آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه علم الکتاب در کلام اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

آیه علم الکتاب
ترجمه آیه
و کافران می‌گویند: تو فرستاده (خداوند) نیستی؛ بگو: میان من و شما خداوند و کسی که دانش کتاب نزد اوست، گواه بس
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۴۳ سورهٔ رعد از جزء ۱۳ قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است
مصادیق برای آیه	مراد از کتاب، لوح محفوظ است و مراد از "من عنده" امیرالمؤمنین(ع)
دلالت آیه	امیرالمومنین شاهد رسالت امیرالمومنین عالم به کتاب عصمت عالم به کتاب الهی

آیه علم الکتاب ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ از جمله آیات امامت امیرالمومنین (ع) است. در این آیه سخن کافران، خطاب به رسول خدا(ص) نقل شده است آن هنگام که پیامبری آن حضرت را انکار کردند و خداوند متعال در ادامه آیه، شهادت دادن خود بر نبوت پیامبر(ص) و شهادت دادن فرد یا افرادی که دارای علم کتاب هستند را برای اثبات پیامبری او کافی دانسته است. روایات اهل‌بیت(ع) این آیه را شاهدی بر برترین فضیلت امام علی(ع) دانسته‌اند در احادیث شیعه، مراد از علم به کتاب را علم به کتب آسمانی و علوم پیامبران و اسم اعظم دانسته‌ شده. با این حال اهل سنت دیدگاه دیگری در این خصوص دارند

مقدمه

آیه ۴۳ سوره رعد مکی است و در احتجاج با منکرین رسالت پیامبر اکرم (ص) نازل شده است. اثبات امر رسالت برای کفار مستلزم برهان است؛ ولی خداوند به جای ارائه معجزه یا آیتی از این دست، به موضوعی فراتر اشاره نموده و این برهان را در قالب اعلان شهادت بیان فرموده است. بر این اساس، مبنای برهان بر پایه شهادت خداوند بر رسالت پیامبرش (ص) شکل گرفته است. مسلماً شهادت الهی در ردیف شهادت‌های عادی نیست که در آن احتمال صدق و کذب برود؛ بلکه خبر از حاقّ واقع می‌دهد؛ چنان که شهادت به توحید در آیه ۱۸ آل عمران نیز به همین گونه بیان شده است..

شأن نزول آیه

غالب اهل سنت بر اساس روایاتی نزول این آیه را در شأن امام علی (ع) دانسته‌اند. با این حال شماری از مفسران اهل سنت تلاش کرده‌اند با ارائه دیدگاه‌های دیگر در بیان مصداق ﴿من عنده علم الکتاب﴾، شأن نزول‌های دیگری را برای آیه مورد بحث ذکر کنند. از جمله گفته‌اند این آیه در مصادیق ذیل نازل شده:

1. همه مؤمنان
2. عالمان یهود و نصارا (علمای اهل کتاب)
3. خداوند تبارک و تعالی
4. عبدالله بن سلام یهودی
5. ابن یامین (بنیامین)
6. جبرئیل است.
7. جن
8. ورقة بن نوفل است.
9. ابوبکر
10. سلمان فارسی .

مصداق شناسی

مصداق ﴿من عنده﴾ و ﴿الکتاب﴾

در اینکه مراد از کتاب چیست و ﴿مَنْ عِنْدَهُ﴾ چه کسی می‌باشد، چند احتمال وجود دارد که در اینجا مهمترین آنها از نظر اهل سنت را بررسی می‌نماییم:

دیدگاه اول: همه مومنان

مراد از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الکتاب»، همه مؤمنان هستند:

افراد زیر قائل به این دیدگاه هستند:

1. محمد بن عبدالله معروف به قاضی ابوبکر بن العربی: او همه مؤمنان را مصداق ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ﴾ بر می‌‌شمرد. وی در شأن نزول این آیه چهار قول از بزرگان اهل سنت را ذکر کرده و می‌نویسد: علما در اینکه مصداق کسی که تمام کتاب نزد اوست کیست،اختلاف کرده‌اند برخی معتقدند مراد آن دسته از پیروان یهود و نصاری هستند که به اسلام گرایش پیدا کرده‌اند، برخی مصداق آن را عبدالله بن سلام می‌دانند، برخی مصداقش را علی بن ابیطالب دانسته و دسته چهارم معتقدند مصداق آن، همه مؤمنان هستند. . او پس ذکر این اقوال چهارگانه، پس از انکار فضیلت و برتری حضرت امیر(ع) بر دیگران، سه دیدگاه نخست را تضعیف کرده و معتقد است که همه مؤمنان مصداق آیه هستند؛ گویا از دید او تمام مؤمنان از تمام ابعاد و وجوه اعجاز قرآن آگاهی دارند و جزو راسخان در علمند که تأویل متشابهات قرآن را می‌‌دانند! ابن عربی برای سخن خود ابتدا احتمالات دیگر را باطل می‌‌کند و می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند منظور از "من عنده علم الکتاب” یهودیانی هستند که ایمان آورده‌اند مانند، ابن سلام و ابن یامین و مسیحیانی که ایمان آورده‌اند مانند سلمان و تمیم داری، پس معنای "من عنده علم الکتاب” نزد قائلین به این دیدگاه، علم به تورات و انجیل است». سپس وی در مورد امیرالمؤمنین(ع) می‌‌گوید: «کسانی که می‌‌گویند مراد علی بن ابی طالب(ع) است بنا بر دو وجه گفته‌اند: یا اینکه او اعلم مؤمنان است در حالی که چنین نیست و ابوبکر و عمر و عثمان داناتر از او بوده‌اند و یا به خاطر قول نبی(ص) است که فرمود من شهر علمم و دروازه آن علی(ع) است. این حدیث نیز باطل است چون پیامبر اکرم {صل}} شهر علم است و دروازه‌های آن اصحاب ایشان هستند». او بعد از رد تمامی این سخنان، قول منتخب خود را چنین می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند مراد از "من عنده علم الکتاب" تمامی مؤمنان است، این سخن حق است؛ زیرا همه مؤمنان کتاب قرآن را می‌‌شناسند و وجه اعجاز آن را درک می‌‌کنند و به پیامبر اکرم(ص) شهادت به صدق داده‌اند».
2. شیخ اسماعیل حقی (م ۱۱۲۷ﻫ): او در تفسیر روح البیان ذیل آیه شریفه، مراد از شهادت الهی را، آشکار نمودن معجزات رسول الله(ص) که دال بر صداقت او است می‌‌داند و در ادامه می‌‌گوید: وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتابِ و هو الذي علمه اللّه القرآن و علمه البیان و اراه آیات القرآن و معجزاته فبذلك علم حقیه رسالته و شهد بها و هم المؤمنون فالمراد بالکتاب القرآن او نیز مانند ابن عربی تمام مؤمنین را آگاه به حقیقت رسالت و زوایای قرآن می‌‌پندارد. این نکته قابل تامل است که کسانی که مؤمنین را مصداق آیه شریفه برمی شمرند به گونه‌ای عبدالله بن سلام را داخل در همین مؤمنین می‌‌دانند، حقی می‌‌گوید: و عن عبد الله بن سلام ان هذه الآیة نزلت في فالمراد به التوراة فان عبد الله بن سلام و أصحابه وجدوا نعته(ع) في کتابهم فشهدوا بحقیة رسالته وکانت شهادتهم ایضا قاطعة لقول الخصوم.

نقد این دیدگاه:

1. با توجه به شواهد درون متنی، از ظاهرِ واژه ی "مَن موصوله" و نقش آن در فراز ﴿و مَنْ عِنْده عِلْمُ الْکتاب﴾ پیداست که مصداق آن فقط یک نفر است؛ زیرا در این صورت باید از الفاظی مانند «اللذان» یا «اللذین» استفاده می‌‌شد، پس این نظر از اساس باطل است.
2. آیا همه مؤمنان آن چنان مراتب ایمانی داشته‌اند که تصور شود نام آنها در کنار نام خداوند قرار گیرد؟ بسیاری از مؤمنان قبل از ایمان در ضلالت و گمراهی بودند در این صورت هرگز صحیح نیست که خداوند شهادت آنها را برجسته کند. اگر این مورد درست باشد کافران می‌‌توانستند بگویند که شما چگونه گواهی افرادی را می‌‌پذیرید که سال‌ها در شرک و بت پرستی غرق بودند؟ بنابراین، مصداق این فراز از آیه باید کسانی باشند که هرگز به شرک، بت پرستی، ضلالت و گناه آلوده نشده‌اند. ابن العربیحدیث «انا مدینه العلم و علی بابها» را مردود اعلام می‌‌کند و دلیلی برای سخن خود نمی‌آورد. در مدینه العلم بودن پیامبر اکرم (ص) بحثی نیست، ولی به چه دلیل می‌‌گوید و ابوابها اصحابه؟ حتی اگر چنین هم باشد آیا آنها هم طراز و هم رتبه با علی(ع) بودند؟ مگر خود خلیفه اول و دوم و برخی دیگر از صحابه به افضلیت علمی امیرمؤمنان(ع) اعتراف نکرده‌اند؟ این روایت با مضامین مشابه در کتب فریقین آمده است از جمله «انا دار الحکمه و علی بابها»»، «انا دار العلم و علی بابها»، «أنا میزان العلم و علی کفتاه»، «علی باب علمی و مبیّن لامّتی ما اُرسلت به من بعدی» علمای سرشناس اهل سنت این روایت را در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند.
3. با توجه به تعبیر ﴿وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتابِ﴾، کسی که علم به کتاب دارد؛ یعنی علم به تمام قرآن دارد و این مطلب از اضافه علم به کتاب فهمیده می‌‌شود. همچنین می‌‌دانیم که علم همه اصحاب پیامبر خدا(ص) به قرآن در یک سطح نبوده است، بلکه برخی نسبت به برخی دیگر، در مرتبه‌ای بالاتر قرار داشتند و از این رو، فقط کسی می‌‌تواند از میان اصحاب پیامبر(ص)، مصداق این آیه قرار گیرد که علم به تمام قرآن داشته باشد تا در نتیجه بتواند محل رجوع دیگران در شناخت قرآن باشد..

دیدگاه دوم: عالمان یهود و نصارا

عموم مفسران اهل سنت، مصداق آیه ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ﴾ را عالمان یهود و نصارا دانسته‌اند که به تعدادی از این افراد اشاره می‌‌کنیم:

1. ابن مسعود بغوی ذیل این آیه شریفه، کسانی از اهل کتاب که مسلمان شده‌اند را مصداق آیه معرفی کرده است. او می‌‌گوید: یرید مؤمني أهل الکتاب یشهدون ایضا علی ذلك
2. فخر رازی در تفسیر خود، چهار دیدگاه درباره مصداق آیه کریمه ذکر می‌کند و در این میان، تنها دیدگاهی را می‌پذیرد که مصداق آیه را عالمان اهل کتاب دانسته است. او می‌نویسد: «مراد از ﴿و مَنْ عِنْده عِلْمُ الْکتابِ﴾ کسانی هستند که به تورات و انجیل علم دارند، یعنی هر کس به این دو کتاب علم دارد صفات و خصوصیات پیامبر اکرم(ص) را در آن می‌‌یابد و اگر از روی انصافسخن بگوید و دروغ نگوید، تصدیق می‌‌کند که رسول اکرم(ص) پیامبر حقی از جانب خداست».
3. نصر بن محمد سمرقندی در این باره چنین می‌نویسد: «مراد از ﴿من عنده علم الکتاب﴾، کسانی از اهل کتاب است که ایمان آورده‌اند مثل عبدالله بن سلام و یارانش و از این جهت می‌توانند شاهد بر رسالت پیامبر باشند که تمجید و تعریف آن حضرت و اوصافش را در کتبشان دیده‌اند» سمرقندی سپس این اشکال عبدالله بن مسعود را ذکر می‌‌کند: «ابن مسعود می‌‌گوید: چگونه ممکن است که مراد از آیه شریفه، عبدالله بن سلام باشد و حال آنکه آیه مکی است و ابن سلام در مدینه اسلام آورده است؟» و در ادامه سمرقندی با روایتی که منسوب به ابن عباس است، پاسخ این اشکال را می‌‌دهد.
4. ابن کثیر دمشقی نیز مصداق آیه را عالمان اهل کتاب می‌داند، نه صِرفاً عبدالله بن سلام؛ زیرا معتقد است که این آیه شریفه مکی است و مطابق اسناد موجود تاریخی، عبدالله بن سلام در مدینه اسلام آورده بود. بلکه معتقد است ﴿من عنده﴾ اسم جنس است برای هر کسی از علمای یهود و نصارا که اسلام آورده و وصف و نعت پیامبر را در کتبشان دیده و بشارات انبیای قبل را شنیده باشند.
5. سیوطی نیز در تفسیر الجلالین همین قول را ذکر می‌‌کند.
6. أبو محمد مکی بن حَمّوش (م ۴۳۷ﻫ): مکی بن حموش در تفسیر این آیه، علم الکتاب را به معنای علم به کتاب‌های پیش از قرآن مانند تورات و انجیل دانسته است. والذي عِندَهُ عِلْمُ الکتاب أی: علم الکتب التي أنزلت قبل القرآن، کالتوراة، والإنجیل

نقد این دیدگاه:

1. شاهد درون متنی آیه، حرف "مَن موصول" است که فقط می‌‌تواند یک نفر باشد و اگر قصد بیش از یک نفر را داشت باید عبارت «اللذان» یا «اللذین» را به کار می‌‌برد.
2. علم مورد نظر در این آیه بسیار فراتر از علوم ظاهری است و بسان علمی که درباره آصف بن برخیا بکار رفته، شامل عرصه‌هایی همچون احاطه به اسرار و بواطن امور و تصرف در امور تکوینی می‌‌شود. از صاحبان این دیدگاه باید پرسید که آیا حاضرند دانش و آگاهیِ علمای اهل کتاب را چنان گسترده دانسته که عرصه‌هایی همچون علوم غیبی و تصرف در امور تکوینی را در برگیرد؟! آیا در میان مؤمنانِ اهل کتاب، شخصی که عالم به تمام کتاب اعم از محکم و متشابه، مطلق و مقید، عام و خاص و … باشد سراغ دارند که بتوان او را به عنوان مرجع دینی، علمی، عملی و مصداق خارجی این فراز از آیه یاد کرد؟ به راستی که کسی جز امام علی(ع) که علم خود را از پیامبر(ص)
3. مبارزه رسول خدا(ص) و دعوت آن حضرت در مکه فقط با مشرکین قریش بوده است با این حال معنی ندارد که رسول خدا(ص) در رسالت خود به شهادت کسی که به نبوت او ایمان نیاورده و گواهی نداده است،احتجاج کند. بنابراین این قول که مراد اسم موصول در آیه،اهل کتاب باشند، با آیات متعددی از قرآن ناسازگار است؛ زیرا خداوند از اهل کتاب به دلیل ایمان نیاوردنشان انتقاد می‌‌کند که از جمله می‌‌توان به این آیه اشاره کرد ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیبًا مِنَ الْکتَابِ یؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ و یقُولُونَ لِلَّذِینَ کفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَی مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلًا﴾ که در آن، علاوه بر اینکه به ایمان نیاوردن اهل کتاب اشاره شده، به این حقیقت نیز اشاره گردیده است که آنان کافران را هدایت یافته‌تر از مؤمنان می‌‌دانند. پس چگونه ممکن است کسانی که خود، به پیامبرایمان نداشتند و دیگران را از ایمان آوردن به او بازمی داشتند،شاهد درستیِ ادعای پیامبر باشند و به حقانیت او گواهی دهند؟!
4. مبنای همه مفسرانی که معتقدند مراد این آیه اهل کتاب هستند، این است که کتاب را به معنای کتب پیشین یعنی تورات و انجیل می‌‌دانند، حال آنکه کتاب در اینجا به معنای تورات و انجیل نیست، بلکه به معنای قرآن است و مفسران متعددی به آن اشاره کرده‌اند. از جمله زمخشری در تفسیر این آیه می‌‌گوید: ﴿وَ مَنْ عِنده عِلمُ الکتابِ﴾ یعنی کسی که علم به قرآن دارد و نظم معجزی را که از توانبشر خارج است، در آن مشاهده کرده است». فضای سوره رعد و سیاق آیات آن نیز گواه این حقیقت است که کتاب در اینجا معنایی جز قرآن ندارد؛ زیرا در آیات نخستین، آیات میانی و آیات پایانی این سوره،سخن درباره اثبات حقانیت قرآن است که این کتاب از جانب خدا نازل شده و خود بزرگ‌ترین گواه بر درستی ادعای پیامبر است..

دلالت آیه

دلالت بر صدق دعوی نبوت پیامبر اسلام

از حضرت امیر(ع) در کنار خداوند یاد شده است که بر حقانیت رسالت رسول اکرم (ص) گواهی می‌دهد و نکته مهمتر اینکه اعلام شده این دو گواهی برای اثبات مدعا کافی است! این آیه از این جهت شبیه آیه 4 سوره تحریم است که از حضرت امیرالمؤمنین (ع) با عنوان «صَالِحُ الْمُؤْمِنِیـنَ» و در کنار نام خداوند و جبرئیل یاد شده که از رسول اکرم (ص) در برابر توطئه دو همسر آن حضرت، حمایت و پشتیبانی می‌کنند. .

پرسش‌های وابسته

1. آیه علم‌الکتاب چگونه نصب الهی امام را اثبات می‌کند؟ (پرسش)
2. آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)
3. شأن نزول آیه علم‌الکتاب چیست؟ (پرسش)

منابع

1. صفرزاده، ابراهیم، عصمت امامان از دیدگاه عقل و وحی