تزکیه: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
(←پانویس) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فضیلت اخلاقی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[تزکیه در لغت]] - [[تزکیه در قرآن]] - [[تزکیه در اخلاق اسلامی]] - [[تزکیه در فقه سیاسی]] - [[تزکیه در جامعهشناسی اسلامی]] - [[تزکیه در فقه اسلامی]] - [[تزکیه در معارف و سیره امام باقر]]| پرسش مرتبط = }} | ||
'''تزکیه | '''تزکیه''' به معنای [[استوار]] ساختن و دور کردن شئ از [[عیب]] و کاستی، در اصطلاح [[علم اخلاق]] عبارت از پاک کردن و پیراستن نفس از نقایص و [[صفات رذیله]] و آراستن آن به [[صفات پسندیده]] و [[کمالات]] نفسانیه است. این واژه در آیات مختلفی به کار رفته است و آثار فراوانی برای آن بیان شده است مانند اینکه هدف [[بعثت]] [[انبیاء]]، تزکیه انسانها بوده است؛ [[رستگاری]] و رسیدن به [[فلاح]] [[اخروی]] در گرو تزکیه است. [[شیطان]] و [[عصیان]] و [[گناه]] از موانع دستیابی [[انسان]] به رشد معنوی و تزکیه نفس دانسته شده است. | ||
== | == معناشناسی == | ||
{{اصلی|تزکیه در لغت}} | |||
تزکیه در لغت به معنای [[استوار]] ساختن و دور کردن شئ از [[عیب]] و کاستی<ref>ترتیبالعین، ص۳۴۸، «زکو».</ref> و ایجاد [[رشد]]، [[برکت]] و [[طهارت]] است<ref>مقاییساللغه، ج۳، ص۱۷، «زکی»؛ النهایه، ج۲، ص۱۰۷؛ لسان العرب، ج۶، ص۶۴، «زکا».</ref>. تزکیه در اصطلاح [[علم اخلاق]] عبارت از پاک کردن و پیراستن نفس از نقایص و [[صفات رذیله]] و آراستن آن به [[صفات پسندیده]] و [[کمالات]] نفسانیه است<ref>جامعالسعادات، ج۱، ص۴۰۰؛ معراجالسعاده، ص۷۵ ـ ۷۸.</ref>. و برخی برای آن مراحلی برشمردهاند؛ از جمله: [[توبه]]؛ مشارطه<ref>شرط کردن با خود مبنی بر بازنگشتن به گناه.</ref>؛ [[محاسبه]]؛ معاتبه و معاقبه<ref>عتاب و عقاب کردن نفس در صورت گناه.</ref>.<ref>ریاضالسالکین، ج۳، ص۱۵۲؛ اخلاق در قرآن، ج۱، ص۲۱۷.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۴۹۷ ـ ۵۰۴؛ [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تزکیه - کوشا (مقاله)]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۴۳۳-۴۳۵.</ref> | |||
==تزکیه در قرآن== | == تزکیه در قرآن == | ||
{{اصلی|تزکیه در قرآن}} | |||
[[تزکیه]] به معنای [[پاک]] کردن یا پاک دانستن نفس از آلودگیها به صورتهای گوناگون بیش از ۲۰ بار در [[قرآن]] به کار رفته و افزون بر آن از واژهها و موضوعات دیگر مرتبط با تزکیه نیز استفاده شده است. در این موارد عمدتاً از مطالبی چون تزکیه [[هدف]] از [[بعثت پیامبران]]<ref>سوره بقره، آیه۱۲۹.</ref>؛ [[رستگاری]] و مخلّد بودن [[اهل]] تزکیه در [[بهشت]]<ref>سوره طه، آیه۷۶؛ سوره اعلی، آیه۱۴.</ref> و عوامل، موانع، آثار و [[برکات]] تزکیه<ref>سوره توبه، آیه۱۰۳؛ سوره بقره، آیه۱۷۴؛ سوره طه، آیه ۷۵- ۷۶.</ref> سخن به میان آمده است<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۴۹۷ - ۵۰۴.</ref>. | |||
==اهمیت تزکیه== | == اهمیت تزکیه == | ||
{{اصلی|تزکیه در اخلاق اسلامی}} | |||
[[تزکیه نفس]] از [[رذایل اخلاقی]] و شهوات نفسانی به جهت آثار و فوایدی که برای [[انسان]] در پی دارد مورد توجه همه ملتها و [[ادیان الهی]] بوده و آنان برای تحصیل این امر از روشهای گوناگونی بهره میجستهاند. برهمائیان، [[پیروان]] یکی از [[مذاهب]] هند قدیم گرچه به [[توحید]] و [[نبوت]] [[اعتقادی]] نداشتند؛ لکن به تزکیه نفس اهتمام میورزیدند<ref>المیزان، ج۶، ص۱۸۲ ـ ۱۸۳.</ref>. [[فرقه]] بودایی، [[مذهب]] خود را بر [[تهذیب نفس]] و [[مخالفت]] با هواها بنا کرده بودند. بودا [[رئیس]] این فرقه که از شاهزادگان بود در [[جوانی]] مادیات و [[سلطنت]] را رها کرده و برای [[ریاضت]] و [[معرفت نفس]] به جنگلها پناه برد<ref>همان، ص۱۸۳ ـ ۱۸۴؛ تاریخ جامع ادیان، ص۱۸۰.</ref>. مانویه، نفس را از عالم [[نور]] میدانستند که به عالم تاریک بدن هبوط کرده و [[معتقد]] بودند که نفس جز با [[مرگ]] و خروج آن از بدن یا ریاضت به [[سعادت]] نخواهد رسید<ref>المیزان، ج۶، ص۱۸۴.</ref>. | |||
صابئیه از دیگر فرقههای [[بتپرست]] و [[مشرک]]<ref>جامعالبیان، ج۱۷، ص۱۶۹؛ تفسیر قرطبی، ج۱۲، ص۱۶.</ref> ـ یا [[موحد]] به نظر برخی<ref>مجمعالبیان، ج۱، ص۲۵۹؛ المنیر، ج۱، ص۱۷۷ ـ ۱۷۹.</ref> ـ [[تطهیر نفس]] از [[شهوات]] و [[تهذیب اخلاق]] را بر خود [[واجب]] کرده، راه دستیابی به این مرتبه را [[ریاضت]] و دوری از شهوات میدانستند<ref>المیزان، ج۶، ص۱۸۴؛ الملل والنحل، ج۲، ص۳۱.</ref>. | |||
[[اهل کتاب]] یعنی [[یهود]]، [[نصارا]] و [[مجوس]] نیز به [[تزکیه نفس]] اهتمام فراوانی میورزیدند و در کتب آنان [[دستورات]] فراوانی برای [[اصلاح نفس]] و [[تهذیب]] آن از شهوات وجود دارد، چنان که [[قرآنکریم]] در آیاتی به برخی [[اعمال]] نصارا برای [[تهذیب نفس]] همچون [[ترک دنیا]] و [[انتخاب]] [[رهبانیت]]<ref>سوره مائده، آیه۸۲؛ سوره حدید، آیه۲۷.</ref>.<ref>المیزان، ج۶، ص۱۸۴ ـ ۱۸۵.</ref> و برخی [[اعمال]] متعبدان [[یهود]] چون [[تلاوت آیات]] [[خدا]] در حال [[سجده]]<ref>سوره آل عمران، آیه۱۱۳.</ref>، [[گوشهگیری]] از [[مردم]] برای [[عبادت]] و [[خودسازی]]<ref>سوره مریم، آیه۱۶.</ref>، [[ترک دنیا]] و [[انتخاب]] [[رهبانیت]]<ref>سوره مائده، آیه۸۲.</ref> اشاره کرده است. [[اسلام]] نیز برای [[تزکیه نفس]] و تطهیر [[پیروان]] خود از آلودگیهای [[کفر]] و [[گناه]] و [[اخلاق ناپسند]] اهمیت فراوانی قائل شده که این اهتمام را از موارد ذیل میتوان استفاده کرد: | |||
# '''تزکیه [[هدف بعثت]] [[انبیا]] {{عم}}:''' [[قرآن]] در آیاتی یکی از عمدهترین [[اهداف]] [[انبیا]] {{عم}} را تزکیه نفس و [[پاک]] کردن [[بشر]] از آلودگیها دانسته است؛ از جمله در [[آیه]] ۱۵۱ [[سوره بقره]] خطاب به [[مسلمانان]] میگوید: ما به سوی شما [[پیامبری]] فرستادیم تا با [[تلاوت آیات]] [[الهی]] شما را از آلودگیها [[پاک]] سازد<ref>نیز ر.ک: سوره آل عمران، آیه ۱۶۴؛ سوره بقره، آیه ۱۲۹؛ سوره نازعات، آیه ۱۷ - ۱۸.</ref> | |||
# '''[[رستگاری]] در گرو تزکیه:''' رسیدن به [[فلاح]] [[اخروی]] از بالاترین [[اهداف]] [[مؤمنان]] است که [[قرآن]] راه دستیابی به آن را [[مبارزه]] با [[هواهای نفسانی]] و تزکیه ذکر کرده است: {{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا}}<ref>بیگمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد؛ سوره شمس، آیه۹.</ref>؛ همچنین [[قرآن]] در آیاتی دیگر مؤمنانی را [[رستگار]] دانسته است که در جهت تزکیه نفس میکوشند<ref>سوره مؤمنون، آیه ۱- ۴.</ref>. | |||
# '''تقدم تزکیه بر [[تعلیم و تعلم]]:''' [[قرآن]] در ۴ [[آیه]] تزکیه را با [[تعلیم و تعلم]] در کنار یکدیگر آورده که در سه [[آیه]] تزکیه را مقدم داشته<ref>سوره بقره، آیه۱۵۱؛ سوره آل عمران، آیه ۱۶۴؛ سوره جمعه، آیه۲.</ref> و در یک [[آیه]] [[تعلیم]] مقدم شده است<ref>سوره بقره، آیه۱۲۹.</ref>. | |||
# '''سوگندهای متعدد بر [[رستگاری]] [[اهل]] تزکیه:''' [[خداوند]] در [[سوره شمس]] به [[خورشید و ماه]] و شب و [[آسمان]] و بناکننده آن و [[زمین]] و گستراننده آن و [[نفس انسان]] و مرتب کننده آن [[سوگند]] یاد کرده است که تزکیه کنندۀ نفس [[رستگار]] خواهد شد<ref>سوره شمس، آیه ۱- ۹.</ref> سوگندهای یاد شده نشان آن است که مسئله اصلی [[بشر]] همین تزکیه نفس است که در صورت وجود آن [[انسان]] [[اهل]] [[سعادت]] و گرنه [[اهل]] [[شقاوت]] و [[بدبختی]] خواهدبود<ref>نمونه، ج۲۷، ص۴۷ ـ ۴۸.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص ۴۹۷ - ۵۰۴؛ [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تزکیه - کوشا (مقاله)]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۴۳۳-۴۳۵.</ref> | |||
===[[رهبران الهی]] | == اسباب تزکیه == | ||
عوامل و اسباب متعددی در درون یا برون [[آدمی]] وجود دارد که هریک به نوعی در تزکیه نفس نقش دارد. این عوامل عبارتاند از: | |||
# '''[[خداوند]]:''' منشأ همه امور خیر [[خداوند]] است و تا [[اراده]] او به چیزی تعلّق نگیرد تحقق آن از سوی [[بشر]] امکانپذیر نیست، بر این اساس [[انسان]] در همه امور از جمله تزکیه نفس [[نیازمند]] عنایت الهی و [[توفیق]] اوست و اگر [[فضل]] و [[رحمت خدا]] نباشد هیچ [[انسانی]] به تزکیه خود قادر نخواهد بود<ref>سوره نور، آیه۲۱.</ref>. | |||
# '''[[رهبران الهی]]:''' [[پیامبران]]، [[امامان]] و اولیای خاص الهی ـ که بر [[فطرت]] [[پاک]] [[آفریده]] شده و به طور موهبتی و غیر اکتسابی از آلودگیهای [[شرک]] و [[گناه]] و صفات ناپسند منزهاند<ref>مواهب الرحمن، ج۸، ص۲۷۶.</ref> به عنوان [[واسطه فیض الهی]] و [[مربّی]] [[انسانها]] از عوامل عمده تزکیه [[انسانها]] به شمار میروند که با [[تلاوت آیات]] [[قرآن]] و بیان [[احکام الهی]] و [[فضایل اخلاقی]] [[انسانها]] را از [[آلودگی]] [[شرک]] و [[گناه]] و [[اخلاق]] [[رذیله]] [[پاک]] میکنند<ref>التحریر والتنویر، ج۱، ص۱۹۴؛ تفسیر مراغی، ج۱۱، ص۱۶ ـ ۱۷.</ref>. | |||
# '''پایبندی به [[ایمان]] و [[عمل صالح]]:''' هرچند [[خداوند]] با [[فرستادن پیامبران]] و [[توفیق]] و عنایت خویش زمینه تزکیه [[انسانها]] را فراهم میکند؛ ولی این خود افراد هستند که با پذیرش آگاهانه و آزادانه [[دعوت]] [[انبیا]] و پایبندی به [[دستورات]] و مقررات [[الهی]]، خویش را از [[برکات]] [[بعثت پیامبران]] برخوردار ساخته، [[پاکی]] و تزکیه را برای خود رقم میزنند، از اینرو [[قرآنکریم]] در [[آیات]] ۷۵ ـ ۷۶ [[سوره طه]] از یک سو [[بهشت]] و درجات عالی آن را برای [[مؤمنان]] و [[صالحان]] ثابت میکند و از سوی دیگر همه آنها را جزای [[اهل]] تزکیه میداند<ref>سوره طه، آیه ۷۵- ۷۶.</ref> و این بدان معناست که تزکیه بدون [[ایمان]] و [[عمل صالح]] به دست نمیآید<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص ۴۹۷ - ۵۰۴؛ [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تزکیه - کوشا (مقاله)]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۴۳۳-۴۳۵.</ref>. | |||
=== | == موانع تزکیه == | ||
موانع دستیابی [[انسان]] به رشد معنوی و تزکیه نفس فراوان است که برخی از آنها عبارتاند از: | |||
# '''[[شیطان]]:''' از آنجا که [[شیطان]] [[دشمن]] [[انسان]] است<ref>سوره فاطر، آیه۶.</ref> و [[سوگند]] یاد کرده تا همه [[انسانها]] را [[گمراه]] کند<ref>سوره حجر، آیه۳۹ ـ ۴۰.</ref> وی یکی از عوامل اصلی [[آلوده]] شدن [[انسانها]] به [[گناه]] و مانع عمده تحصیل تزکیه به شمار میرود، بر همین اساس [[قرآن]] [[مؤمنان]] را از [[پیروی]] او برحذر داشته، میگوید اگر [[لطف خدا]] نبود ـ با توجه به دامها و وسوسههای [[شیطان]]<ref>مجمعالبیان، ج۷، ص۲۱۰.</ref> ـ هیچکس قادر به تزکیه خود نبود<ref>سوره نور، آیه۲۱.</ref>. | |||
# '''[[عصیان]] و [[گناه]]:''' [[نافرمانی خداوند]] و ارتکاب برخی [[گناهان]] از دیگر اموری است که [[قرآن]] در آیاتی آن را مانع تطهیر [[قلوب]] [[مؤمنان]] برمیشمارد، چنان که در [[آیه]] ۱۷۴ [[سوره بقره]] و [[آیه]] ۷۷ [[سوره آل عمران]] به برخی از این [[گناهان]] از جمله [[پیمان]] شکنی [[یهود]] و [[کتمان]] حقایق به قصد رسیدن به [[مال]] [[دنیا]] اشاره کرده و آن را مانع تزکیه آنان دانسته است. مراد از عدم تزکیه این افراد آن است که [[خداوند]] آنان را از [[آلودگی]] گناهشان به وسیله [[آمرزش]] [[پاک]] نمیکند<ref>مجمعالبیان، ج۲، ص۷۷۹؛ التفسیر الکبیر، ج۸، ص۱۱۲.</ref> یا مراد این است که [[خداوند]] این افراد را در [[جایگاه]] [[پاکان]] قرار نمیدهد<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص ۴۹۷ - ۵۰۴.</ref>. | |||
== | == آثار تزکیه == | ||
تزکیه و [[تطهیر نفس]] از آلودگیها آثار و فواید فراوانی برای فرد و [[جامعه]] دارد که در [[درجه]] اوّل این فواید به خود تزکیه کننده باز میگردند: {{متن قرآن|وَمَن تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ }}<ref> هر کس پاکیزگی پیشه کند به سود خویش کرده است؛ سوره فاطر، آیه۱۸.</ref> برخی از این فواید عبارتاند از: | |||
# '''[[فلاح]] و [[رستگاری]]:''' [[تزکیه نفس]] موجب [[رستگار]] شدن فرد در [[دنیا]] و [[آخرت]] است: {{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا}}<ref>بیگمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد؛ سوره شمس، آیه ۹.</ref> و نیز {{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى }}<ref> بیگمان آنکه پاکیزه زیست رستگار شد؛ سوره اعلی، آیه۱۴.</ref>. | |||
# '''[[نجات]] از [[آتش جهنم]]:''' پرهیزگارانی که با دادن [[اموال]] خود در [[راه خدا]] نفس خویش را از آلودگیها [[پاک]] میکنند از [[آتش جهنم]] [[نجات]] خواهند یافت: {{متن قرآن|وَسَيُجَنَّبُهَا الأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى }}<ref> همان کس که داراییش را میبخشد تا خود پاک و پیراسته شود، و از هیچ کس نزد او نعمتی نیست که باید پاداش داده شود؛ سوره لیل، آیه ۱۷ - ۱۸.</ref>. | |||
# '''برخورداری از درجات بالای [[بهشت]]:''' [[پاداش]] مؤمنانی که [[قلوب]] خود را از آلودگیها تزکیه کرده، [[اعمال صالح]] انجام دهند درجات بالای [[بهشت]] و [[زندگی]] دائمی در آن است<ref>سوره طه، آیه ۷۵- ۷۶.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[تزکیه (مقاله)| مقاله «تزکیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۷]]، ص ۴۹۷ - ۵۰۴؛ [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تزکیه - کوشا (مقاله)]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۴۳۳-۴۳۵.</ref> | |||
== | == جستارهای وابسته == | ||
{{مدخل وابسته}} | |||
* [[تهذیب نفس]] | |||
{{پایان مدخل وابسته}} | |||
===[[ | == منابع == | ||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:000058.jpg|22px]] [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷''']] | |||
# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تزکیه - کوشا (مقاله)|مقاله «تزکیه»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
{{فضایل اخلاقی}} | |||
{{ارزشهای اجتماعی}} | |||
[[رده:فضایل اخلاقی]] | [[رده:فضایل اخلاقی]] | ||
[[رده:مدخل دانش اخلاق اسلامی]] | [[رده:مدخل دانش اخلاق اسلامی]] | ||