندگان به او ناممکن است:﴿فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُم مَّآ أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّى قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُۥ شَيْـًٔا إِنَّ رَبِّى عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ حَفِيظٌۭ﴾. غالب مفسران، ضمیر﴿وَلَا تَضُرُّوهُ﴾ در آیه ۳۹ توبه و ﴿وَلَا تَضُرُّونَهُ﴾‌ را در آیه مورد بحث به خدا بازگردانده و براین باورند که قرآن در آیات ۳۸ - ۳۹ سوره توبه مؤمنانی را که در پی فرمان حرکت به سوی دشمن به جنگ تمایلی نداشتند و دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دادند نکوهش کرده و آنان را در صورت نرفتن به جنگ کافران، از عذاب دردناک الهی، ترسانده است:﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ ٱنفِرُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱثَّاقَلْتُمْ إِلَى ٱلْأَرْضِ أَرَضِيتُم بِٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا مِنَ ٱلْـَٔاخِرَةِ فَمَا مَتَـٰعُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ * إِلَّا تَنفِرُوا۟ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًۭا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْـًۭٔا وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ﴾. براساس برخی شأن نزول‌ها، این آیات، پیش از جنگ تبوک نازل شدند و مؤمنان را از نجنگیدن با رومیان ترساندند و به مؤمنان هشدار دادند که خدا به آنان نیاز ندارد و می‌تواند در نبرد با کافران، گروهی دیگر را جایگزین آنان کند. بنابراین کوچ نکردن آنان به زیان خدا نیست و چیزی از ملک الهی کاسته نمی‌شود؛ ولی برای خود آنان زمینه عذاب دردناک الهی را فراهم خواهد ساخت و این به زیان خود آنان خواهد بود. در این‌باره گفته شده قبیله‌ای از عرب‌ها از سوی پیامبر، به نبرد با رومیان فرمان یافتند و چون در این کار کوتاهی کردند، خدا با خشکسالی و قطع باران، آنان را عذاب کرد. برخی نیز مرجع ضمیر‌﴿وَلَا تَضُرُّوهُ﴾ را پیامبر اکرم دانسته و در معنای آیه گفته‌اند اگر شما مؤمنان از جنگیدن با دشمن خودداری کنید و پیامبر را در این جنگ یاری نکنید، خدا او را یاری خواهد کرد و یاری نکردن شما به او آسیبی نمی‌رساند. در نگاه قرآن، همه اوامر و نواهی دینی برای سامان دادن به زندگی اجتماعی انسان‌ها تشریع شده‌اند و تخلف از آنها به زیان متخلّفان است و آنان هیچ نمی‌توانند به خدا آسیب برسانند . در همین راستا در آیات ۱۷۶ - ۱۷۷ سوره آل‌عمران پیامبر را درباره سرعت گرفتن منافقان به سوی کفر دلداری داده و یادآوری می‌کند که آنان با ارتداد و کفرشان به خدا آسیبی نمی‌رسانند و در برابر، برای خود آنان عذابی بزرگ خواهد بود و با تأکید این معنا در آیه بعد می‌فرماید کسانی که ایمان را با کفر مبادله می‌کنند، به خدا ضرر نمی‌رسانند و برای آنان عذابی دردناک است:﴿وَلَا يَحْزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَـٰرِعُونَ فِى ٱلْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّوا۟ ٱللَّهَ شَيْـًۭٔا يُرِيدُ ٱللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّۭا فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلْكُفْرَ بِٱلْإِيمَـٰنِ لَن يَضُرُّوا۟ ٱللَّهَ شَيْـًۭٔا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ﴾. عباراتی همچون﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ﴾ و ﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ﴾ به چگونگی متضرر شدن کافران از عملکرد خود اشاره دارند.

با توجه به اینکه از سویی در این آیات «اللّ ٰ ه» مفعول ضرر قرار گرفته و از دیگر سو در نزدیک به ۳۵ آیه قرآن به صراحت قدرت خدا برتر از همه قدرت‌ها دانسته شده، و بر اساس آن، ضرر رساندن به خدا ناممکن است، مفسران با تقدیر گرفتن واژه «دین»، «اولیاء» یا «رسول» در چنین آیاتی، مفعول واقعی اِضرار را دین، پیامبر یا اولیای الهی دانسته‌اند. به باور آنان، خدا، کافران را از آسیب رساندن به دین، اولیاء یا پیامبر خدا ناتوان می‌کند. سنت الهی و وعده حتمی خداست که کافران خوارتر و ضعیف‌تر از آن‌اند که با کفرشان به خدا آسیب رسانند، بلکه مراد از آیه این است که آنان نه توان آسیب رساندن به دین دارند و نه توان آسیب زدن به راه خدا و کسانی که در فراخوانی دیگران به راه خدا، ایستاده و پایدارند. آنان هرچند قوی‌ترین افراد باشند و از تمام توان خویش بهره گیرند، نمی‌توانند در قوانین الهی و سنت‌های خدا چیز جدیدی بیفزایند. براین اساس اگر آنان در برهه‌ای از زمان بتوانند به مؤمنان آسیبی برسانند، آن آسیب به قانون، سنت و راه خدا نخواهد بود، بلکه آسیبی زودگذر است که خدا به سبب حکمتی به آن اذن داده است و آنان خود در این‌باره به شدت زیان خواهند دید؛ زیرا اولاً ضرر زدن به خدای قادر مطلق محال است. ثانیاً این عمل آنان موجب از دست رفتن ثوابی خواهد شد که از رهگذر عمل به دین بهره آنان می‌شود. از سویی، قرآن در این آیات به صراحت ضرررسانی به خدا را با حرف «لَنْ» نفی کرده و این بدان معناست که هرگز هیچ‌کس نمی‌تواند به خدا ضرر برساند.

انتساب ضرر به خدا

بر اساس آیات قرآن، تنها عامل ضرر، خدای متعالی است. براین اساس، اگر خدا نخواهد، هیچ ضرری به هیچ‌کس نخواهد رسید و در برابر، اگر خدا بخواهد ضرری به کسی برسد، هیچ‌کس جز خدا نمی‌تواند آن را از وی دفع کند. آیات قرآن درباره این موضوع، دو گروه‌اند.

1. در آیاتی از قرآن، خدای متعالی توانا بر همه چیز و مالک سود و زیان انسان‌ها معرفی شده است؛ به‌گونه‌ای که اگر خدا ضرری را متوجه کسی کند، جز خود او هیچ کس و هیچ چیزی نمی‌تواند آن را برطرف کند؛ همچنین اگر بخواهد خیری به کسی برساند، هیچ‌کس و هیچ چیزی نمی‌تواند مانع آن شود:﴿وَإِن يَمْسَسْكَ ٱللَّهُ بِضُرٍّۢ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍۢ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ﴾ ، از این رو قرآن پرستش‌کنندگان موجودات بی‌سود و زیان را نکوهش کرده است:﴿وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ...﴾؛ همچنین کسانی را نکوهیده که به‌ناحق جز خدا معبودانی را می‌پرستند که اگر خدا ضرری را متوجه کسی کند، آنها توان شفاعت و جلوگیری از آن ضرر را ندارند: «أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ یُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لا تُغْنِ عَنِّی شَفاعَتُهُمْ شَیْئاً وَ لا یُنْقِذُون ‌» (یس / ۳۶، ۲۳) و به پیامبر نیز فرمان داده است تا این رفتار آنان را نکوهش کند:﴿ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ﴾؛ همچنین در آیه ۳۸ سوره زمر مشرکانی را نکوهش کرده است که به رغم باور به آفریدگاری خدا، موجوداتی را می‌پرستند که بر سود و زیان خویش توانا نیستند:﴿قُلْ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ قُلِ ٱللَّهُ قُلْ أَفَٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِۦٓ أَوْلِيَآءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًۭا وَلَا ضَرًّۭا﴾. همین مضمون در آیات دیگری نیز آمده است. این دسته از آیات عمدتاً در رویارویی با نگاه شرک‌آلود مشرکان‌اند و بر توحید افعالی تأکید دارند. بر این اساس، قرآن با تأکید بر خصوصیت ضارّ و نافع بودن خدا و نفی سودرسانی و ضرر رساندن از غیر او، دلیل حصر عبودیت در وی را تبیین کرده و با انحصار سود و زیان در خدا، پرستش غیر او را ستم و ناحق دانسته است.
2. در برخی آیات به‌گونه ضمنی، سود و زیان انسان‌ها را به خدا نسبت داده و اختیار، توانایی و مالکیت دیگران، حتی پیامبر اکرم را بر نفع‌رسانی یا آسیب زدن به خود: ﴿قُل لَّآ أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعًۭا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُ وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ ٱلْغَيْبَ لَٱسْتَكْثَرْتُ مِنَ ٱلْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِىَ ٱلسُّوٓءُ...﴾. و دیگران:﴿قُلْ إِنِّى لَآ أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّۭا وَلَا رَشَدًۭا﴾ نفی کرده است. البته انسان‌ها این حقیقت را ادراک نمی‌کنند، جز آنکه دچار گرفتاری شدیدی شوند که هیچ‌کس جز خدا بر رفع یا دفع آن توانا نیست؛ آری، آنان هنگام گرفتار آمدن در شدت و سختی، موحدانه به سوی خدا روی آورده و با راز و نیاز با او می‌کوشند زیان را از خود رفع کنند، گرچه پس از نجات، به شرک باز‌گشته و به‌گونه‌ای رفتار می‌کنند که گویا خدا را در باره دفع و رفع زیانشان نخوانده بودند:﴿وَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَـٰنَ ٱلضُّرُّ دَعَانَا لِجَنۢبِهِۦٓ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَآئِمًۭا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُۥ مَرَّ كَأَن لَّمْ يَدْعُنَآ إِلَىٰ ضُرٍّۢ مَّسَّهُۥ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ﴾.

تزاحم دو ضرر

ضرر زدن به دیگری همیشه ممنوع نیست و در مواردی برای جلوگیری از ضرر بزرگ‌تر جایز است، چنان‌که خضر نبی کشتی چند تهیدست را معیوب کرد تا مانع غصب آن به دست پادشاه ستمگری شود که کشتی‌های سالم را غصب می‌کرد:﴿أَمَّا ٱلسَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَـٰكِينَ يَعْمَلُونَ فِى ٱلْبَحْرِ فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَآءَهُم مَّلِكٌۭ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًۭا﴾ . و افزون بر آنکه سبب آرامش روانی فرد خسارت دیده می‌شود، همه یا بخشی از خسارت‌ وارد شده را جبران می‌کند، از این رو اگر اولیای دم از دشمنان مسلمانان باشند، کفاره که آزاد کردن یک برده است کافی است و پرداخت دیه لازم نیست؛ زیرا پرداخت دیه موجب تقویت بنیه مالی دشمنان شده و به زیان جامعه اسلامی است. قطع درختان بنی‌ نضیر به فرمان پیامبر اکرم نیز به همین سبب بود. بر اساس نقلی، در غزوه بنی‌نضیر، برخی اقدام به قطع درختان خرما کردند. در برابر، برخی دیگر از مسلمانان آنها را غنیمت جنگی دانسته و کوشیدند از قطع درختان آنها جلوگیری کنند. آیه ۵ سوره حشر نازل شد و هر دو گروه (قطع کنندگان نخل‌ها و نهی کنندگان از آن) را بر حق و رفتار آنان را مطابق فرمان خدا دانست؛ بدین معنا که آنچه را تاکنون از درختان قطع کرده‌اند به فرمان خدا و در جهت خوار و خفیف نشان دادن دشمن بوده است. نهی کسانی نیز که از قطع درختان جلوگیری ‌کردند به لحاظ آینده و در جهت پیشگیری از ضررِ افزون‌تر بوده است. برخی نیز نزول آیه را در جهت رد طعن یهودیان بنی‌نضیر به پیامبر دانسته‌اند: پس از پیمان‌شکنی بنی‌نضیر و همکاری با قریش برای ضربه زدن به پیامبر آن‌حضرت و یارانش به آنان حمله کردند. در این هنگام بنی‌نضیر در قلعه خود استقرار یافتند و برخی مسلمانان برای وارد آوردن ضربه و ضرر اقتصادی به آنان به قطع نخل‌هایشان و سوزاندن آنها پرداختند. یهودیان در گفتاری طعن‌آمیز به پیامبر، این رفتار را افساد در زمین و آن را به دور از شأن پیامبری دانستند. آیه برای تأیید رفتار مسلمانان نازل شد و آن را در جهت خوار ساختن فاسقان دانست. برخی توجیه‌های دیگر نیز درباره جواز این رفتار گفته شده است. بریدن دست سارق ، تازیانه زدن به مرد و زن زناکار و نیز نسبت دهنده زنا به زنان و مردان پاکدامن ، همچنین دیات، قصاص و مقابله به مثل از دیگر اموری هستند که گرچه به ضرر جانی و مالی می‌انجامند، از این رو که با اجرای این احکام از ضررهایی افزون‌تر جلوگیری می‌شود مشروع، بلکه لازم‌اند، ازاین رو برخی بر پایه آیه ۱۹۵ سوره بقره انفاق اموال را در جهت دفع ضرر نفسانی و آبرویی واجب دانسته‌اند.

اسباب ضرر

شر در کنار خیر و به تبع آنها ضرر در کنار نفع در عالم مادی، گریزناپذیر و تابع نظام کلی خلقت و اذن الهی‌اند؛ ولی تحقق خارجی آنها در گرو عواملی است که در قرآن به برخی از آنها اشاره شده است:

سحر

یادگیری سحر غالباً به ضرر می‌انجامد، چنان‌که ساحران با آموختن سحر به مردم، به دیگران زیان می‌رساندند:﴿...وَلَـٰكِنَّ ٱلشَّيَـٰطِينَ كَفَرُوا۟ يُعَلِّمُونَ ٱلنَّاسَ ٱلسِّحْرَ وَمَآ أُنزِلَ عَلَى ٱلْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَـٰرُوتَ وَمَـٰرُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَآ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌۭ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِۦ بَيْنَ ٱلْمَرْءِ وَزَوْجِهِۦ وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِۦ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ ٱللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ...﴾. ساحران عصر سلیمان با سوء استفاده از سحر میان همسران جدایی افکنده و از این راه به آنها زیان می‌زدند. افزون بر آن، یادگیری سحر بی‌آنکه سودی داشته باشد، ضررهایی هم دارد؛ مانند ضرر اخروی. ضرر دینی غیر سودمند برای معاد، به ضرر دنیوی بدون نفع در آخرت تفسیر شده است. بسیاری از فقهای شیعه و سنی با استناد به آیه ۱۰۲ سوره بقره و نیز روایات به حرمت سحر فتوا داده و یاد دادن و یادگرفتن سحر، اشتغال به سحر و گرفتن اجرت در برابر آن را حرام دانسته‌اند؛ ولی برخی با استناد به ﴿وَمَا هُم بِضَآرِّينَ﴾ سحر حرام را در سحر زیانبار منحصر دانسته‌اند.

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲
2. یوسف‌زاده، حسین علی، مقاله «ضرر»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷