حجاب: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[حجاب در قرآن]] - [[حجاب در حدیث]] - [[حجاب در فقه اسلامی]] - [[حجاب در جامعهشناسی اسلامی]] - [[حجاب در تاریخ اسلامی]] - [[حجاب در معارف و سیره حسینی]] - [[حجاب در معارف و سیره فاطمی]]| پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[حجاب در قرآن]] - [[حجاب در حدیث]] - [[حجاب در فقه اسلامی]] - [[حجاب در جامعهشناسی اسلامی]] - [[حجاب در تاریخ اسلامی]] - [[حجاب در معارف و سیره حسینی]] - [[حجاب در معارف و سیره فاطمی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
== مقدمه == | |||
در [[وجوب]] پوشش [[زن]] میان هیچ یک از [[مذاهب اسلامی]]، تردیدی نیست و همه [[فقیهان]] و [[عالمان]] آشنا به نصوص دینی بر [[لزوم]] پوشیده بودن بدن [[زن]] از نگاه نامحرم [[اتفاق نظر]] دارند، چنانکه از چشم چرانی [[زن]] و مرد [[نهی]] شده و تردیدی در آن نیست. [[حکم]] حجاب در [[سوره]] احزاب و [[نور]] ۱۸ سال پس از [[بعثت پیامبر]] نازل شده و [[پیامبر]] در این دسته از [[آیات]] در آغاز با متوجه کردن [[زنان]]، خود موضوع حجاب را مطرح میکند، آنگاه در شکل کلیتری در [[سوره]] احزاب و [[نور]] به [[ضرورت]] آن توجه میدهد<ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۴۰.</ref>. | |||
== لغتشناسی == | |||
[[حجاب]] از ریشه "ح ـ ج ـ ب" و در لغت به معنای منع کردن و بازداشتن چیزی از چیز دیگر است<ref>مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۴۳؛ المصباح، ج ۲، ص ۱۲۱؛ التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۶ - ۱۶۷، "حجب".</ref>، خواه آن دو چیز از [[امور مادی]] یا [[معنوی]] باشند<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۷.</ref>. به حایل و پرده میان دو چیز نیز "حجاب" اطلاق گردیده است<ref>القاموس المحیط، ج ۱، ص ۵۲؛ لسانالعرب، ج ۱، ص ۲۹۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۴۵۵، "حجب".</ref> و در اصطلاح [[فقه اسلامی]] عبارت است از پوشش ویژه [[زن]] که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند<ref>جواهرالکلام، ج ۸، ص ۱۶۳؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۲۴، ص ۱۷۴.</ref> یا به حالت پوشیده بودن زن در برابر دیگران اطلاق میگردد<ref>فرهنگ فقه، ج ۲، ص ۲۸۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص441 ـ 442.</ref> | |||
== | == حجاب در [[قرآن]] == | ||
در | واژه حجاب و مشتقات آن ۸ بار در [[قرآن]] به کار رفته است که در یک [[آیه]] مراد از آن مانع مادی و حجاب اصطلاحی است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! به خانههای پیامبر وارد نشوید مگر به شما برای (خوردن) خوراک، اجازه دهند- بیآنکه چشم به راه آماده شدن آن (خوراک) باشید- ولی چون فرا خوانده شدید درون روید و چون خوراک خوردید پراکنده شوید و دل به گفت و گو نسپارید که این (کار) پیامبر را آزار میدهد و از شما شرم میدارد ولی خداوند از (گفتن) حقیقت شرم نمیکند و چون از آنان چیزی خواستید از پشت پردهای بخواهید، این برای دلهای شما و دلهای آنان پاکیزهتر است و شما حقّ ندارید که پیامبر را بیازارید و نه هرگز پس از او همسرانش را به همسری گیرید که آن نزد خداوند، سترگ است» سوره احزاب، آیه ۵۳.</ref>. افزون بر این، [[قرآن]] از این معنا با تعبیرهای دیگری نیز یاد کرده است؛ از جمله پایین انداختن جِلْباب: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>، پوشاندن سر و گریبان با خِمار: {{متن قرآن|وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ}}، کنار گذاشتن [[لباس]] برای [[زنان]] سالخورده: {{متن قرآن|أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}}<ref>«پوشش خود را وانهند» سوره نور، آیه ۶۰.</ref> که [[لزوم]] [[پوشش]] برای زنان غیر سالخورده از مفهوم [[آیه]] برداشت میشود<ref>زبدهالبیان، ص ۵۵۴؛ اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۷ - ۲۴۸.</ref>، آشکار نکردن [[زینت]] جز برای [[محارم]]: {{متن قرآن|وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ}}<ref>سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، [[حفظ]] عورتها: {{متن قرآن|وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ}}<ref>سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، [[پوشیدن لباس]] برای حفظ عورتها: {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}}<ref>«ای فرزندان آدم! برای شما جامهای را فرو فرستادهایم که شرمگاههای شما را میپوشاند و (نیز) جامهای را که زینت است و لباس پرهیزگاری، باری، بهتر است؛ این از آیات خداوند است باشد که آنان در یاد گیرند» سوره اعراف، آیه ۲۶.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص442 ـ 443.</ref> | ||
== حکمت حجاب == | |||
[[تشریع]] حجاب در [[شرایع الهی]] و اسلام بیدلیل و حکمت نیست، بلکه حکمتهای متعددی دارد که همه آنها در جهت [[مصالح]] [[بشر]] و مایه خیر برای زناناند: {{متن قرآن|وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ}}<ref>«پوشش داشتن برای آنان بهتر است» سوره نور، آیه ۶۰.</ref>. برخی از عمدهترین حکمتهای آن عبارتاند از: | |||
# پاسخ به نیاز [[فطری]]: [[خداوند]] زنان را با [[فطرت]] [[پاک]] عفتطلبی [[آفریده]] است و تشریع حجاب در واقع پاسخی به این نیاز فطری آنان است<ref>حجاب المسلمه، ص ۱۳۲؛ حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۹.</ref>. | |||
# ایجاد [[امنیت]]: از دیگر حکمتهای حجاب، [[حفظ]] زنان از [[آزار دیگران]] و ایجاد امنیت برای آنان است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}}<ref>«این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>. | |||
# [[تزکیه]] و [[طهارت]]: [[حکمت]] دیگر [[تشریع]] [[حجاب]]، [[تزکیه نفس]] و [[باطن]] افراد است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ}}<ref>«این برای آنان پاکتر است» سوره نور، آیه ۳۰.</ref>. رعایت [[پوشش]]، هم سبب [[تطهیر]] [[قلوب]] مردان شده و هم قلوب [[زنان]] را از [[آلودگی]] [[پاک]] میکند، از سویی دیگر، این طهارت هم بر افراد اثر گذاشته و سبب دوری آنان از [[رذایل اخلاقی]] و وسوسههای [[شیطانی]] میشود و هم بر [[اجتماع]] مؤثر بوده و محیط [[زندگی]] را از مظاهر [[شهوانی]] و [[غرایز حیوانی]] پاک میسازد<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۷۶؛ روائع البیان، ج ۲، ص ۱۶۹؛ نمونه، ج ۱۴، ص ۴۴۳.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، [[استحکام]] بیشتر بنیان [[خانواده]]، [[حکمت]] دیگر حجاب است، زیرا پوشیده بودن زنان و وجود حریم میان آنان و مردان، از [[روابط]] [[آزاد]] و بیبند و بار افراد و [[تمایل]] هریک از زوجین به نامحرمان جلوگیری کرده، اسباب توجه و پیوند بیشتر میان آنان را فراهم میکند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۳۷ - ۴۳۸.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص443 ـ 444.</ref> | |||
== پیشینه [[حجاب]] == | |||
از همان آغاز [[خلقت]] [[بشر]] [[پوشش]] در میان [[انسانها]] بوده و همه افراد و [[ملل]] به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند. [[آیه]] {{متن قرآن|فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ}}<ref>«پس شیطان آن دو را به وسوسه افکند تا از شرمگاههایشان آنچه را بر آن دو پوشیده بود بر آنها آشکار سازد و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت باز نداشت مگر بدین رو که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانگان گردید» سوره اعراف، آیه ۲۰.</ref> که از [[وسوسه]] کردن [[آدم]] و [[حوا]] برای برهنه کردن آنان یاد کرده و نیز آیه {{متن قرآن|فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ}}<ref>«پس آنان را با فریب فرو لغزاند؛ و چون از آن درخت چشیدند شرمگاههایشان بر آنان نمودار گشت و به چسباندن از برگهای بهشت بر آنها آغازیدند و پروردگارشان به آن دو ندا داد: آیا شما را از این درخت باز نداشته و به شما نگفته بودم که به راستی شیطان، شما را دشمنی آشکار است؟» سوره اعراف، آیه ۲۲.</ref> که از برهنه شدن آنان بر اثر [[پیروی]] از [[وسوسههای شیطان]] و پوشاندن خود پس از برهنگی سخن به میان آورده است. همچنین آیه {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}}<ref>«ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد! چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند در حالی که لباسشان را از (تن) آنان بر میکند تا شرمگاههایشان را به آنان بنمایاند؛ به راستی او و همگنان وی شما را از جایی که شما آنها را نمیبینید میبینند؛ بیگمان ما شیطانها را سرپرست کسانی کردهایم که ایمان ندارند» سوره اعراف، آیه ۲۷.</ref> که با [[یادآوری]] این ماجرا انسانها را از پیروی وسوسههای شیطان برحذر داشته است، به دست میآید که پوشش در میان نخستین انسانها رایج بوده و آنان برخی از قسمتهای [[بدن]] خود را در برابر دیگران حتی [[همسر]] خویش میپوشاندند. | |||
پس از دوره [[حضرت آدم]] {{ع}} نیز پوشش در میان ملل و [[شرایع]] دیگر رواج داشته است. با آغاز عصر بافندگی و پیدایی [[لباس]]، همه [[ملتها]] و [[پیروان]] شرایع برای خود نوعی پوشش را برگزیدند. بررسی و ارائه پوششهای [[زنان]] در میان [[اقوام]] مختلف، از [[عهد]] باستان تا قرن بیستم از سوی برخی [[پژوهشگران]] این امر را [[تأیید]] میکند<ref>ر.ک: پوشاک اقوام مختلف.</ref>. از جمله این اقوام میتوان از [[یونانیان]] باستان یاد کرد که حجاب در میان زنان آنان به شدت رواج داشت؛ به گونهای که جز با حجاب کامل و تحت [[مراقبت]] دیگران [[قادر]] به [[ملاقات]] با [[خویشاوندان]] خود یا حضور در جشنهای مذهبی نبودند<ref>تاریخ تمدن، ج ۲، ص ۳۴۰.</ref>. در [[ایران]] باستان نیز زنان ملزم به رعایت حجاب بودند. ویلدورانت درباره وضع حجاب پس از [[روزگار]] داریوش آورده است که زنان طبقات بالای [[اجتماع]] تنها با تخت روان روپوشدار اجازه [[خروج]] از [[خانه]] را داشتند. آنان در بیرون از خانه [[حق]] ملاقات با مردان را نداشتند؛ حتی زنان شوهردار از [[دیدار]] با [[پدران]] و [[برادران]] خود منع میشدند<ref>تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۴۳۴.</ref>. در [[آیین زرتشت]] که [[مذهب]] رسمی [[ایرانیان]] بود بر هر مرد و [[زن]] [[واجب]] بود که هنگام انجام دادن [[مراسم عبادی]] سر خود را بپوشاند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>، بهگونهای که موهای آنان آشکار نباشد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>. [[پوشش]] [[دختران]] کسرا که حتی پس از [[اسارت]] به دست [[مسلمانان]]، حاضر به برداشتن نقاب از چهره خود نشدند<ref> السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۲۲۱ - ۲۲۲.</ref> نشان پایبندی آنان به [[حجاب]] در [[آیین]] خود بوده است. | |||
در [[شریعت]] [[یهود]] نیز حجاب واجب بوده و متون متعددی از [[تورات]] کنونی این امر را [[تأیید]] میکنند؛ از جمله در [[سفر]] پیدایش از حجاب کامل و حتی پوشش چهره [[زنان]] یاد شده است<ref>کتاب مقدس، پیدایش، ۲۴: ۶۴ - ۶۵.</ref>. در [[کتاب]] [[اشعیای نبی]] از [[مجازات]] دختران [[صهیون]] در [[قیامت]] به [[جرم]] "[[تبرّج]]" و "تنّازی" و به صدا درآوردن زیورآلات خود و [[آشکار کردن]] آنها در برابر دیگران یاد شده است<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۳: ۱۶ - ۲۶.</ref>. افزون بر این، در موارد دیگری از این کتاب از نوع حجاب زنان یهود از جمله چادر<ref>کتاب مقدس، کتاب روت، ۳: ۱۵.</ref>، نقاب<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۴۷: ۱ - ۲.</ref> و بُرْقَع<ref>کتاب مقدس، غزلهای سلیمان، ۴: ۱.</ref> یاد شده است. در [[مسیحیت]] نیز نه تنها [[احکام شریعت]] یهود درباره حجاب [[تغییر]] نیافت، بلکه در برخی موارد بیشتر بر آن تأکید شد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۳.</ref> و افزون بر حجاب ظاهری، در برخی [[آیات]] [[انجیل]] بر [[عفت]] و حجاب درونی زنان یعنی عفت نیز تأکید گردید<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۶.</ref>. بر اساس آموزههای یاد شده، حواریان و پس از آنان پاپها و [[روحانیان]] [[مسیحی]] در صدر اول بر [[وجوب]] [[حجاب]] تأکید کرده، زنان را به رعایت آن فرا میخواندند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۷۵.</ref> تا اینکه پس از رنسانس و [[انقلاب]] صنعتی پس از [[جنگ]] جهانی دوم در قرن نوزدهم حجاب به تدریج کنار گذاشته شد و بیحجابی به گونهای گسترده در اروپا و در پی آن در دیگر [[ملل]] [[جهان]] از جمله [[کشورهای اسلامی]] رواج یافت<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۶۷ - ۶۸.</ref>. در میان [[اعراب جاهلی]] پیش از [[اسلام]] نیز حجاب به نوعی وجود داشت<ref>دائرهالمعارف القرن العشرین، ج ۳، ص ۳۳۶.</ref> و داستان جنگ "[[فجار]]" میان دو [[قبیله قریش]] و [[بنیکنانه]] که به جهت [[کشف]] حجاب زنی از [[بنیعامر]] رخ داد<ref>معجم قبائل العرب، ج ۳، ص ۹۹۷؛ السیرة الحلبیه، ج ۱، ص ۲۰۸.</ref> مؤید این امر است؛ اما گاه آنان بر اثر [[عقاید]] [[خرافی]] و [[باطل]]، کشف حجاب کرده، حتی زنان با بدنی برهنه به [[طواف]] [[خانه خدا]] میپرداختند: {{متن قرآن|وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است، بگو: بیگمان خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>. [[آیه]] درباره برخی [[قبایل عرب]] نازل شده که [[عقیده]] داشتند با لباسی که در آن [[گناه]] کردهاند نباید طواف کرد<ref>جامعالبیان، ج ۸، ص ۲۰۱؛ مجمعالبیان، ج ۴، ص ۶۳۳.</ref>. | |||
در اسلام نیز [[قانون]] حجاب همچون [[شرایع]] پیشین [[تشریع]] شد و مردان و زنان [[مسلمان]] به [[حفظ]] نگاه و [[پوشش]] و نیز عورتها و زینتهای خود از دیگران [[مأمور]] شدند: {{متن قرآن|قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«به مردان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند، این برای آنان پاکتر است، بیگمان خداوند از آنچه میکنند آگاه است و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۰-۳۱.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص444 ـ 447.</ref> | |||
== احکام فقهی حجاب == | |||
[[اسلام]] برای پوشش زنان و مردان مسلمان [[احکام]] متعددی را [[تشریع]] کرده که [[قرآن کریم]] به برخی از آنها اشاره کرده است؛ از جمله: | |||
=== [[وجوب]] حجاب === | |||
داشتن پوشش برای زنان در برابر مردان [[واجب]] است<ref>تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۴۴؛ منهاج الصالحین، ج ۳، ص ۱۳.</ref>، [[دلیل]] این امر آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> است که [[زنان]] [[مسلمان]] را به [[پوشش]] سراسر [[بدن]] [[فرمان]] داده است<ref> اضواءالبیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ الشبهات فی مسئلة الحجاب، ص ۴۳۴ - ۴۳۵.</ref> و نیز [[آیه]] ۳۱ سوره نور که زنان را به [[حفظ]] عورتها [[مأمور]] و آنان را از [[آشکار کردن]] [[زینت]] خود در برابر دیگران [[نهی]] کرده است<ref>اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ مسالک الافهام، کاظمی، ج ۳، ص ۲۶۶ - ۲۷۵؛ کتاب الصلاة، جوادی، ص ۳۹.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص447.</ref>. | |||
=== حدود حجاب === | |||
حدود پوشش زنان در برابر نامحرمان، [[محارم]]، [[همسر]] و دیگران متفاوت است که به حدود آن در هریک از این موارد اشاره میشود. | |||
==== [[حجاب]] در برابر نامحرم ==== | |||
[[قرآن کریم]] در دو [[آیه]] به حدود حجاب [[زنان]] در برابر مردان نامحرم اشاره کرده است: در آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>، زنان را به افکندن چادر بر [[بدن]] خود ملزم کرده است. واژهپژوهان در [[تفسیر]] "جِلباب" معانی مختلفی بیان کردهاند؛ ولی بیشتر آنان، آن را پارچهای دانستهاند که بر روی لباسها افکنده میشود و تمام بدن از سر تا پاها را میپوشاند<ref>تاجالعروس، ج ۱، ص ۳۷۳ - ۳۷۴؛ القاموس المحیط، ج ۱، ص ۴۷؛ التحقیق، ج ۲، ص ۹۵، "جلب".</ref>. در آیهای دیگر نیز زنان به [[حفظ]] عورت، آشکار نکردن زینتهای خود، جز آنچه ظاهر است و افکندن مقنعه بر گریبان در برابر نامحرمان [[فرمان]] داده است: {{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص 447 ـ 450.</ref> | |||
==== [[حجاب]] در برابر محارم ==== | |||
قرآن [[آشکار کردن]] [[زینت]] زنان در برابر محارم از جمله شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، [[برادر]]، پسر برادر، پسر [[خواهر]] و زنان را [[مباح]] دانسته است: {{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، البته آشکار کردن زینت در برابر محارم ذکر شده یکسان نیست و [[وظیفه]] زنان در برابر دیگر محارم با وظیفه آنان در برابر شوهر متفاوت است<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص450 ـ 451.</ref>. | |||
==== [[حجاب]] در برابر نابالغ ==== | |||
آشکار کردن زینتهای [[باطنی]] [[زنان]] در برابر [[کودکان]] غیر ممیزی که از امور جنسی [[آگاهی]] ندارند جایز است: {{متن قرآن|وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء}}<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص ۵۷۳ - ۵۷۴؛ ایضاحالفوائد، ج ۳، ص ۷؛ بدائعالصنائع، ج ۵، ص ۱۲۳.</ref>. مراد از این کودکان، کسانیاند که [[قادر]] به تشخیص عورت از غیر آن نیستند<ref> احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱۲؛ بدائع الصنائع، ج ۵، ص ۱۲۳.</ref>، یا [[توانایی]] [[نقل]] آنچه را میبینند برای دیگران ندارند<ref>فقه القرآن، ج ۲، ص ۱۲۹؛ ایضاح الفوائد، ج ۳، ص ۷.</ref> یا قادر به آمیزش جنسی نیستند<ref> المجموع، ج ۱۶، ص ۱۳۹؛ جامع المقاصد، ج ۱۲، ص ۳۶؛ زبدهالبیان، ص ۵۴۷.</ref>؛ اما آشکار کردن زینت در برابر کودکان ممیز که به امور جنسی آگاهی دارند جایز نیست<ref> المغنی، ج ۷، ص ۴۵۸؛ المجموع، ج ۱۶، ص ۱۳۹؛ مسالک الافهام، شهید، ج ۷، ص ۴۹.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص452.</ref> | |||
=== حجاب زنان سالخورده === | |||
[[قرآن]] در آیه {{متن قرآن|وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و بر زنان از کار افتادهای که امید زناشویی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را وانهند بیآنکه زیورنمایی کنند و پاکدامنی پیشه کردن (و پوشش داشتن) برای آنان بهتر است و خداوند شنوایی داناست» سوره نور، آیه ۶۰.</ref> به زنان سالخوردهای که [[امید]] به [[ازدواج]] ندارند اجازه داده است حجاب خود را کنار بگذارند<ref>التبیان، ج ۷، ص ۴۶۱؛ مجمع البیان، ج ۷، ص ۲۴۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۴، ص ۳۳.</ref>. مراد از {{متن قرآن|وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ}} به نظر برخی، زنانیاند که به سن یائسگی رسیدهاند و باردار نمیشوند<ref>زبدة البیان، ص ۵۵۳؛ جامع البیان، ج ۱۸، ص ۲۱۹.</ref> یا زنان سالخوردهایاند که نگاه به آنان سبب [[فتنه]] نمیشود<ref> تذکرهالفقهاء، ج ۲، ص ۵۷۴؛ جامعالمقاصد، ج ۱۲، ص ۳۴.</ref>. اینگونه زنان میتوانند در برابر غیر محارم مقنعه خود را برداشته، برخی زینتهای باطنی همچون [[موی سر]] و بازوهای خود را آشکار کنند<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۲، ص ۳۰۹؛ جواهرالکلام، ج ۲۹، ص ۸۶؛ مبانی العروه، ج ۱، ص ۸۴ - ۸۵، "کتاب النکاح".</ref>. [[قرآن]] در ادامه، برداشتن [[حجاب]] از سوی این [[زنان]] را مشروط به نیاراستن خود در برابر مردان کرده است: {{متن قرآن|غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ }}<ref>احکام القرآن، ابن عربی، ج ۳، ص ۴۱۹؛ تفسیر ابن زمنین، ج ۳، ص ۲۴۶.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص452 ـ 453.</ref> | |||
=== [[حجاب]] در [[نماز]] === | |||
[[قرآن]] در [[آیه]] {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}}<ref>«ای فرزندان آدم! در هر نمازگاهی زیور خود را بردارید و بخورید و بیاشامید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمیدارد» سوره اعراف، آیه ۳۱.</ref> همه [[انسانها]] را به [[پوشش]] زینتهای خود در [[مساجد]] [[فرمان]] داده است. به نظر بسیاری از [[مفسران]] و [[فقها]]، مراد از [[زینت]] در آیه، لباسهای [[نیک]] است<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۷؛ جامع البیان، ج ۸، ص ۲۱۰.</ref>. برخی نیز مقصود از زینت را شانه کردن سر و ریش<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۷؛ تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۷۰.</ref> و مراد از مساجد را نیز نماز<ref>احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱؛ مستند الشیعه، ج ۴، ص ۲۴۲.</ref> یا مطلق حضور در مساجد<ref>فقه القرآن، ج ۱، ص ۱۵۶.</ref> دانستهاند و [[روایات]] گفتهاند: پوشش [[بدن]] بر [[زن]] و مرد در [[نماز واجب]] است<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص ۴۴۷؛ فقه القرآن، ج ۱، ص ۱۵۶؛ المعتبر، ج ۲، ص ۱۰۱.</ref>؛ اما درباره مقدار پوشش معتقدند که بر مرد تنها پوشش عورت [[واجب]] است<ref>احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱ - ۴۲؛ جامع المقاصد، ج ۲، ص ۹۳.</ref>، ولی [[زنان]] باید همه بدن جز صورت، دستها و دو قدم را بپوشانند<ref>المبسوط، طوسی، ج ۱، ص ۸۷؛ مختلف الشیعه، ج ۲، ص ۹۷.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص454.</ref> | |||
=== [[وظایف]] [[مؤمنان]] و [[حکومت]] درباره [[حجاب]] === | |||
افزون بر [[مکلف]] بودن [[زنان]] برای [[حفظ]] حجاب، مؤمنان و [[حکومت اسلامی]] نیز در این زمینه وظایفی دارند که از جمله وظایف آنان سفارش زنان به رعایت حجاب است. این [[تکلیف]] از آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} را [[مأمور]] کرده است تا [[همسران]] و [[دختران]] خود و زنان [[مسلمان]] را به حجاب فرمان دهد برداشت میشود. آیاتی که به شکل عام، [[حاکمان]] و همه [[مسلمانان]] را به [[امر به معروف و نهی از منکر]] [[فرمان]] دادهاند، مانند: {{متن قرآن|الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ}}<ref>«(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا میدارند و زکات میپردازند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.</ref> [[امر]] به حجاب و [[نهی]] از بیحجابی را نیز شامل میشوند، از اینرو [[مؤمنان]] و [[حکومت اسلامی]] [[وظیفه]] دارند [[زنان]] [[مسلمان]] را به [[پوشش]] حجاب امر کرده، آنان را از بیحجابی بازدارند<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص455.</ref>. | |||
== [[شبهات]] حجاب == | |||
شبهات و ایرادهای متعددی از سوی برخی [[مسلمانان]] و نامسلمانان درباره [[حجاب]] یاد شده است که عمدهترین آنها بدین شرحاند: | |||
=== میل به [[ریاضت]] و [[رهبانیت]] === | |||
برخی [[تشریع]] حجاب و [[ترغیب]] دیگران به آن را در واقع سوق دادن [[انسانها]] به رهبانیت و ترک لذتهای مادی دانستهاند، در حالی که [[زن]] و مرد در [[جهان]] [[طبیعت]] برای کامرانی و لذتجویی از یکدیگر [[آفریده]] شدهاند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۳۹۷، "مسئله حجاب".</ref>. | |||
در پاسخ باید گفت [[اسلام]] به شدت مخالف ریاضت و رهبانیت است، چنانکه [[پیامبراکرم]] {{صل}} در روایتی به صراحت از این امر یاد کرده است<ref> الکافی، ج ۵، ص ۴۹۴؛ وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۱۰۶ - ۱۰۷.</ref>. افزون بر این، اسلام [[پیروان]] خود را به بهرهوری از لذتهای مادی و ترک رهبانیت ترغیب کرده است؛ از جمله در آیهای از [[آیات قرآن]]، تحریمکنندگان لذتهای مادی [[دنیوی]] به شدت [[نکوهش]] شدهاند: {{متن قرآن|قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}}<ref>«بگو: چه کسی زیوری را که خداوند برای بندگانش پدید آورده و (نیز) روزیهای پاکیزه را، حرام کرده است؟ بگو: آن (ها) در زندگی این جهان برای کسانی است که ایمان آوردهاند، در روز رستخیز (نیز) ویژه (ی مؤمنان) است؛ این چنین ما آیات خود را برای گروهی که دانشورند روشن میداریم» سوره اعراف، آیه ۳۲.</ref>، در روایتی نیز بهره بردن از لذتهای مادی جزء [[دین]]<ref>الکافی، ج ۶، ص ۴۳۹؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۶.</ref> و در [[حدیثی]] دیگر، [[دوست داشتن]] [[زنان]] از [[اخلاق]] [[پیامبران]] دانسته شده است<ref>الکافی، ج ۵، ص ۳۲۰؛ تهذیب، ج ۷، ص ۴۰۳.</ref>، بنابراین [[تشریع حکم]] حجاب که بر اساس حکمتهایی از جمله مقابله با بیبند و باری صورت گرفته با لذتجویی [[مشروع]] [[زن]] و مرد از یکدیگر منافاتی ندارد<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص456 ـ 457.</ref>. | |||
=== [[ناامنی]] === | |||
به نظر برخی، ریشه [[قانون]] حجاب در میان [[ملتها]] ناامنی است، زیرا در گذشته اشیا و افراد باارزش همواره در [[معرض]] تعرض و [[تجاوز]] دیگران قرار داشتهاند، از اینرو انسانها برای [[حفظ]] این اشیا و افراد باارزش آنها را از دیدگان دیگران پنهان میکردند و مخفی کردن زنان در پشت حجاب به این جهت بوده است<ref>ر.ک: حجاب و کشف حجاب در ایران، ص ۱۸ - ۱۹.</ref>. | |||
در پاسخ این [[شبهه]] نیز باید گفت: | |||
# این مطلب انکارپذیر نیست که [[ناامنی]] تا حدودی در برخی پوششهای افراطی بعضی [[ملل]]، اثرگذار بوده است؛ ولی اینگونه نیست که در [[روزگار]] ما [[امنیت]] کامل برقرار باشد و [[زنان]] در صورت [[کشف]] [[حجاب]] از هرگونه تعرض در [[امان]] باشند. مؤید این مدعا آمار فراوانی است که از [[تجاوز]] به زنان بیحجاب در کشورهای غیر [[اسلامی]] گزارش میشود<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۵ - ۴۰۷، "مسئله حجاب".</ref>. | |||
# [[حکمت]] [[تشریع]] حجاب در [[اسلام]]، تنها [[حفظ]] امنیت زنان نیست، بلکه افزون بر آن، اسلام اهداف دیگری در تشریع این [[قانون]] دارد که برای تحقق آنها حجاب را لازم شمرده است<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص457.</ref>. | |||
=== [[استثمار]] زنان === | |||
برخی [[حریم]] و [[پوشش]] [[زن]] را برگرفته از دیدگاه [[مالکیت]] مرد و [[تسلط]] وی بر [[زن]] دانسته و گفتهاند: مردان برای استثمار و بهرهگیری [[اقتصادی]] از زنان، آنان را در [[خانه]] نگه داشته و آنها را به پوشاندن خود از دیگران وادار کردهاند<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۸.</ref>. | |||
در پاسخ این شبهه نیز میگوییم هرچند مرد در گذشته، هم به زن و هم به [[فرزندان]] خود [[ظلم]] و آنان را استثمار میکرده، مسلّم است که اسلام در تشریع حجاب این [[هدف]] را دنبال نمیکند، بلکه برعکس به شدت با بهرهکشی و استثمار زنان [[مبارزه]] کرده است. مؤید این امر آن است که اسلام همه هزینههای ضروری زنان را بر عهده مردان گذاشته است: {{متن قرآن|الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا}}<ref>«مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از داراییهای خویش میبخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاهها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نساء، آیه ۳۴.</ref>، افزون بر این، به زنان [[حق]] داده است که در برابر کاری که برای شوهر انجام میدهند حتی شیر دادن به فرزند خود از مردان اجرت بخواهند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۱۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص457.</ref> | |||
=== [[مخالفت]] با [[تمدن]] === | |||
برخی حجاب را [[نشانه]] [[عقبماندگی]] افراد و [[مخالف]] با [[پیشرفت]] و تمدن[[بشر]] دانستهاند<ref>ر.ک: حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۰۷.</ref>. | |||
در پاسخ باید گفت: | |||
# اگر برداشتن حجاب نشانه تمدن و پیشرفت است، باید حیوانات را از [[انسانها]] متمدنتر دانست. | |||
# اگر این امر نشانه تمدن است، چرا بسیاری از ملتهایی که از حجاب فاصله گرفتهاند به تمدن و پیشرفت [[دست]] نیافتهاند. | |||
# از نگاه [[قرآن]]، [[احکام الهی]] از جمله حجاب [[بهترین]] [[قانون]] بوده که سبب پیشرفت و [[سعادت ابدی]] انسانها شده و هر قانونی که مخالف این [[احکام]] باشد، قانون [[دوران جاهلیت]] و سبب عقبافتادگی انسانها خواهد بود: {{متن قرآن|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را میجویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص458.</ref> | |||
=== سلب [[آزادی]] [[زن]] === | |||
گفته شده که حجاب مایه سلب آزادی زن و آزادی، [[حق]] طبیعی اوست، از این رو وادار کردن زنان به حجاب، در واقع [[بیاعتنایی]] به [[حق آزادی]] زن و [[اهانت]] به حیثیت [[انسانی]] و [[ظلم]] به اوست<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۴۶، "مسئله حجاب".</ref>. | |||
در پاسخ باید گفت اگر اسلام با تشریع حجاب، زنان را در [[خانه]] [[حبس]] کند و مانع بیرون رفتن و دیگر فعالیتهای [[اجتماعی]] آنان شود، این ادعا پذیرفتنی است، در حالی که چنین چیزی در حجاب [[اسلامی]] نیست، بلکه برعکس، اسلام با تشریع این قانون سبب [[کرامت]] و [[احترام]] بیشتر زنان شده و آنان را از تعرض فاسدان و [[تبهکاران]] مصون نگاه داشته است<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۴۶ - ۴۴۸.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص458.</ref> | |||
=== رکود فعالیت ها === | |||
برخی گفتهاند: [[زنان]] نیز همانند مردان دارای ذوق، [[فکر]]، [[فهم]]، هوش و [[استعداد]] کارند؛ اما واداشتن آنان به [[پوشش]] و جدا کردن آنان از مردان، سبب رکود و تعطیل فعالیتهایی است که [[خلقت]] در استعداد زنان قرار داده است<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱.</ref>. این ایراد به برخی حجابهای رایج میان برخی [[ملل]] پیشین از جمله [[ایرانیان]] و [[هندیان]] قدیم وارد است؛ اما [[اسلام]] با [[تشریع]] [[حجاب]]، زنان را به نشستن در [[خانه]] وادار نکرده تا سبب رکود فعالیتها گردد، بلکه حجاب در اسلام برای محدود کردن التذاذهای جنسی در محیط [[خانواده]] و جلوگیری از تحریک افراد و [[جامعه]] است و چنین قانونی، نه تنها سبب رکود فعالیتها نشده، مایه تقویت نیروی کار و رونق [[فعالیتهای اقتصادی]] [[اجتماع]] نیز میگردد<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱، "مسئله حجاب".</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص458 ـ 459.</ref> | |||
=== افزایش التهابها و حساسیت ها === | |||
برخی گفتهاند: از آنجا که [[انسان]] به آنچه از آن منع شود حریصتر میگردد، در پوشش قرار دادن زنان و منع مردان از نگاه و [[تمتع]] از آنان، سبب افزایش التهابها و بروز اختلالات [[روحی]] و [[روانی]] در مردان میگردد<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ 459.</ref>. | |||
در پاسخ باید گفت درست است که ناکامی جنسی آثار [[ناگواری]] از جمله افزایش التهابها دارد؛ اما برداشتن [[حریم]] میان [[زن]] و مرد مشکل را حل نکرده، بلکه بر آن میافزاید، زیرا برخی [[غرایز]] از جمله [[غریزه جنسی]] پایانناپذیر بوده، اگر رها و [[آزاد]] باشد، ارضاشدنی نیست و این امر سبب تحریک بیشتر التهابها و عقدههای روحی و روانی میگردد. از سوی دیگر، [[انسان]] به چیزی [[حرص]] میورزد که هم از آن [[ممنوع]] و هم به سوی آن تحریک شود؛ اما اگر چیزی اصلاً عرضه نشود یا کمتر عرضه شود، [[حرص]] و ولع به آن نیز کمتر خواهد بود<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۶۱.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص459.</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
| خط ۱۴: | خط ۹۷: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم''']] | |||
# [[پرونده:000061.jpg|22px]] [[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰''']]. | |||
# [[پرونده:1100806.jpg|22px]] [[حسن علیپور وحید|علیپور وحید، حسن]]، [[مکتب در فرآیند نواندیشی (کتاب)|'''مکتب در فرآیند نواندیشی''']] | |||
# [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۳
حجاب از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حجاب در قرآن - حجاب در حدیث - حجاب در فقه اسلامی - حجاب در جامعهشناسی اسلامی - حجاب در تاریخ اسلامی - حجاب در معارف و سیره حسینی - حجاب در معارف و سیره فاطمی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
در وجوب پوشش زن میان هیچ یک از مذاهب اسلامی، تردیدی نیست و همه فقیهان و عالمان آشنا به نصوص دینی بر لزوم پوشیده بودن بدن زن از نگاه نامحرم اتفاق نظر دارند، چنانکه از چشم چرانی زن و مرد نهی شده و تردیدی در آن نیست. حکم حجاب در سوره احزاب و نور ۱۸ سال پس از بعثت پیامبر نازل شده و پیامبر در این دسته از آیات در آغاز با متوجه کردن زنان، خود موضوع حجاب را مطرح میکند، آنگاه در شکل کلیتری در سوره احزاب و نور به ضرورت آن توجه میدهد[۱].
لغتشناسی
حجاب از ریشه "ح ـ ج ـ ب" و در لغت به معنای منع کردن و بازداشتن چیزی از چیز دیگر است[۲]، خواه آن دو چیز از امور مادی یا معنوی باشند[۳]. به حایل و پرده میان دو چیز نیز "حجاب" اطلاق گردیده است[۴] و در اصطلاح فقه اسلامی عبارت است از پوشش ویژه زن که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند[۵] یا به حالت پوشیده بودن زن در برابر دیگران اطلاق میگردد[۶].[۷]
حجاب در قرآن
واژه حجاب و مشتقات آن ۸ بار در قرآن به کار رفته است که در یک آیه مراد از آن مانع مادی و حجاب اصطلاحی است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا﴾[۸]. افزون بر این، قرآن از این معنا با تعبیرهای دیگری نیز یاد کرده است؛ از جمله پایین انداختن جِلْباب: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۹]، پوشاندن سر و گریبان با خِمار: ﴿وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ﴾، کنار گذاشتن لباس برای زنان سالخورده: ﴿أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ﴾[۱۰] که لزوم پوشش برای زنان غیر سالخورده از مفهوم آیه برداشت میشود[۱۱]، آشکار نکردن زینت جز برای محارم: ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ﴾[۱۲]، حفظ عورتها: ﴿وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ﴾[۱۳]، پوشیدن لباس برای حفظ عورتها: ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[۱۴].[۱۵]
حکمت حجاب
تشریع حجاب در شرایع الهی و اسلام بیدلیل و حکمت نیست، بلکه حکمتهای متعددی دارد که همه آنها در جهت مصالح بشر و مایه خیر برای زناناند: ﴿وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ﴾[۱۶]. برخی از عمدهترین حکمتهای آن عبارتاند از:
- پاسخ به نیاز فطری: خداوند زنان را با فطرت پاک عفتطلبی آفریده است و تشریع حجاب در واقع پاسخی به این نیاز فطری آنان است[۱۷].
- ایجاد امنیت: از دیگر حکمتهای حجاب، حفظ زنان از آزار دیگران و ایجاد امنیت برای آنان است: ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ﴾[۱۸].
- تزکیه و طهارت: حکمت دیگر تشریع حجاب، تزکیه نفس و باطن افراد است: ﴿ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ﴾[۱۹]. رعایت پوشش، هم سبب تطهیر قلوب مردان شده و هم قلوب زنان را از آلودگی پاک میکند، از سویی دیگر، این طهارت هم بر افراد اثر گذاشته و سبب دوری آنان از رذایل اخلاقی و وسوسههای شیطانی میشود و هم بر اجتماع مؤثر بوده و محیط زندگی را از مظاهر شهوانی و غرایز حیوانی پاک میسازد[۲۰]. افزون بر موارد یاد شده، استحکام بیشتر بنیان خانواده، حکمت دیگر حجاب است، زیرا پوشیده بودن زنان و وجود حریم میان آنان و مردان، از روابط آزاد و بیبند و بار افراد و تمایل هریک از زوجین به نامحرمان جلوگیری کرده، اسباب توجه و پیوند بیشتر میان آنان را فراهم میکند[۲۱].[۲۲]
پیشینه حجاب
از همان آغاز خلقت بشر پوشش در میان انسانها بوده و همه افراد و ملل به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند. آیه ﴿فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ﴾[۲۳] که از وسوسه کردن آدم و حوا برای برهنه کردن آنان یاد کرده و نیز آیه ﴿فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ﴾[۲۴] که از برهنه شدن آنان بر اثر پیروی از وسوسههای شیطان و پوشاندن خود پس از برهنگی سخن به میان آورده است. همچنین آیه ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ﴾[۲۵] که با یادآوری این ماجرا انسانها را از پیروی وسوسههای شیطان برحذر داشته است، به دست میآید که پوشش در میان نخستین انسانها رایج بوده و آنان برخی از قسمتهای بدن خود را در برابر دیگران حتی همسر خویش میپوشاندند.
پس از دوره حضرت آدم (ع) نیز پوشش در میان ملل و شرایع دیگر رواج داشته است. با آغاز عصر بافندگی و پیدایی لباس، همه ملتها و پیروان شرایع برای خود نوعی پوشش را برگزیدند. بررسی و ارائه پوششهای زنان در میان اقوام مختلف، از عهد باستان تا قرن بیستم از سوی برخی پژوهشگران این امر را تأیید میکند[۲۶]. از جمله این اقوام میتوان از یونانیان باستان یاد کرد که حجاب در میان زنان آنان به شدت رواج داشت؛ به گونهای که جز با حجاب کامل و تحت مراقبت دیگران قادر به ملاقات با خویشاوندان خود یا حضور در جشنهای مذهبی نبودند[۲۷]. در ایران باستان نیز زنان ملزم به رعایت حجاب بودند. ویلدورانت درباره وضع حجاب پس از روزگار داریوش آورده است که زنان طبقات بالای اجتماع تنها با تخت روان روپوشدار اجازه خروج از خانه را داشتند. آنان در بیرون از خانه حق ملاقات با مردان را نداشتند؛ حتی زنان شوهردار از دیدار با پدران و برادران خود منع میشدند[۲۸]. در آیین زرتشت که مذهب رسمی ایرانیان بود بر هر مرد و زن واجب بود که هنگام انجام دادن مراسم عبادی سر خود را بپوشاند[۲۹]، بهگونهای که موهای آنان آشکار نباشد[۳۰]. پوشش دختران کسرا که حتی پس از اسارت به دست مسلمانان، حاضر به برداشتن نقاب از چهره خود نشدند[۳۱] نشان پایبندی آنان به حجاب در آیین خود بوده است.
در شریعت یهود نیز حجاب واجب بوده و متون متعددی از تورات کنونی این امر را تأیید میکنند؛ از جمله در سفر پیدایش از حجاب کامل و حتی پوشش چهره زنان یاد شده است[۳۲]. در کتاب اشعیای نبی از مجازات دختران صهیون در قیامت به جرم "تبرّج" و "تنّازی" و به صدا درآوردن زیورآلات خود و آشکار کردن آنها در برابر دیگران یاد شده است[۳۳]. افزون بر این، در موارد دیگری از این کتاب از نوع حجاب زنان یهود از جمله چادر[۳۴]، نقاب[۳۵] و بُرْقَع[۳۶] یاد شده است. در مسیحیت نیز نه تنها احکام شریعت یهود درباره حجاب تغییر نیافت، بلکه در برخی موارد بیشتر بر آن تأکید شد[۳۷] و افزون بر حجاب ظاهری، در برخی آیات انجیل بر عفت و حجاب درونی زنان یعنی عفت نیز تأکید گردید[۳۸]. بر اساس آموزههای یاد شده، حواریان و پس از آنان پاپها و روحانیان مسیحی در صدر اول بر وجوب حجاب تأکید کرده، زنان را به رعایت آن فرا میخواندند[۳۹] تا اینکه پس از رنسانس و انقلاب صنعتی پس از جنگ جهانی دوم در قرن نوزدهم حجاب به تدریج کنار گذاشته شد و بیحجابی به گونهای گسترده در اروپا و در پی آن در دیگر ملل جهان از جمله کشورهای اسلامی رواج یافت[۴۰]. در میان اعراب جاهلی پیش از اسلام نیز حجاب به نوعی وجود داشت[۴۱] و داستان جنگ "فجار" میان دو قبیله قریش و بنیکنانه که به جهت کشف حجاب زنی از بنیعامر رخ داد[۴۲] مؤید این امر است؛ اما گاه آنان بر اثر عقاید خرافی و باطل، کشف حجاب کرده، حتی زنان با بدنی برهنه به طواف خانه خدا میپرداختند: ﴿وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾[۴۳]. آیه درباره برخی قبایل عرب نازل شده که عقیده داشتند با لباسی که در آن گناه کردهاند نباید طواف کرد[۴۴].
در اسلام نیز قانون حجاب همچون شرایع پیشین تشریع شد و مردان و زنان مسلمان به حفظ نگاه و پوشش و نیز عورتها و زینتهای خود از دیگران مأمور شدند: ﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۴۵].[۴۶]
احکام فقهی حجاب
اسلام برای پوشش زنان و مردان مسلمان احکام متعددی را تشریع کرده که قرآن کریم به برخی از آنها اشاره کرده است؛ از جمله:
وجوب حجاب
داشتن پوشش برای زنان در برابر مردان واجب است[۴۷]، دلیل این امر آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۴۸] است که زنان مسلمان را به پوشش سراسر بدن فرمان داده است[۴۹] و نیز آیه ۳۱ سوره نور که زنان را به حفظ عورتها مأمور و آنان را از آشکار کردن زینت خود در برابر دیگران نهی کرده است[۵۰].[۵۱].
حدود حجاب
حدود پوشش زنان در برابر نامحرمان، محارم، همسر و دیگران متفاوت است که به حدود آن در هریک از این موارد اشاره میشود.
حجاب در برابر نامحرم
قرآن کریم در دو آیه به حدود حجاب زنان در برابر مردان نامحرم اشاره کرده است: در آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۵۲]، زنان را به افکندن چادر بر بدن خود ملزم کرده است. واژهپژوهان در تفسیر "جِلباب" معانی مختلفی بیان کردهاند؛ ولی بیشتر آنان، آن را پارچهای دانستهاند که بر روی لباسها افکنده میشود و تمام بدن از سر تا پاها را میپوشاند[۵۳]. در آیهای دیگر نیز زنان به حفظ عورت، آشکار نکردن زینتهای خود، جز آنچه ظاهر است و افکندن مقنعه بر گریبان در برابر نامحرمان فرمان داده است: ﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۵۴].[۵۵]
حجاب در برابر محارم
قرآن آشکار کردن زینت زنان در برابر محارم از جمله شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، برادر، پسر برادر، پسر خواهر و زنان را مباح دانسته است: ﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۵۶]، البته آشکار کردن زینت در برابر محارم ذکر شده یکسان نیست و وظیفه زنان در برابر دیگر محارم با وظیفه آنان در برابر شوهر متفاوت است[۵۷].
حجاب در برابر نابالغ
آشکار کردن زینتهای باطنی زنان در برابر کودکان غیر ممیزی که از امور جنسی آگاهی ندارند جایز است: ﴿وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء﴾[۵۸]. مراد از این کودکان، کسانیاند که قادر به تشخیص عورت از غیر آن نیستند[۵۹]، یا توانایی نقل آنچه را میبینند برای دیگران ندارند[۶۰] یا قادر به آمیزش جنسی نیستند[۶۱]؛ اما آشکار کردن زینت در برابر کودکان ممیز که به امور جنسی آگاهی دارند جایز نیست[۶۲].[۶۳]
حجاب زنان سالخورده
قرآن در آیه ﴿وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾[۶۴] به زنان سالخوردهای که امید به ازدواج ندارند اجازه داده است حجاب خود را کنار بگذارند[۶۵]. مراد از ﴿وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ﴾ به نظر برخی، زنانیاند که به سن یائسگی رسیدهاند و باردار نمیشوند[۶۶] یا زنان سالخوردهایاند که نگاه به آنان سبب فتنه نمیشود[۶۷]. اینگونه زنان میتوانند در برابر غیر محارم مقنعه خود را برداشته، برخی زینتهای باطنی همچون موی سر و بازوهای خود را آشکار کنند[۶۸]. قرآن در ادامه، برداشتن حجاب از سوی این زنان را مشروط به نیاراستن خود در برابر مردان کرده است: ﴿غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ ﴾[۶۹].[۷۰]
حجاب در نماز
قرآن در آیه ﴿يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾[۷۱] همه انسانها را به پوشش زینتهای خود در مساجد فرمان داده است. به نظر بسیاری از مفسران و فقها، مراد از زینت در آیه، لباسهای نیک است[۷۲]. برخی نیز مقصود از زینت را شانه کردن سر و ریش[۷۳] و مراد از مساجد را نیز نماز[۷۴] یا مطلق حضور در مساجد[۷۵] دانستهاند و روایات گفتهاند: پوشش بدن بر زن و مرد در نماز واجب است[۷۶]؛ اما درباره مقدار پوشش معتقدند که بر مرد تنها پوشش عورت واجب است[۷۷]، ولی زنان باید همه بدن جز صورت، دستها و دو قدم را بپوشانند[۷۸].[۷۹]
وظایف مؤمنان و حکومت درباره حجاب
افزون بر مکلف بودن زنان برای حفظ حجاب، مؤمنان و حکومت اسلامی نیز در این زمینه وظایفی دارند که از جمله وظایف آنان سفارش زنان به رعایت حجاب است. این تکلیف از آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۸۰] که پیامبر اکرم (ص) را مأمور کرده است تا همسران و دختران خود و زنان مسلمان را به حجاب فرمان دهد برداشت میشود. آیاتی که به شکل عام، حاکمان و همه مسلمانان را به امر به معروف و نهی از منکر فرمان دادهاند، مانند: ﴿الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ﴾[۸۱] امر به حجاب و نهی از بیحجابی را نیز شامل میشوند، از اینرو مؤمنان و حکومت اسلامی وظیفه دارند زنان مسلمان را به پوشش حجاب امر کرده، آنان را از بیحجابی بازدارند[۸۲].
شبهات حجاب
شبهات و ایرادهای متعددی از سوی برخی مسلمانان و نامسلمانان درباره حجاب یاد شده است که عمدهترین آنها بدین شرحاند:
میل به ریاضت و رهبانیت
برخی تشریع حجاب و ترغیب دیگران به آن را در واقع سوق دادن انسانها به رهبانیت و ترک لذتهای مادی دانستهاند، در حالی که زن و مرد در جهان طبیعت برای کامرانی و لذتجویی از یکدیگر آفریده شدهاند[۸۳].
در پاسخ باید گفت اسلام به شدت مخالف ریاضت و رهبانیت است، چنانکه پیامبراکرم (ص) در روایتی به صراحت از این امر یاد کرده است[۸۴]. افزون بر این، اسلام پیروان خود را به بهرهوری از لذتهای مادی و ترک رهبانیت ترغیب کرده است؛ از جمله در آیهای از آیات قرآن، تحریمکنندگان لذتهای مادی دنیوی به شدت نکوهش شدهاند: ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ﴾[۸۵]، در روایتی نیز بهره بردن از لذتهای مادی جزء دین[۸۶] و در حدیثی دیگر، دوست داشتن زنان از اخلاق پیامبران دانسته شده است[۸۷]، بنابراین تشریع حکم حجاب که بر اساس حکمتهایی از جمله مقابله با بیبند و باری صورت گرفته با لذتجویی مشروع زن و مرد از یکدیگر منافاتی ندارد[۸۸].
ناامنی
به نظر برخی، ریشه قانون حجاب در میان ملتها ناامنی است، زیرا در گذشته اشیا و افراد باارزش همواره در معرض تعرض و تجاوز دیگران قرار داشتهاند، از اینرو انسانها برای حفظ این اشیا و افراد باارزش آنها را از دیدگان دیگران پنهان میکردند و مخفی کردن زنان در پشت حجاب به این جهت بوده است[۸۹].
در پاسخ این شبهه نیز باید گفت:
- این مطلب انکارپذیر نیست که ناامنی تا حدودی در برخی پوششهای افراطی بعضی ملل، اثرگذار بوده است؛ ولی اینگونه نیست که در روزگار ما امنیت کامل برقرار باشد و زنان در صورت کشف حجاب از هرگونه تعرض در امان باشند. مؤید این مدعا آمار فراوانی است که از تجاوز به زنان بیحجاب در کشورهای غیر اسلامی گزارش میشود[۹۰].
- حکمت تشریع حجاب در اسلام، تنها حفظ امنیت زنان نیست، بلکه افزون بر آن، اسلام اهداف دیگری در تشریع این قانون دارد که برای تحقق آنها حجاب را لازم شمرده است[۹۱].
استثمار زنان
برخی حریم و پوشش زن را برگرفته از دیدگاه مالکیت مرد و تسلط وی بر زن دانسته و گفتهاند: مردان برای استثمار و بهرهگیری اقتصادی از زنان، آنان را در خانه نگه داشته و آنها را به پوشاندن خود از دیگران وادار کردهاند[۹۲].
در پاسخ این شبهه نیز میگوییم هرچند مرد در گذشته، هم به زن و هم به فرزندان خود ظلم و آنان را استثمار میکرده، مسلّم است که اسلام در تشریع حجاب این هدف را دنبال نمیکند، بلکه برعکس به شدت با بهرهکشی و استثمار زنان مبارزه کرده است. مؤید این امر آن است که اسلام همه هزینههای ضروری زنان را بر عهده مردان گذاشته است: ﴿الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا﴾[۹۳]، افزون بر این، به زنان حق داده است که در برابر کاری که برای شوهر انجام میدهند حتی شیر دادن به فرزند خود از مردان اجرت بخواهند[۹۴].[۹۵]
مخالفت با تمدن
برخی حجاب را نشانه عقبماندگی افراد و مخالف با پیشرفت و تمدنبشر دانستهاند[۹۶].
در پاسخ باید گفت:
- اگر برداشتن حجاب نشانه تمدن و پیشرفت است، باید حیوانات را از انسانها متمدنتر دانست.
- اگر این امر نشانه تمدن است، چرا بسیاری از ملتهایی که از حجاب فاصله گرفتهاند به تمدن و پیشرفت دست نیافتهاند.
- از نگاه قرآن، احکام الهی از جمله حجاب بهترین قانون بوده که سبب پیشرفت و سعادت ابدی انسانها شده و هر قانونی که مخالف این احکام باشد، قانون دوران جاهلیت و سبب عقبافتادگی انسانها خواهد بود: ﴿أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ﴾[۹۷].[۹۸]
سلب آزادی زن
گفته شده که حجاب مایه سلب آزادی زن و آزادی، حق طبیعی اوست، از این رو وادار کردن زنان به حجاب، در واقع بیاعتنایی به حق آزادی زن و اهانت به حیثیت انسانی و ظلم به اوست[۹۹].
در پاسخ باید گفت اگر اسلام با تشریع حجاب، زنان را در خانه حبس کند و مانع بیرون رفتن و دیگر فعالیتهای اجتماعی آنان شود، این ادعا پذیرفتنی است، در حالی که چنین چیزی در حجاب اسلامی نیست، بلکه برعکس، اسلام با تشریع این قانون سبب کرامت و احترام بیشتر زنان شده و آنان را از تعرض فاسدان و تبهکاران مصون نگاه داشته است[۱۰۰].[۱۰۱]
رکود فعالیت ها
برخی گفتهاند: زنان نیز همانند مردان دارای ذوق، فکر، فهم، هوش و استعداد کارند؛ اما واداشتن آنان به پوشش و جدا کردن آنان از مردان، سبب رکود و تعطیل فعالیتهایی است که خلقت در استعداد زنان قرار داده است[۱۰۲]. این ایراد به برخی حجابهای رایج میان برخی ملل پیشین از جمله ایرانیان و هندیان قدیم وارد است؛ اما اسلام با تشریع حجاب، زنان را به نشستن در خانه وادار نکرده تا سبب رکود فعالیتها گردد، بلکه حجاب در اسلام برای محدود کردن التذاذهای جنسی در محیط خانواده و جلوگیری از تحریک افراد و جامعه است و چنین قانونی، نه تنها سبب رکود فعالیتها نشده، مایه تقویت نیروی کار و رونق فعالیتهای اقتصادی اجتماع نیز میگردد[۱۰۳].[۱۰۴]
افزایش التهابها و حساسیت ها
برخی گفتهاند: از آنجا که انسان به آنچه از آن منع شود حریصتر میگردد، در پوشش قرار دادن زنان و منع مردان از نگاه و تمتع از آنان، سبب افزایش التهابها و بروز اختلالات روحی و روانی در مردان میگردد[۱۰۵].
در پاسخ باید گفت درست است که ناکامی جنسی آثار ناگواری از جمله افزایش التهابها دارد؛ اما برداشتن حریم میان زن و مرد مشکل را حل نکرده، بلکه بر آن میافزاید، زیرا برخی غرایز از جمله غریزه جنسی پایانناپذیر بوده، اگر رها و آزاد باشد، ارضاشدنی نیست و این امر سبب تحریک بیشتر التهابها و عقدههای روحی و روانی میگردد. از سوی دیگر، انسان به چیزی حرص میورزد که هم از آن ممنوع و هم به سوی آن تحریک شود؛ اما اگر چیزی اصلاً عرضه نشود یا کمتر عرضه شود، حرص و ولع به آن نیز کمتر خواهد بود[۱۰۶].[۱۰۷]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم، ج۱، ص ۴۴۰.
- ↑ مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۴۳؛ المصباح، ج ۲، ص ۱۲۱؛ التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۶ - ۱۶۷، "حجب".
- ↑ التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۷.
- ↑ القاموس المحیط، ج ۱، ص ۵۲؛ لسانالعرب، ج ۱، ص ۲۹۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۴۵۵، "حجب".
- ↑ جواهرالکلام، ج ۸، ص ۱۶۳؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۲۴، ص ۱۷۴.
- ↑ فرهنگ فقه، ج ۲، ص ۲۸۲.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص441 ـ 442.
- ↑ «ای مؤمنان! به خانههای پیامبر وارد نشوید مگر به شما برای (خوردن) خوراک، اجازه دهند- بیآنکه چشم به راه آماده شدن آن (خوراک) باشید- ولی چون فرا خوانده شدید درون روید و چون خوراک خوردید پراکنده شوید و دل به گفت و گو نسپارید که این (کار) پیامبر را آزار میدهد و از شما شرم میدارد ولی خداوند از (گفتن) حقیقت شرم نمیکند و چون از آنان چیزی خواستید از پشت پردهای بخواهید، این برای دلهای شما و دلهای آنان پاکیزهتر است و شما حقّ ندارید که پیامبر را بیازارید و نه هرگز پس از او همسرانش را به همسری گیرید که آن نزد خداوند، سترگ است» سوره احزاب، آیه ۵۳.
- ↑ «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
- ↑ «پوشش خود را وانهند» سوره نور، آیه ۶۰.
- ↑ زبدهالبیان، ص ۵۵۴؛ اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۷ - ۲۴۸.
- ↑ سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ «ای فرزندان آدم! برای شما جامهای را فرو فرستادهایم که شرمگاههای شما را میپوشاند و (نیز) جامهای را که زینت است و لباس پرهیزگاری، باری، بهتر است؛ این از آیات خداوند است باشد که آنان در یاد گیرند» سوره اعراف، آیه ۲۶.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص442 ـ 443.
- ↑ «پوشش داشتن برای آنان بهتر است» سوره نور، آیه ۶۰.
- ↑ حجاب المسلمه، ص ۱۳۲؛ حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۹.
- ↑ «این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
- ↑ «این برای آنان پاکتر است» سوره نور، آیه ۳۰.
- ↑ مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۷۶؛ روائع البیان، ج ۲، ص ۱۶۹؛ نمونه، ج ۱۴، ص ۴۴۳.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۳۷ - ۴۳۸.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص443 ـ 444.
- ↑ «پس شیطان آن دو را به وسوسه افکند تا از شرمگاههایشان آنچه را بر آن دو پوشیده بود بر آنها آشکار سازد و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت باز نداشت مگر بدین رو که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانگان گردید» سوره اعراف، آیه ۲۰.
- ↑ «پس آنان را با فریب فرو لغزاند؛ و چون از آن درخت چشیدند شرمگاههایشان بر آنان نمودار گشت و به چسباندن از برگهای بهشت بر آنها آغازیدند و پروردگارشان به آن دو ندا داد: آیا شما را از این درخت باز نداشته و به شما نگفته بودم که به راستی شیطان، شما را دشمنی آشکار است؟» سوره اعراف، آیه ۲۲.
- ↑ «ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد! چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند در حالی که لباسشان را از (تن) آنان بر میکند تا شرمگاههایشان را به آنان بنمایاند؛ به راستی او و همگنان وی شما را از جایی که شما آنها را نمیبینید میبینند؛ بیگمان ما شیطانها را سرپرست کسانی کردهایم که ایمان ندارند» سوره اعراف، آیه ۲۷.
- ↑ ر.ک: پوشاک اقوام مختلف.
- ↑ تاریخ تمدن، ج ۲، ص ۳۴۰.
- ↑ تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۴۳۴.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.
- ↑ السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۲۲۱ - ۲۲۲.
- ↑ کتاب مقدس، پیدایش، ۲۴: ۶۴ - ۶۵.
- ↑ کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۳: ۱۶ - ۲۶.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب روت، ۳: ۱۵.
- ↑ کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۴۷: ۱ - ۲.
- ↑ کتاب مقدس، غزلهای سلیمان، ۴: ۱.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۳.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۶.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۱۷۵.
- ↑ حجاب در ادیان الهی، ص ۶۷ - ۶۸.
- ↑ دائرهالمعارف القرن العشرین، ج ۳، ص ۳۳۶.
- ↑ معجم قبائل العرب، ج ۳، ص ۹۹۷؛ السیرة الحلبیه، ج ۱، ص ۲۰۸.
- ↑ «و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است، بگو: بیگمان خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟» سوره اعراف، آیه ۲۸.
- ↑ جامعالبیان، ج ۸، ص ۲۰۱؛ مجمعالبیان، ج ۴، ص ۶۳۳.
- ↑ «به مردان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند، این برای آنان پاکتر است، بیگمان خداوند از آنچه میکنند آگاه است و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۰-۳۱.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص444 ـ 447.
- ↑ تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۴۴؛ منهاج الصالحین، ج ۳، ص ۱۳.
- ↑ «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
- ↑ اضواءالبیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ الشبهات فی مسئلة الحجاب، ص ۴۳۴ - ۴۳۵.
- ↑ اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ مسالک الافهام، کاظمی، ج ۳، ص ۲۶۶ - ۲۷۵؛ کتاب الصلاة، جوادی، ص ۳۹.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص447.
- ↑ «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
- ↑ تاجالعروس، ج ۱، ص ۳۷۳ - ۳۷۴؛ القاموس المحیط، ج ۱، ص ۴۷؛ التحقیق، ج ۲، ص ۹۵، "جلب".
- ↑ «و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص 447 ـ 450.
- ↑ «و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص450 ـ 451.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص ۵۷۳ - ۵۷۴؛ ایضاحالفوائد، ج ۳، ص ۷؛ بدائعالصنائع، ج ۵، ص ۱۲۳.
- ↑ احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱۲؛ بدائع الصنائع، ج ۵، ص ۱۲۳.
- ↑ فقه القرآن، ج ۲، ص ۱۲۹؛ ایضاح الفوائد، ج ۳، ص ۷.
- ↑ المجموع، ج ۱۶، ص ۱۳۹؛ جامع المقاصد، ج ۱۲، ص ۳۶؛ زبدهالبیان، ص ۵۴۷.
- ↑ المغنی، ج ۷، ص ۴۵۸؛ المجموع، ج ۱۶، ص ۱۳۹؛ مسالک الافهام، شهید، ج ۷، ص ۴۹.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص452.
- ↑ «و بر زنان از کار افتادهای که امید زناشویی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را وانهند بیآنکه زیورنمایی کنند و پاکدامنی پیشه کردن (و پوشش داشتن) برای آنان بهتر است و خداوند شنوایی داناست» سوره نور، آیه ۶۰.
- ↑ التبیان، ج ۷، ص ۴۶۱؛ مجمع البیان، ج ۷، ص ۲۴۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۴، ص ۳۳.
- ↑ زبدة البیان، ص ۵۵۳؛ جامع البیان، ج ۱۸، ص ۲۱۹.
- ↑ تذکرهالفقهاء، ج ۲، ص ۵۷۴؛ جامعالمقاصد، ج ۱۲، ص ۳۴.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۱۲، ص ۳۰۹؛ جواهرالکلام، ج ۲۹، ص ۸۶؛ مبانی العروه، ج ۱، ص ۸۴ - ۸۵، "کتاب النکاح".
- ↑ احکام القرآن، ابن عربی، ج ۳، ص ۴۱۹؛ تفسیر ابن زمنین، ج ۳، ص ۲۴۶.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص452 ـ 453.
- ↑ «ای فرزندان آدم! در هر نمازگاهی زیور خود را بردارید و بخورید و بیاشامید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمیدارد» سوره اعراف، آیه ۳۱.
- ↑ مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۷؛ جامع البیان، ج ۸، ص ۲۱۰.
- ↑ مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۷؛ تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۷۰.
- ↑ احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱؛ مستند الشیعه، ج ۴، ص ۲۴۲.
- ↑ فقه القرآن، ج ۱، ص ۱۵۶.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص ۴۴۷؛ فقه القرآن، ج ۱، ص ۱۵۶؛ المعتبر، ج ۲، ص ۱۰۱.
- ↑ احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۴۱ - ۴۲؛ جامع المقاصد، ج ۲، ص ۹۳.
- ↑ المبسوط، طوسی، ج ۱، ص ۸۷؛ مختلف الشیعه، ج ۲، ص ۹۷.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص454.
- ↑ «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
- ↑ «(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا میدارند و زکات میپردازند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص455.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۳۹۷، "مسئله حجاب".
- ↑ الکافی، ج ۵، ص ۴۹۴؛ وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۱۰۶ - ۱۰۷.
- ↑ «بگو: چه کسی زیوری را که خداوند برای بندگانش پدید آورده و (نیز) روزیهای پاکیزه را، حرام کرده است؟ بگو: آن (ها) در زندگی این جهان برای کسانی است که ایمان آوردهاند، در روز رستخیز (نیز) ویژه (ی مؤمنان) است؛ این چنین ما آیات خود را برای گروهی که دانشورند روشن میداریم» سوره اعراف، آیه ۳۲.
- ↑ الکافی، ج ۶، ص ۴۳۹؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۶.
- ↑ الکافی، ج ۵، ص ۳۲۰؛ تهذیب، ج ۷، ص ۴۰۳.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص456 ـ 457.
- ↑ ر.ک: حجاب و کشف حجاب در ایران، ص ۱۸ - ۱۹.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۵ - ۴۰۷، "مسئله حجاب".
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص457.
- ↑ شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۸.
- ↑ «مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از داراییهای خویش میبخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاهها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نساء، آیه ۳۴.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۱۲.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص457.
- ↑ ر.ک: حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۰۷.
- ↑ «آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را میجویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص458.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۴۶، "مسئله حجاب".
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۴۶ - ۴۴۸.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص458.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱، "مسئله حجاب".
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص458 ـ 459.
- ↑ شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ 459.
- ↑ مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۶۱.
- ↑ عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص459.