بنی‌ظفر

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اوس است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب بنی ظفر

مردم این طایفه در شمار قبایل قحطانی و از فروعات و شاخه‌های قبیله اوس‌اند که نسب‌شان به ظَفَر بن خزرج بن عمرو النبیت بن مالک بن اوس بن حارثه می‌رسد. نام اصلی ظفر را کعب گفته‌اند. ابن کلبی (م. ۲۰۴ هجری) در کتاب خود، تنها از فرزندی به نام «مرّ» برای ظفر بن خزرج نام می‌برد. این در حالی است که عوتبی صحاری(م. نیمه اول قرن ششم هجری) از وجود فرزندی به نام «هثیم» برای او خبر داده و آورده است که از هثیم، «سواد» متولد شد و از سواد، نسل ظفر منتشر شد. اما منابع دیگر، -از جمله نویری- تعداد فرزندان کعب (ظفر) بن خزرج را بیش از این تعداد برشمرده از مُره، هیثم، عبد رزاح (عبد رداح) و سواد به عنوان پسران ظفر یاد کرده بر این اعتقادند که نسل ظفر از طریق این فرزندان، که هر یک بعدها سرشاخه طوایفی به همین نام شده‌اند، انتشار یافته است. علاوه بر بنی مرة بن کعب (ظفر)، بنی هیثم بن کعب (ظفر)، بنی عبدرزاح بن کعب (ظفر)، و بنی سواد بن کعب (ظفر)، که از آنها به عنوان شعب و فروعات اصلی بنی ظفر بن خزرج نام برده شده است، از بنو خطیم بن عدیّ بن عمرو بن سواد هم به عنوان یکی از زیر شاخه‌های بزرگ این طایفه ذکری به میان آمده است. ضمن این که برخی منابع از بنی ظفر با نام «بنی نبیت» یاد کرده‌اند این در حالی است که بسیاری دیگر از جمله «ابن عبدالبر» (م. ۴۶۳ هجری) از جد ظفر یعنی عمرو بن مالک بن اوس به عنوان «نبیت» و فرزندان او را بنی نبیت خوانده‌اند. سمهودی (م. ۹۱۱ هجری) نیز در کتاب خود، از بنی ظفر در کنار طوایف بزرگ دیگر همچون بنی عبد الأشهل بن حارث، بنی حارثة بن حارث بن خزرج الأصغر و بنی زعور بن جشم در ذیل طایفه بنی النبیت (عمرو بن مالک بن اوس) یاد کرده است.

لازم به ذکر است که علاوه بر این طایفه انصاری، طوایف دیگری هم به نام بنی ظفر شناخته می‌شوند که ظفر بن حارث بن بهثة بن سلیم از بنی‌سلیم و بطنی از حمیر به نام بنی ظفر بن معاویه از آن جمله‌اند؛ ضمن این که محله‌ای در شرق بغداد به نام «الظفریه» وجود داشت که مردم آن با نسبت «ظفری» شناخته می‌شوند. از این‌رو لازم است، جهت عدم خلط مباحث و واقع نشدن در اشتباهات احتمالی، دقتی مضاعف صورت گیرد..

منازل و مساکن این قوم

منازل این قوم نیز، بسان دیگر انصاری‌ها، مدینه بود. سمهودی (م. ۹۱۱ هجری) منازل آنان را در جانب شرقی بقیع در کنار مسجدشان -که به «مسجد البغله» معروف بود،- در مجاورت بنی اعمام خود بنی عبدالاشهل دانسته است. همو در بخش دیگر کتاب خود، سرزمین بنی ظفر را بعد دار بنی عبدالاشهل در کناره حره شرقی معروف به حره واقم عنوان کرده است. آقای رسول جعفریان -از محققان معاصر- در تشریح بهتر موقعیت مکانی این طایفه در مدینه چنین می‌نویسد: «منازل بنی حارثه، بنی عبداشهل و بنی ظفر، بخش اعظم عرب حره شرقی مدینه - حره واقم- را به خود اختصاص داده بود. به نظر می‌رسد که بنی‌ظفر، بالاترین درصد ساکنان این ناحیه را داشته‌اند و به همین دلیل، منطقه وسیع‌تری را هم در دست داشته‌اند؛ به طوری که به صورت یک طوقه، بنی عبداشهل را از شمال، غرب و جنوب احاطه کرده بودند. و این، بعد از توسعه، به صورت تدریجی و حاصل گستردگی جمعیت آنها بوده است. این مطلب را از نقل‌هایی که مطری و سمهودی آورده‌اند، استنباط کرده‌ایم. مطری می‌گوید: که دار بنی عبداشهل در سمت قبله و دار بنی ظفر جانب حره شرقی بوده است. سمهودی می‌نویسد: منازل بنی عبداشهل در سمت منازل بنی ظفر در سمت شامی- شمالی- آن می‌باشد. افزون بر اینها باید این نقل را نیز توجه کرد که مسجد بنوظفر که به «مسجد البغله» شهرت دارد، در شرق بقیع به سمت حره شرقی بوده، یعنی منازل بنی ظفر همچنان تا غرب منازل بنی عبداشهل امتداد داشته است. این وضع ما را به این نکته رهنمون می‌کند که منازل این دو طایفه در یک منطقه و از نظر اموال و خانه‌ها داخل در یکدیگر بوده است. شاید به همین دلیل است که در نقلی آمده است: «رسول خدا(ص) از خانه‌ای از خانه‌های انصار، از بنی عبداشهل و بنی ظفر گذشت» وی در ادامه می‌افزاید: بنی‌حارثه، در قسمت شمالی منازل بنی ظفر و در غرب منازل بنی عبداشهل و بنی ظفر، بنی معاویه منزل داشته‌اند.

از «الجَدر» هم به عنوان یکی دیگر از منازل بنی ظفر در مدینه نام برده شده است. از سرزمین‌های دوران اسلامی آنان، -علاوه بر مدینه- می‌توان به عراق و به ویژه شهر بزرگش کوفه به عنوان موطن برخی از رجال این قوم یاد کرد. وجود مسجد اختصاصی برای مردم این قوم در کوفه، حکایت از حضور تعداد قابل توجهی از ظفری‌ها در این شهر دارد. ضمن این که از قریه «شوس» هم به عنوان منزل جمعی از ظفری‌ها از فرزندان قتادة بن نعمان انصاری نام برده شده است..

بنی ظفر و تاریخ جاهلی

بنی ظفر در جاهلیت در کنار طوایف بنی بیاضه و بنی زریق، به کندی در فرار از معارک و سرعت در حملات شناخته می‌شدند. نقل است که اوس و خزرج هرگز در مکانی با هم روبرو نمی‌شدند، مگر اینکه برتری این قبایل بر سایر طوایف اوس و خزرج، کاملاً مشهود بود. آنان در جنگ‌های جاهلی در میادین بسیاری شرکت کرده بودند که از مهمترین آنها می‌توان به حضور مردم این قوم در جنگ مُعَبِّس (مُغَلِّس) و مُضَرِّس اشاره کرد. در این پیکار، که میان قبایل اوس و خزرج در گرفت، اوسی‌ها شکست خوردند و از معرکه گریختند. در پی این واقعه، بنی عمرو بن عوف و بنی اوس مناة از در سازش با خزرج در آمدند و با آنها صلح کردند. اما بنی عبدالاشهل و بنی ظفر و دیگر خاندان‌های اوس از صلح خودداری کردند و گفتند تا انتقام خون کشته‌های خود را نگیرند با خزرجیان مصالحه نخواهند کرد. خزرج نیز پس از صلح با بنی عمرو بن عوف و بنی اوس مناة پی در پی بر سایر خاندان‌های اوس می‌تاخت و به آنان دستبرد می‌زد؛ چندان که اوسی‌ها -جز خاندان‌هایی که با خزرج صلح کرده بودند- به ستوه آمدند و تصمیم به خروج از مدینه گرفتند. در این هنگام، بنی سلمه -از طوایف خزرج- بر مرغزار پر درختی به نام «رَعل» که به بنی عبدالاشهل تعلق داشت، یورش بردند. فرزندان عبدالاشهل به دفاع از خود برخاستند و موفق شدند سعد بن معاذ اشهلی -رییس خزرجیان- را به شدت زخمی کنند. بنی‌سلمه‌ای‌ها، سعد را در پناه خود گرفتند و به درمان او پرداختند. بدین ترتیب جنگ بین دو طرف خاتمه یافت.

جنگ «ربیع ظفری» هم از دیگر ایام مشهور جاهلی بود که بین دو طایفه بنی ظفر و بنی مالک بن نجار -از قبیله خزرج- اتفاق افتاد. سبب وقوع این جنگ آن بود که ربیع ظفری -از سران ب نی ظفر- قصد داشت جهت رفتن به ملکش، از مرغزاری که به مردی از بنی نجار تعلق داشت، بگذرد. مرد نجاری از رفتن وی ممانعت به عمل آورد و در نتیجه دو طرف به نزاع برخاستند و در این منازعه مرد نجاری توسط ربیع کشته شد. سپس ربیع، قوم خود را گرد آورد و با کسان مقتول وارد جنگ شد. این نبرد که شدیدترین زد و خورد میان دو دسته تا آن زمان محسوب می‌شد، سرانجام با شکست قبیله بنی مالک بن نجار خاتمه یافت.

از دیگر اخبار جاهلی این قوم می‌توان از برخی درگیری‌ها و جنگ‌های میان قبیلگی از جمله جنگ‌های آنان با بنی حارثة بن حارث بن خزرج -که در پی انتقام‌جویی‌های قیس بن حطیم بن عدی -رییس بنی ظفر- از قاتلان پدر و جد خویش و در نتیجه قتل قاتل بنی‌حارثه‌ای پدر خود انجام گرفت- را نیز باید از دیگر اخبار ثبت شده از دوران جاهلی بنی ظفر برشمرد. برخی منابع، در تشریح این واقعه چنین نقل کرده‌اند که: خطیم پدر قیس بن خطیم -از سران و شعرای پر آوازه بنی ظفر- در حالی که قیس کوچک بود، توسط مردی از بنی حارثة بن حارث بن خزرج کشته شد. چون قیس بن خطیم به سن بلوغ رسید و از این امر اطلاع یافت، در اندیشه انتقام از قاتلان پدر و جدش -عدی- که پیش از پدر به‌دست عبدالقیس کشته شده بود، بر آمد. او همچنان مترصد فرصتی بود تا از قاتلین پدر و جدش انتقام بگیرد تا این که در یثرب به قاتل پدرش دست یافت و او را کشت. و این، موجب جنگ‌هایی بین قوم او و بنی خزرج شد. وی سپس، اقدام به قتل قاتل جدش کرد و او را در بازار ذی المجاز در میان گروه زیادی از قومش یافت. از آنجا که جز اندکی از مردم اوس، کسی همراه او نبود، وی از حذیفه بن بدر فزاری کمک خواست، اما او نپذیرفت. به همین جهت، قیس از خداش بن زهیر -رییس بنی عامر- یاری‌طلبید. خداش جمعی از مردم بنی عامر را با او همراه کرد تا اینکه به قاتل عدی رسیدند. او بر اسب خود در بازار ایستاده بود، پس قیس با نیزه به او حمله برد و او را کشت، همراهان آن مرد ‌خواستند بر قیس یورش آورند، اما بنی عامر مانع او شدند و قیس از معرکه گریخت. جنگ‌های شدیدی که بنی ظفر با همراهی بنی عبدالاشهل علیه بنی حارثة بن حارث به راه انداخته بودند، بنی حارثه را مجبور به ترک دیار خود در دار بنی عبدالاشهل و انتقال از منطقه‌شان به غرب مشهد حمزه -معروف به یثرب- کرده بود. مشارکت در مخاصمات فی ما بین بنی ظفر و بنی جحجبی از یک سو و بنی خطمه از سوی دیگر هم، از دیگر اخباری است که حکایت از حضور مردان این طایفه در جنگ‌های دوران جاهلی دارد.

«فجار اول انصار» هم از دیگر جنگ‌های جاهلی بود که رجال بنی ظفر در آن نقش‌آفرین بودند. نقل است که پس از جنگ حاطب، اوس و خزرج در صدد صلح بر آمدند و بدین قرار صلح کردند که اجساد کشته‌شدگان خود را بشمارند و هر قبیله که تعداد بیشتری از قبیله دیگر کشته بود خون‌بهای کسانی را که بیشتر کشته، بپردازد. در پی این سرشماری، خزرج سه نفر بیشتر از اوس کشته بود، بنابراین سه تن از افراد خود را به عنوان گروگان در پیش اوس گذاشتند تا بعد از پرداختن خون‌بهای آن سه کشته، آنها را از گرویی در آورند. ولی اوس خیانت کرد و آن سه نفر را کشت. با کشتن این سه تن، مردان خزرج در صدد انتقام بر آمدند و در بستان‌ها با قبیله اوس رو در رو گردیدند. فرماندهی قبیله خزرج را عبدالله بن ابی بن سلول و ریاست اوس را ابوقیس بن اسلت بر عهده داشتند. جنگی بسیار سخت در گرفت؛ چندان که نزدیک بود قبیله‌ای قبیله دیگر را از بین ببرد. در این روز، قیس بن خطیم در بوستان خود بود که دید کسان وی به جنگ می‌روند. قیس بر آن شد که با ایشان همکاری و همراهی کند و چون به تمام جنگ‌افزارهای جنگی‌اش دسترسی نیافت، فقط شمشیرش را برداشت و با آنان به راه افتاد. آن روز، کار او در جنگ بالا گرفت و در مردانگی و شجاعت امتحان خوبی پس داد و زخم سختی نیز برداشت؛ چندان که جهت بهبودی‌اش مجبور شد تا چند روزی درنگ کند و مدتی از نوشیدن آب امتناع کند تا این که زخمش بهبود یافت.

ضمن این که ثبت اشعاری از قیس بن خطیم در یوم السراره، حرب ربیع الظفری و یوم بعاث در برخی منابع هم، می‌تواند دلیلی بر مشارکت احتمالی او و دیگر ظفری‌ها در این جنگ‌ها باشد. علاوه بر نبردهای جاهلی، اخبار پیمان‌ها و احلاف هم که بخشی از برنامه‌های هر قبیله‌ای در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود بود نیز، بخشی قابل توجه از تاریخ قبایل جاهلی از جمله بنی ظفر را به خود اختصاص می‌دهد. از میان احلاف و پیمان‌های مستقل شناخته شده بنی ظفر با قبایل و طوایف جاهلی می‌توان به هم‌پیمانی آنان با بنی اعمام خود بنی عبدالاشهل و بنی جحجبی و مشارکت با آنها در برخی حوادث و وقایع دوران جاهلی اشاره کرد. از ادیان و آیین‌های جاهلی این قوم خبر مستقلی به دست ما نرسیده است اما به نظر می‌رسد آنها نیز همراه با دیگر اقوام اوس و خزرجی خود، به پرستش بت‌ها از جمله بت «منات» که در منطقه حجاز و تهامه و در ساحل دریای سرخ میان مکه و مدینه در هفت میلی مدینه در محلی به نام «مشلّل» نصب شده بود و معبود شعب گوناگون ازدی، اعم از اوس و خزرج، خزاعه، غسان (نه غسانیان مسیحی) و ازد شنوءه به شمار می‌رفت، اشتغال داشتند. ضمن این که برخی نقل‌ها، از رواج برخی آیین‌های الهی از جمله یهودیت در بین مردم بنی ظفر حکایت دارد..

بنی ظفر در دوران اسلامی

بنی ظفر و پذیرش اسلام

نخستین مواجهه مردم این قوم با پیامبر(ص) و دین نو ظهورش به ایام تبلغ رسول خدا(ص) در میان قبایل عرب در موسم حج باز می‌گردد. رسول خدا(ص) از سال چهارم بعثت، در راستای انجام رسالت مقدس خویش، در موسم آمدن قبایل به مکه، نزد آنها می‌رفت و ایشان را به دین اسلام و یاری خویش می‌خواند. حضرت، در یکی از این موسم‌ها، پس از آنکه از آمدن قیس بن خطیم -که از دلاوران عرب و شاعری برجسته و چیره‌دست بود،- به مکه خبر یافت، با او دیدار نمود و وی را به اسلام دعوت فرمود. قیس گفت: «می‌دانم آنچه تو مرا به آن امر می‌کنی، بهتر از آن چیزی است که خودم به آن امر می‌کنم؛ در نفسم هنوز هم مقداری از آن مشتهیات و امیال نفسانی باقی مانده است. بنا بر این می‌روم و از زنان و شراب لذت می‌برم، آن‌گاه، شما به سرزمین ما بیایید، من از شما پیروی خواهم کرد». او رفت؛ اما پیش از آنکه پیامبر(ص) به مدینه هجرت کند و او بتواند از ایشان پیروی کند، کشته شد.

اما فراگیری اسلام در میان مردم این قوم را باید به سال دوازدهم بعثت و در پی پیمان عقبه اول دانست. بعد از این پیمان و در پی آن، ظهور اسلام در مدینه، رسول ختمی مرتبت(ص)، مصعب بن عمیر را جهت تبلیغ اسلام و آموزش قرآن و احکام اسلام به مدینه اعزام فرمود. با تلاش‌های مصعب بن عمیر و تبلیغات بی‌وقفه او، اسلام در تمام خانه‌های انصار آشکار شد و بیشتر خزرجی‌ها و نیز جمعی از مردم اوس که در قسمت‌های بالای شهر مدینه زندگی می‌کردند، مسلمان شدند. این روند با ورود پیامبر(ص) به مدینه، ادامه یافت؛ چندان که دیری نگذشت که تقریباً تمامی خزرجی‌ها و بسیاری از تیره‌های اوسی از جمله تمامی مردم بنی عبد الأشهل، بنی ظفر، بنی حارثه، بنی معاویه و بنی عمرو بن عوف مسلمان شدند.

در پیمان عقبه دوم، که در سال سیزدهم بعثت با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیره‌های مختلف دو قبیله اوس و خزرج، -از جمله بنا بر برخی نقل‌ها، دو تن از مردان طایفه بنی ظفر: قتادة بن نعمان بن زید و رفاعة بن عبدالمنذر بن رفاعه انصاری- در مکانی به نام عقبه صورت گرفت، نومسلمانان یثرب ضمن میثاق با پیامبر(ص) با ایشان پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت می‌باشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمان‌هایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد. با این حال، حضور تنها دو تن از مردان این طایفه در پیمان عقبه دوم، آن هم بنا بر برخی نقلها و نیز حضور اندک مردم این قوم در جنگ بدر -که در بخش بعد بدان خواهیم پرداخت- می‌تواند حاکی از عدم استحکام اسلام در بین مردم این طایفه و استقبال کم‌رمق این قوم از این دین، دستکم در سال نخست هجرت از اسلام باشد.

علاوه بر مردان بنی ظفر، جمعی از زنان این طایفه نیز از پیشگامان اسلام در مدینه و از بیعت کنندگان با رسول خدا(ص) در بدو ورود ایشان به شمار آمدند که از جمله آنها می‌توان از لیلی بنت خطیم -خواهر قیس بن خطیم بن عدی- نام برد. لیلی پس از ورود پیامبر(ص) به مدینه، نخستین زنی بود که به همراه دو دختر و دو نوه دختری خود به حضور آن حضرت رفت و نخستین بانویی بود که با حضرت بیعت کرد. وی در این دیدار، خود را به آن حضرت بخشید؛ اما افراد خاندان بنی ظفر از رسول خدا(ص) خواستند تا از پذیرش این درخواست منصرف شود و حضرت نیز چنین کرد. از دیگر زنان پیشتاز این قوم، که پس از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه، پس از قبول اسلام، با آن حضرت بیعت کردند می‌توان از: لبنی و ریطه دیگر دختران خطیم بن عدی، أم سهل بنت نعمان بن زید -خواهر قتادة بن نعمان-، حبیبه دختر قیس بن زید، عمره دختر مسعود بن أوس، عمیره (عمره) بنت مسعود بن أوس، سهیمه دختر مسعود بن أوس، أم سلمه بنت مسعود بن أوس، حبیبه دختر مسعود بن أوس، أم جندب دختر مسعود بن أوس، عمیره دختر حارث بن عبدرزاح -خواهر نصر بن حارث بدری-، بشیره بنت نعمان بن حارث، أمیمه بنت نعمان بن حارث، بشیره بنت ثابت بن نعمان، عمیره دختر ثابت بن نعمان، عائشه بنت جزء بن عمرو، خلیده بنت حباب بن جزء بن عمرو، أم حارث دختر حارث بن عروه، عیساء دختر حارث بن سواد، أم حبیب حبیبه بنت معتب بن عبید، شمیله بنت حارث (أبیرق) بن عمرو، بریده دختر بشر بن حارث (أبیرق) بن عمرو و أم سماک بنت فضالة بن عدی یاد کرد..

بنی ظفر و تعامل با دولت نبوی(ص)

پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدینه و در پی آن تشکیل دولت نبوی(ص)، بنی ظفر هم در کنار دیگر خویشان انصاری خود به یاری پیامبر(ص) در عرصه‌های مختلف پرداختند. میادین نظامی از جمله این عرصه‌ها بود که مردان ظفری در آن مشارکت داشتند. جنگ بدر نخستین این جنگ‌ها بود که ظفری‌ها در آن حضوری هرچند انگشت‌شمار یافتند. برخی منابع شمار شرکت‌کنندگان این قوم و احلاف‌شان را در این غزوه پنج تن ذکر کرده اسامی آنان را: از بنی سواد بن کعب: قتادة بن نعمان بن زید و عبید بن اوس بن مالک بن سواد. از بنی رزاح بن کعب: نصر بن حارث بن عبدرزاح. و از حلفای آنها از بنی بلی: عبدالله بن طارق بن مالک، عبدالله و برادر مادری‌اش معتب بن عبید، گفته‌اند. برخی دیگر از منابع هم، ضمن برشمردن نام این پنج نفر در زمره شرکت‌کنندگان در جنگ بدر از معتب بن عبید نه به عنوان یک حلیف بلکه به عنوان یکی از افراد خاندان بنی عبد بن رزاح بن کعب یاد کرده‌اند. دیگر منابع هم، علاوه بر ذکر برخی از این اسامی، به نام جمعی دیگر از شرکت‌کنندگان بنی ظفر و طوایف آن در غزوه بدر اشاره کرده‌اند که به عنوان نمونه می‌توان از: لبید بن سهل بن الحارث بن عذرة بن عبد رزاح، عمار بن معاذ بن زراره معروف به ابونمله انصاری و پدرش معاذ بن زراره، رفاعة بن عبدالمنذر بن رفاعه انصاری بنا بر نقلی و عبدة بن مغیث بلوی حلیف بنی ظفر نام برد.

از وقایع مهم این جنگ اسارت عباس بن عبدالمطّلب، نوفل و عقیل بن أبی طالب به دست عبید بن اوس بن مالک -از احلاف بنی ظفر- بود. عبید، هر سه را به ریسمانی بسته بود و به حضور پیامبر(ص) آورده بود. حضرت با دیدن آنها فرمود: «برای اسیر گرفتن ایشان فرشته‌ای گرامی تو را یاری داده است». این امر، موجب شهرت عبید به لقب «مقرن» گردید. برخی منابع هم بستن تمامی اسرا با طناب در روز بدر توسط وی را علت این نامگذاری عنوان کرده‌اند.

جنگ احد نیز از دیگر غزوات بزرگ دوران نبی مکرم اسلام(ص) بود که جمع زیادی از مردم بنی ظفر در آن مشارکت داشتند که از جمله ایشان می‌توان به اسامی افرادی چون: یزید بن حاطب بن امیه، عمار بن معاذ بن زراره معروف به «ابونمله انصاری»، بشر بن حارث انصاری ظفری همراه با برادرانش مبشّر و بشیر، قیس بن زید بن عامر، حباب بن جزء ظفری، یزید بن قیس بن خطیم -از مجروحان احد-، سفیان بن حاطب بن امیه، ربیع بن سهل بن حارث، عبدالله بن رافع بن سوید، یزید بن برذع بن یزید، معاذ بن زرارة بن عمرو و پسرانش ابونمله و ابودره و طعمة بن ابیرق بن عمرو و از موالیان و هم‌پیمانان آنان به نام: سهل مولی بنی ظفر، عبدة بن مغیث بلوی، عبدالله بن طارق بن مالک و برادر مادری‌اش معتب بن عبید بن ایاس از بنی بلی -از احلاف بنی ظفر- اشاره کرد. ثابت بن قیس بن خطیم و قنادة بن نعمان بن زید انصاری را هم از دیگر شرکت‌کنندگان ظفری این نبرد گفته‌اند. ثابت بن قیس بن خطیم در جنگ احد رشادت‌های بسیار از خود نشان داد چندان که گفته شده است او در روز احد دوازده زخم برداشت. او مردی با صلابت و قوی بود و در احد پیشاپیش حضرت شمشیر می‌زد. پیامبر(ص) او را در اُحد «حاسر» (جنگجوی بی‌زره) نامید و می‌فرمود: «ای حاسر بیا؛ ای حاسر عقب برو».

قتادة بن نعمان هم از اصحاب بدری و از تیراندازان مشهور حضرت بود. در جنگ احد تیری به چشم او خورد و حدقه چشمش بیرون آمد و روی گونه‌اش آویزان شد. او با همین حال، به حضور حضرت آمد و عرضه داشت: ای رسول خدا؛ همسری دارم که دوستش می‌دارم و می‌ترسم اگر چشم مرا به این صورت ببیند، ناراحت شود. رسول خدا(ص) چشم او را با دست خود بر جای خود نهاد و بر آن دست کشید و بدین ترتیب، آن چشم شفا یافت. انس و مونس فرزندان فضاله هم از دیگر یاران پیغمبر(ص) بودند که در احد حضور داشتند. حضرت، در پنجم شوال این دو برادر را جهت تجسس از اوضاع قریش، سوی ایشان گسیل فرمودند. آن دو سوی قریش رفتند و از آنها برای حضرت خبر آوردند.

جنگ احد با شهادت جمع زیادی از مسلمانان از جمله یک تن از رزمندگان این قوم به نام: یزید بن حاطب بن امیه، خاتمه یافت. منابع همچنین، از کشته‌شدن فردی از احلاف بنی ظفر به نام قزمان بن حارث در این جنگ خبر داده‌اند. وی که به شجاعت شهره بود، ابتدا از اجرای فرمان رسول خدا(ص) امتناع ورزید و در غزوه احد با سپاه اسلام همراه نشد؛ لکن سرزنش زنان مدینه، تاب از او بربود و قزمان شتابان به خانه‌اش رفت و کمان و تیردان و شمشیرش را بیرون آورد و به تاخت از مدینه خارج شد. او زمانی به سپاه اسلام رسید که پیامبر(ص) مشغول مرتب کردن صف‌های مسلمانان بود. با شروع جنگ، قزمان که جنگجویی دلاور و پُرآوازه بود، نخستین فرد از مسلمانان بود که به سمت دشمن تیر انداخت. پس از اتمام تیرها، شمشیر کشید و به نبرد پرداخت. هنگامی که سپاه اسلام به هزیمت رفته بودند، او غلاف شمشیرش را شکست و با این شعار که: مرگ بهتر از گریز است، خطاب به هم‌قبیله‌ای‌های خود گفت: «ای اوسیان؛ برای حفظ حیثیت و نژاد خود بجنگید و چنان کنید که من می‌کنم». سپس به صف مشرکان یورش برد. او در حملات خود به تنهایی هفت (یا هشت) تن از مشرکان را کشت و خود پس از برداشتن زخم‌های متعدد به زمین افتاد. نقل است که در این هنگام، قتادة بن نعمان از کنارش گذشت و شهادت را گوارایش دانست. قزمان پاسخ داد: «به خدا قسم من برای خدا جنگ نکردم، بلکه مقصودم آن بود تا قریش [بر ما پیروز نگردد و] در گرفتن برگِ نخلی از نخلستانِ ما ظفر نیابد». چون خبر زخمی شدن او را به پیامبر(ص) دادند، حضرت فرمودند او از اهل دوزخ است. گفته شده که بواسطه درد شدیدی که از ناحیه این زخم‌ها بر قزمان عارض شده بود، وی را به شدت آزرده و در وضعیت سختی قرار داده بود. از این‌رو، تیری برداشت و به‌وسیله آن رگ دستش را قطع کرد و بدین ترتیب به زندگی خود خاتمه داد.

علاوه بر بدر و احد، جنگ‌های خندق، بنی قریظه، مریسیع، خیبر، فتح مکه، حنین و دیگر جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و نیز وقایع بزرگی چون واقعه رجیع و بئرمعونه نیز شاهد حضور مردانی از بنی ظفر بود. حادثه رجیع از جمله حوادث مهم دوران حیات نبی مکرم اسلام(ص) بود که در اوایل سال چهارم هجرت، در ماه صفر و به قولی، در اواخر سال سوم هجری اتفاق افتاد. نقل است که چون سفیان بن خالد لحیانی هذلی، -رئیس قبیله لِحیان،- در ماه سی و پنجم هجرت در سریه عبدالله بن انیسِ جهنی کشته شد، بنی لحیان همواره، درصدد انتقام گرفتن از مسلمانان بودند. آنان از عَضَل و قارَه -دو طایفه از هون بن خزیمة بن مدرکه- که از هم‌پیمانانشان بودند، خواستند جهت گفتگو با پیامبر اکرم(ص)، نمایندگانی به مدینه اعزام کنند و از وی درخواست مبلّغ دینی نمایند. آنان بر این قصد بودند که تعدادی از مسلمانان را به اسارت بگیرند و به تقاص خون سفیان بن خالد، یک تن را بکشند و بقیه را در قبال گرفتن مالی، به سران قریش در مکه تحویل دهند تا مکیان نیز به تقاص کشته‌شدگانشان در جنگ بدر، آنان را به قتل برسانند. در پی درخواست آنان، پیامبر(ص)، شش یا هفت (و به روایتی ده) تن از یاران خود به اسامی: مَرْثَد بن ابی مرثد غَنَوی، خالد بن بکیر، عبدالله بن طارق و برادر مادری وی معتب بن عبید -از احلاف بنی ظفر- خبیب بن عدی، زید بن دثنه و عاصم بن ثابت را برگزید و با آنان روانه کرد. ریاست این دسته با مرثد یا عاصم بود. مبلّغان و همراهان آنان، از مدینه خارج شدند و هنگامی که کنار آب رجیع نزدیک هَدْأَة رسیدند، نمایندگان طوایف عضل و قاره خیانت کردند و از بنی لحیان بر ضد مسلمانانِ همراه خود، یاری خواستند. در مدتی کوتاه، در حدود یکصد تا دویست تن از مردم بنی لحیان، مبلّغان مسلمان را به محاصره خود در آوردند. مبلّغان آماده دفاع از خود شدند. مشرکان اعلام کردند، قصد کشتن آنان را ندارند و هدفشان اسیرکردن و تحویل آنان به قریش و به دست آوردن مال است، و از مبلّغان خواستند که تسلیم شوند و بر ادعای خود سوگند یاد کردند. مرثد بن ابی مرثد، خالد بن بکیر و عاصم بن ثابت و معتب بن عبید از تسلیم شدن و قبول امان آنان امتناع کردند و جنگیدند و به شهادت رسیدند. اما عبدالله بن طارق بن عمرو -از هم‌پیمانان بنی ظفر- همراه با خبیب بن عدی و زید بن دثته تن به اسارت دادند. مشرکان بنی لحیان تصمیم گرفتند این اسرا را به مکه ببرند تا به عنوان برده فروخته شوند. همین که به نزدیکی «مرالظهران» رسیدند، عبدالله پشیمان شده، دستش را از بند رها کرد و شمشیر به دست گرفت و به دشمن حمله کرد و گفت: «به خدا سوگند همراه شما نمی‌آیم. یاران من که در این جنگ کشته شدند، سرمشق من هستند». مشرکین که صحنه را این‌گونه دیدند، از او فاصله گرفتند و از اطراف، آن قدر به او سنگ زدند تا این که به شهادت رسید.

در واقعه بئر معونه هم که به سال چهارم هجری اتفاق افتاده بود، ابوبراء بن مالک، -رئیس قبیله بنی‌عامر،- همراه با هدایایی نزد پیامبر(ص) در مدینه رفت. رسول خدا(ص) پذیرش هدایا را به اسلام آوردن ابوبَراء مشروط کرد، اما وی، بدون رد یا قبول اسلام از ایشان خواست چند تن از مسلمانان را با هدف گسترش اسلام نزد قبیله بنی‌عامر در نجد بفرستد. وی چون ابراز نگرانی پیامبر(ص) را از پذیرش این پیشنهاد مشاهده کرد، امنیت مبلغان مسلمان را تضمین کرد. پس از بازگشت ابوبراء، رسول خدا(ص) ۴۰ تن از مبلغان -از جمله سفیان بن حاطب بن امیه از بنی ظفر،- را به فرماندهی مُنذر بن عمرو انصاری در صفر سال چهارم هجری و چهار ماه پس از غزوه اُحد، همراه نامه‌ای خطاب به عامر بن طفیل -از بزرگان قبیله بنی‌عامر- به نجد اعزام کرد. مبلغان پیامبر(ص) با راهنمایی یکی از مردان بنی‌سُلیم به نام «مطلب» به چاه معونه رسیدند. در آن جا، دو تن از مسلمانان به نام عمرو بن امیه ضمری و منذر بن محمد انصاری برای چرانیدن ستوران از همراهان خود جدا شدند و یک تن نیز به نام حرام بن ملحان، نامه رسول خدا(ص) را نزد عامر بن طُفیل برد. باقیمانده افراد نیز در غاری مشرف بر چاه مستقر شدند. عامر، بدون خواندن نامه در رقابت با ابو براء، حامل نامه پیامبر(ص) را به شهادت رساند و برا ی از میان بردن مبلغان از قبیله‌اش یاری خواست؛ اما آنها به سبب تضمین ابوبراء از یاری او خودداری کردند. از این‌رو، عامر با یاری خواستن از تیره‌هایی از قبیله بنی‌سلیم چون رِعْل، عُصَیه و ذَکوان که پس از کشته شدن طعیمة بن عدی -که مادرش از بنی‌سلیم بود،- در بدر، کینه مسلمانان را در دل داشتند، مبلغان مسلمان را -که سفیان بن حاطب بن امیه از بنی ظفر از جمله آنان بودند،- غافلگیرانه به شهادت رساندند.

علاوه بر غزوات، سرایای دوران حیات پیامبر اکرم(ص) نیز شاهد حضور جمعی از مردان بنی ظفر بود که از جمله آن می‌توان به سریه ابوسلمة بن عبدالاسد در قَطَن اشاره کرد. آنچه موجب وقوع این سریه شد، آن بود که مردی از قبیله طَیّ به نام ولید بن زهیر طائی به مدینه آمد و به خانه دامادش طلیب بن عمیر -که از اصحاب رسول خدا(ص) بود،- وارد شد. وی به طلیب خبر داد که «طلیحه» و «سلمه» پسران «خُوَیلد» را در حالی ترک کرده است که خویشان و یاران خود را برای جنگ با رسول خدا(ص) فرا خوانده‌ بودند. پیامبر(ص) در اول محرم سال سوم هجرت، ابوسلمه را احضار فرمود و پرچمی برای او بست و وی را روانه سرزمین‌های قبیله بنی‌اسد کرد. ابوسلمه همراه صد و پنجاه نفر که خبیب بن یساف، ابوسبرة بن ابی رهم، نضر بن حارث ظفری، ابوعیاش زرقی، ابوعبیده جراح و... از جمله آنان بودند، به سوی دشمن در سرزمین طَیّ حرکت کرد او، همان مرد طایی که گزارش حمله بنی‌اسد را آورده بود، به عنوان راهنما با خود برد. آنان شب و روز و از راه‌های فرعی، به سرعت حرکت کردند و پیش از آنکه خبر به دشمن برسد، به قَطَن رسیدند. در آنجا، مسلمانان به گله‌ای از احشام مشرکان دست یافتند و سه نفر از غلامانی که وظیفه چوپانی آنها را بر عهده داشتند به اسارت گرفتند؛ بقیه ساربان‌ها فرار کرده، خود را به بنی‌اسد رساندند و آنان را از حمله مسلمانان با خبر کردند. ساربان‌ها تعداد سپاهیان اسلام را بسیار زیاد گزارش کردند. بنی‌اسد از این خبر به وحشت افتادند و از هر سو رو به فرار نهادند. ابوسلمه به آبگاه این قوم آمد و دریافت که دشمنان فرار کرده‌اند. پس در همان مکان اردو زد و اصحاب خود را برای جمع‌آوری شتران و دیگر دام‌های غنیمتی به مناطق اطراف فرستاد. آنها شتران و احشام بنی اسد را به غنیمت گرفتند و همراه غنایم به سوی مدینه بازگشتند.

جنگ موته نیز از دیگر سرایای بزرگی بود که برخی از مردان بنی ظفر در آن حضور یافته بودند. پس از صلح حدیبیه در سال ششم هجری، پیامبر اکرم(ص) فرصت را مغتنم شمردند و به تبلیغ جهانی اسلام پرداختند. ایشان نامه‌هایی را به سران کشورهای مختلف نوشتند و آنان را به اسلام دعوت کردند. به همین منظور، حضرت، حارث بن عمیر ازدی را همراه نامه‌ای نزد فرمانروای بُصری فرستاد و او را به پذیرش اسلام فرا خواند. اما حارث پس از رسیدن به دهکده موته، به‌دست شرحبیل بن عمرو غسانی -کارگزار هرقل در منطقه- گرفتار آمد و به شهادت رسید. این خبر بر پیامبر(ص) سخت ناگوار آمد. از این‌رو، دستور اجتماع مسلمانان را در اردوگاه «جرف» صادر فرمود. پس از اجتماع، ایشان سپاهی سه هزار نفره را به فرماندهی زید بن حارثه روانه شام کردند و ضمن انتصاب فرماندهان سپاه، به آنان فرمودند تا به قتلگاه حارث بن عمیر بروند و ساکنان آنجا را به اسلام بخوانند و در صورتی که نپذیرند با آنها بجنگند. خبر این حرکت به دشمن رسید و آنها هم، سپاهی صد هزار نفره به فرماندهی شرحبیل بن عمرو فراهم آوردند و در «مآب» -از سرزمین‌های بلقاء- فرود آمدند. در این هنگام، جماعتی از قبایل جذام، لخم، بهراء، وائل، بکر و... که برخی تعدادشان را تا صد هزار تن برشمردند نیز، بدیشان پیوستند. از آن سو، سپاه مسلمین، به «معان» از سرزمین‌های شام رسید و در آنجا از حضور نیروهای هرقل روم مطلع شدند. مسلمانان پس از دو شب اقامت در «معان» و مشورت در ادامه راه یا انصراف و بازگشت به مدینه، سرانجام با سخنان پر شور عبدالله بن رواحه، تصمیم به ادامه مسیر گرفتند. آنان تا روستای موته پیش رفتند و در آنجا با سپاه بزرگ روم رو در روی شدند. در این جنگ نابرابر که در جمادی الاولی سال هشتم هجرت به وقوع پیوست، فرماندهان اسلام یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند. در نهایت، سپاه اسلام به فرماندهی خالد بن ولید، عقب نشستند و با مابقی سپاه، خود را به مدینه رساندند. برخی منابع، از خالد بن ثابت بن نعمان بن حارث بن عبدرزاح ظفری به عنوان یکی از شهدای ظفری این جنگ نام برده‌اند. حجة الوداع هم از دیگر وقایع مهم دوران حیات نبوی(ص) بود که حضور جمعی از مردم بنی ظفر از جمله محمد بن فضالة بن انس انصاری در آن گزارش شده است..

منافقان بنی ظفر و و شأن نزول آیات

از موضوعات قابل توجه در تاریخ طایفه بنی ظفر حضور نسبتاً قابل توجهی از آنان در شمار منافقان مدینه در عهد نبوی(ص) است که مفسران و مورخان، شأن نزول آیاتی از قرآن مجید را به اعمال منافقانه آنان اختصاص داده‌اند. از جمله این منافقان می‌توان از حاطب بن امیه، بشیر بن ابیرق و قزمان بن حارث -حلیف بنی ظفر- یاد کرد که نامی از ایشان در منابع و مآخذ اسلامی به ثبت و ضبط رسیده است. بشیر بن حارث (ابیرق) انصاری ظفری فردی شاعرپیشه بود و در هجو حضرت رسول(ص) شعری سروده بود. برخی منابع از بشیر به عنوان دزد زرهی که خداوند داستان آنها را در قرآن و در سوره نساء آیات ۱۰۵-۱۰۷ بیان فرمود، یاد کرده‌اند و آورده‌اند که او اندکی بعد از این ماجرا، در سال چهارم هجری مرتد شد. بعضی دیگر از منابع هم، از طعمة بن ابیرق انصاری به عنوان این دزد زره نام برده شأن نزول آیات ۱۰۵: ﴿إِنَّآ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ بِٱلْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ ٱلنَّاسِ بِمَآ أَرَىٰكَ ٱللَّهُ وَلَا تَكُن لِّلْخَآئِنِينَ خَصِيمًۭا﴾ و ۱۰۷ سوره نساء: ﴿وَلَا تُجَـٰدِلْ عَنِ ٱلَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًۭا﴾ را درباره او دانستند. گفته شده که طعمه در برائت خود از این عمل، قسم یاد کرد؛ اما چون خداوند ذات او را بر همگان روشن ساخت، نفاق پیشه کرد و به مشرکان مکه پیوست. از این‌رو خداوند در شأن وی آیه شریفه: ﴿وَمَن يُشَاقِقِ ٱلرَّسُولَ مِنۢ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ ٱلْهُدَىٰ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ ٱلْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِۦ مَا تَوَلَّىٰ وَنُصْلِهِۦ جَهَنَّمَ وَسَآءَتْ مَصِيرًا﴾ را نازل فرمود.

همچنین برخی مصادر تفسیری آیه: ﴿مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ إِيمَـٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُۥ مُطْمَئِنٌّۢ بِٱلْإِيمَـٰنِ وَلَـٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلْكُفْرِ صَدْرًۭا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ﴾ درباب افرادی نظیر عبدالله بن سعد بن ابی سرح و طعمة بن ابیرق انصاری و... دانسته‌اند. عمرو بن سهل بن حارث انصاری هم از دیگر افرادی بود که در این ماجرا متهم به سرقت زره شده بود اما خداوند با نزول آیه ۱۱۲ سوره شریفه نساء: ﴿وَمَن يَكْسِبْ خَطِيٓـَٔةً أَوْ إِثْمًۭا ثُمَّ يَرْمِ بِهِۦ بَرِيٓـًۭٔا فَقَدِ ٱحْتَمَلَ بُهْتَـٰنًۭا وَإِثْمًۭا مُّبِينًۭا﴾. او را از اتهام سرقت زره مبرا دانست..

بنی ظفر و تعامل با خلافت خلفای ثلاث

از جانشینی قتادة بن نعمان انصاری به جای ابوبکر در سفر حج او در سال ۱۲ هجری بر مدینه -بنا بر برخی نقل‌ها-، شاید بتوان به عنوان تنها خبر نقش‌آفرینی مردم بنی ظفر در رخدادهای دوران خلافت ابوبکر یاد کرد. از مشارکت بنی حارث بن خزرج در حوادث و وقایع مهم دوران خلافت عمر بن خطاب هم، جز اخباری از حضور یزید بن قیس بن خطیم و عمرو بن سهل بن الحارث انصاری در جنگ یوم الجسر (سال ۱۴ هجری) و کشته‌شدنشان در این جنگ و نیز مشارکت لقیط بن عبدالقیس بن بجره فزاری -حلیف بنی ظفر- در جنگ یرموک (سال ۱۵هجری) اطلاعی به دست نیامد. لقیط در این جنگ فرماندهی برخی کرادیس (دسته‌ها) سپاه مسلمانان را بر عهده داشت. همراهی قتادة بن نعمان بن زید با عمر بن خطاب در سفرش به شام، و حضور در جمع پیشقراولان کاروان او در این سفر هم، از دیگر اخبار واصله از این قوم در این برهه زمانی است.

از اخبار بنی ظفر در دوران خلافت عثمان هم خبری جز امارت موقت ثابت بن قیس بن خطیم انصاری بر کوفه و سپس اخراج او از این منصب توسط معترضان کوفی خبری به‌دست نیامد. نقل است که هنگامی که عثمان، سعید بن عاص -والی خود- را در پی شکایت مردم کوفه از آن شهر فراخواند، سعید بن عاص، ثابت بن قیس را به سمت جانشینی خود در کوفه گماشت. لیکن معترضان به سردمداری کمیل بن زیاد، به دستور مالک اشتر وی را از کوفه اخراج کردند و پس از آن، ابوموسی اشعری را به امارت این شهر برگزیدند..

بنی ظفر و حکومت امام علی(ع)

از معدود اخبار به‌دست آمده از بنی ظفر در این دوره می‌توان به نقش‌آفرینی ثابت بن قیس بن خطیم اشاره کرد. ثابت از اصحاب بزرگ رسول خدا(ص) بود و در جنگ احد و جنگ‌های پس از آن با رسول خدا(ص) حضور داشت. گفته می‌شود که او در روز احد دوازده زخم برداشته بود. او از یاران قوی و سرسخت امام علی(ع) بود و خدمات ارزنده‌ای به حکومت ایشان انجام داد. ثابت بن قیس را از همراهان امیرالمؤمنین(ع) در جنگ‌های صفین، جمل و نهروان گفته‌اند. امام(ع) او را بر مدائن گماشت و او تا پس از صلح امام حسن(ع) و آمدن مغیره بن شعبه -فرماندار معاویه- به کوفه، در این سمت باقی ماند..

بنی ظفر و تعامل با دولت بنی امیه

به نظر می‌رسد که پیرو روابط نه چندان گرم انصار با امویان -که آن هم، ریشه در مخاصمات انصار با بنی امیه در دوران نبوی(ص) داشت- بنی ظفر نیز، روابط و تعاملات تیره‌ای با دولت بنی امیه داشتند. بنی ظفر و در رأس آنان ثابت بن قیس انصاری در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) ضمن بیعت با ایشان، در یاری امام علی(ع) در جنگ‌های آن حضرت با معاویه سخت تلاش کرده بودند. ثابت بن قیس بن خطیم انصاری نمونه بارز یاران امیرالمؤمنین(ع) در بین مردم بنی ظفر در دوران حکومت امام علی(ع) بود که در جنگ‌های سه‌گانه آن حضرت از جمله صفین با امویان رو در رو گردید. همراهی‌های او با علی(ع) در این جنگ‌ها، معاویه را سخت از او رنجانده بود چندان که وی سخت از ثابت و جایگاهی که داشت، پرهیز می‌کرد.

پس از صلح امام حسن(ع) و سیطره بنی امیه بر تمامی بلاد اسلامی، مغیرة بن شعبه -کارگزار معاویه در کوفه- پس از ورود به این شهر، ثابت را از مقامش -یعنی فرمانداری مدائن- عزل کرد. پس از این واقعه، ثابت به کوفه بازگشت. نقل است که او روزی در راه رفتن به منزل، متوجه شد که انصار در مسجد بنی ظفر جمع شده می‌خواهند در اعتراض به قطع مستمری‌شان به مدت دو یا سه ساله‌شان از سوی معاویه، در مسجد بنی ظفر اجتماع کرده‌اند تا نامه‌ای دسته‌جمعی به وی بنویسند. ثابت از آنان خواست یک تن به این کار اقدام کند تا در صورت پیشامد ناگوار، اسامی آنان نزد معاویه نباشد و در پاسخ، مطلبی ناخوشایند انصار ننویسد. انصار گفتند: چه کسی است که جان خود را برای ما فدا می‌کند؟ گفت: من، گفتند: انجام ده! او نامه‌ای به معاویه نوشت و در آن ضمن مقدم داشتن نام خود بر نام معاویه، مطالبی از جمله یاری رسول خدا(ص) را به وی گوشزد کرد و گفت: «حقوق ما را قطع کرده‌ای و بر ما ستم روا داشته‌ای، در حالی که ما گناهی جز یاری رسول خدا(ص) نداشته‌ایم». معاویه، نامه وی را به یزید داد تا بخواند و از وی مشورت خواست. یزید پیشنهاد داد ثابت را رو به روی منزلش به دار آویزند، ولی نظر بزرگان شام، احضار وی به شام و به دار آویختن وی در برابر پیروان معاویه و اشراف شام بود. معاویه در نامه‌ای به وی، سه روز مهلت خواست و پاسخ ثابت را برخاسته از اضطراب و بی‌قراری او از خلافتش دانست و یادآور شد وی در فتنه‌ای قرار گرفته که خود را شهره و افشا کرده است. ثابت پاسخ وی را برای انصار خواند و روز چهارم، انصار از عطای معاویه برخوردار شدند. براساس روایت عمر بن قتاده، ثابت به دیدار معاویه در دمشق رفت. او دو ماه در آنجا بود، و در این مدت، معاویه کوچک‌ترین اعتنایی به وی نداشت. پس از این مدت، ثابت بن قیس از معاویه برای بازگشت اجازه خواست. معاویه، صد هزار درهم برای وی فرستاد، اما ثابت آنها را در منزل معاویه گذاشت و خارج شد.

واقعه حره نیز برگی دیگر از تاریخ است که صحنه رویارویی قوم بنی ظفر با بنی امیه را به تصویر کشیده است. در این واقعه تلخ که در سال ۶۴ هجری اتفاق افتاد، دژخیمان یزید بن معاویه به فرماندهی مسلم بن عقبه، مردم مدینه را که از فرمانبرداری یزید سر بر تافته بودند، به شدت سرکوب، و ضمن خلق فجایع بی‌سابقه در اسلام، جمع زیادی از مردم این شهر را به قتل رساندند. در میان کشته‌های این واقعه، نام تنی چند از مردم طایفه بنی ظفر نیز به چشم می‌خورد که عمرو، محمد و یزید فرزندان ثابت بن قیس بن خطیم از آن جمله‌اند. از عبدالله و محمد فرزندان ابونمله عمار بن معاذ بن زراره ظفری هم از دیگر مقتولین این واقعه نام برده شده است. عاصم بن عمر بن قتادة بن نعمان هم از دیگر ظفری‌هایی است که در این دوره ذکری از او به میان آمده است. عاصم از راویان و از عالمان به سیره و مغازی پیامبر(ص) بود. او به روزگار خلافت عمر بن عبدالعزیز به سبب قرضی که بر ذمه‌اش بود نزد خلیفه آمد. عمر بن عبدالعزیز وام وی را پرداخت و فرمان داد از آن پس کمک‌هزینه‌ای برای او در نظر گرفته شود. سپس علی‌رغم میل امویان، دستور داد در مسجد جامع دمشق بنشیند و برای مردم درباره جنگ‌های حضرت و مناقب یارانش سخن بگوید. عاصم مدتی چنین کرد و سپس به مدینه بازگشت..

اعلام و رجال بنی ظفر

از مشاهیر و معاریف این طایفه می‌توان از اصحابی چون قتادة بن نعمان بن زید عقبی بدری و پرچمدار بنی ظفر در فتح مکه و حنین، رفاعة بن عبدالمنذر بن رفاعه انصاری عقبی بدری، ثابت بن قیس بن خطیم از اصحاب رسول خدا(ص)، و از یاران و کارگزاران امیرالمؤمنین(ع)، لبید بن سهل بن حارث بن عذرة بن عبد رزاح، معاذ بن زراره و پسرانش عمار بن معاذ بن زراره معروف به «ابونمله انصاری» و ابودره، یزید بن حاطب بن امیه از اصحاب حاضر در احد و از شهدای این جنگ، بشر بن حارث انصاری ظفری و برادرش مبشر بن حارث انصاری ظفری، قیس بن زید بن عامر، حباب بن جزء ظفری، یزید بن قیس بن خطیم از مجروحان جنگ احد و از مقتولان یوم الجسر، سفیان بن حاطب بن امیه از شهدای بئرمعونه، ربیع بن سهل بن حارث، عبدالله بن رافع بن سوید، یزید بن برذع بن یزید، انس و مونس فرزندان فضاله، خالد بن ثابت بن نعمان بن حارث بن عبدرزاح ظفری از شهدای موته، ثابت بن نعمان بن زید بن عامر از اصحاب بدری و از شهدای جنگ خیبر، ثابت بن نعمان بن حارث بن عبد رزاح، ابو الربیع عبدالله بن ثابت انصاری معروف به «ابوالربیع ظفری»، عبید بن اوس بن مالک، نصر بن حارث بن عبدرزاح و پدرش حارث، محمد بن فضالة بن انس انصاری از اصحاب و از حاضران در حجة الوداع و محمد بن انس انصاری ظفری یاد کرد. قیس بن خطیم انصاری -از سران و شعرای بنام جاهلی بنی ظفر-، ربیع ظفری از بزرگان و سران جاهلی بنی ظفر، عمرو بن سهل بن حارث انصاری از مقتولان جنگ یوم الجسر، حاطب بن امیه -از منافقان بنی ظفر-، بشیر بن ابیرق -از منافقان مدینه و به نقلی دزد زره مورد اشاره در آیه ۱۰۶ سوره نساء-، طعمة بن ابیرق انصاری و محمد بن ابی نملة بن زراره -از مقتولین واقعه حره-، نیز، از دیگر رجال برجسته این قوم بودند که نامی از آنان در منابع به ثبت و ضبط رسیده است. ضمن این که از عمرو، محمد و یزید فرزندان ثابت بن قیس بن خطیم از تابعین طبقه دوم و از راویان حدیث و از کشته‌های واقعه حره، نملة بن ابی نمله تابعین طبقه دوم و راویان، عدی بن ثابت یا همان عدی بن ابان بن ثابت انصاری از تابعین و از راویان بنام شیعه، ابوبرده ظفری تابعی، عاصم بن عمر بن قتادة بن نعمان از راویان و از عالمان به سیره و مغازی، یونس بن محمد بن فضاله، ابوزید محمود بن محمد انصاری ظفری، عمر بن قتادة بن نعمان، عبدالله بن مغیث بن ابی برده ظفری، ابومحمد ادریس بن محمد بن یونس بن محمد بن انس بن فضاله، یونس بن محمد بن انس، ابوذره حارث بن معاویة بن زراره و خطاب بن صالح بن دینار مولی بنی ظفر -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار احلاف و هم‌پیمانانی همچون: قُزمان بن حارث -از شجاعان و کشته‌های جنگ احد-، معتب بن عبید و عبدالله بن طارق بن عمرو از شهدای واقعه رجیع هم می‌توان به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد کرد. ضمن این که از زنان بنام و شهیر این طایفه هم باید از صحابیاتی چون: لیلی بنت خطیم -نخستین زن بیعت‌کننده با پیامبر(ص) پس از ورود ایشان به مدینه- لبنی بنت خطیم بن عدی، ریطه بنت خطیم بن عدی، أم سهل بنت نعمان بن زید -خواهر قتادة بن نعمان-، حبیبه دختر قیس بن زید، عمره دختر مسعود بن أوس، عمیره بنت مسعود بن أوس، سهیمه دختر مسعود بن أوس، أم سلمه بنت مسعود بن أوس، حبیبه دختر مسعود بن أوس، أم جندب دختر مسعود بن أوس، عمیره دختر حارث بن عبدرزاح -خواهر نصر بن حارث بدری-، بشیره بنت نعمان بن حارث، أمیمه بنت نعمان بن حارث، بشیره بنت ثابت بن نعمان، عمیره دختر ثابت بن نعمان، عائشه بنت جزء بن عمرو، خلیده بنت حباب بن جزء بن عمرو، أم حارث دختر حارث بن عروه، عیساء دختر حارث بن سواد، أم حبیب حبیبه بنت معتب بن عبید، شمیله بنت حارث بن عمرو، بریده دختر بشر بن حارث بن عمرو و أم سماک بنت فضالة بن عدی نام برد..

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت