بنی ضبه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث قبایل است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب بنی ضبه

این قبیله بزرگ مُضَری که منابع از آنها در شمار «جمرات عرب» یاد کرده‌اند، تیره‌ای از اعراب عدنانی‌اند که نسب از ضبة بن اد بن طابخة بن الیاس بن مضر می‌برند. ضبه از همسر خود لیلى بنت لحیان بن هذیل بن مدرکه، صاحب فرزندانی به اسامی سَعد، سُعَید و باسِل و عمرو و درج شد. از سُعید بن ضبه، به جهت کشته شدنش در دوران نوجوانی، نسلی باقی نماند. باسل هم که در پی اختلاف با پدر، به حالت قهر به دیلم رفته بود، در آنجا با دختری از دیار عجم ازدواج کرد و از او صاحب پسری به نام «دیلم» شد. بسیاری از منابع، نژاد دیلم را از نسل او دانسته‌اند؛ این در حالی است که برخی دیگر از منابع -از جمله بلاذری و قلقشندی- در گفتاری که به واقع نزدیکتر است، ضمن رد این انتساب، تنها بخشی از مردم دیلم را از نسل باسل بن ضبه دانسته‌اند. اما از سعد، پسر دیگر ضبه، -که نسل ضبه عمدتاً از طریق او و فرزندانش انتشار یافت،- پسرانی به اسامی بکر، ثعلبه و صُریم متولد گردید. این پسران و فرزندان آنها، در کنار دیگر فرزندان این دودمان، به مرور زمان پایه‌گذار قبیله‌ای شدند که بعدها به نام نیای‌شان، «ضبه» نام گرفت. از ضبه شعب و فروعات بسیاری متفرع شده که از مهمترین آنها می‌توان از: بنی سید بن مالک بن بکر، بنی شقرة بن ربیعة بن کعب، بنی صبح بن ذهل، بنی عائذة بن مالک بن بکر یا به نقلی بنی عائذ الله بن سعد بن ضبه، بنی مبذول بن عامر بن ربیعه، بنی مسعود بن دلجة بن نعیم -که تمام مسعودى‌ها بدیشان منسوبند-، بنی نصر بن عبدالله بن بکر، بنی جارم بن مالک بن بکر یا همان بنی تیم الله، بنی دول بن ثعلبة بن سعد، بنی بجالة بن ذهل، بنی کوز بن کعب بن بجاله، بنی صباح بن طریف بن زید، بنی ذهل، بنی شییم، بنی صریم بن سعد بن ضبه، بنی هاجر، بنی دلجة، بنی قطن بن مالک بن زید، بنی هلال بن عامر بن ربیعه، بنی عبدالحارث بن طریف، بنی زید مناة بن ربیعة بن کعب معروف به «بنی جروه»، بنی زید بن کعب بن بجاله، بنى تیم بن ذهل، بنى ثعلبة بن سعد بن ضبه و... یاد کرد. از فروعات دیلمی این قبیله بزرگ نیز از بنی بجیر بن معاویة بن دیلم و بنی ابیض بن معاویة بن دیلم و ریز شاخه‌های آن: بنی بهرام بن ضحاک]]، بنی فیروز، بنی زر بوران و بنی بریانوس نام برده شده است.

بنی ضبة بن اد را در کنار طوایفی از بنی عبدمناة بن اد همچون: تیم، ثور، عدی، عُکل و مُزَینَه، «رباب» گفته‌اند. در وجه تسمیه آنان بدین نام گفته شده که آنها را از آن رو که به هنگام هم‌پیمانی علیه بنی تمیم (بنی سعد بن زیدمناة)، دستان خود را در رُب (شیره خرما یا میوه‌های دیگر) فرو بردند، بدین نام خوانده‌اند.

مساکن ضبه

سرزمین اصلی و خاستگاه این قوم را در کنار قبیله مادری‌اش، -بنی تمیم،- جزیرة‌العرب و به‌ویژه منطقه یمن گفته‌اند. اخباری هم از سکونت ضبه و فرزندانش در مکه در دوران سلیمان نبی(ص) و حکمرانی ایشان بر یمن و حجاز برای او در دست است. ضبی‌ها سپس، در زمانی نامشخص به نجد مهاجرت کردند و در نواحی شمالی این منطقه، در کنار برادران تمیمی‌شان سکونت گزیدند. قلقشندی (م ۷۵۶ هجری) هم در بیان حدود و ثغور دیار بنی ضبه، حدود سرزمینی‌شان را در همسایگی بنی یغنم در قسمت شمالی تهامه در نجد ذکر کرده، از ادعایشان مبنی بر تعلق به بنی ثعلبه‌ای که در شام ساکن بودند، خبر داده، آورده است: «سپس برخی از آنها به مصر مهاجرت کردند و بعضی دیگر در شام ماندگار شدند». افزون بر نجد و تهامه، کوه ایلام در نزدیکی سرزمین دیلم هم از دیگر مساکن جاهلی بنی ضبة بن ادّ، و منزل فرزندان باسل بن ضبه بن اد برشمرده شده است.

ضبی‌ها در دوران اسلامی به عراق نقل مکان کردند و در جانب نعمانیه و به نقلی در جزیره فراتیهسکونت گزیدند. کوفه، بصره و سپس بغداد را هم از دیگر شهرهای عراق گفته‌اند که موطن جمعی از مردم ضبه در دوران مختلف اسلامی قرار گرفت. پس از تأسیس کوفه و ورود گروه اعراب به این شهر، مسئولین وقت کوفه و مدینه، جهت ساماندهی جمعیت شهر، اعراب کوفه را به هفت اتحادیه قبیله‌ای یا به تعبیر دیگر، «اسباع» تقسیم کردند. در این سازماندهی، بنی ضبة بن ادّ در کنار قبایل تمیم، رباب و بنوالعصر در یک دسته قرار گرفت. این تقسیم تا زمان حکومت امیرالمؤمنین(ع) به قوت خود باقی بود تا این که با ورود حضرت به کوفه، ایشان ضمن نگاهداری این گروه‌ها، تغییراتی در ترکیب و صورت خارجی آن از طریق ترکیب و جابجایی قبیله به ویژه از یک گروه به گروه دیگر انجام داد که در این جابجایی، بنی ضبه با قریش، کنانه، تمیم، بنی اسد و رباب در یک گروه جای گرفتند. بصره -دیگر شهر بزرگ عراق- هم، از اخماس یا پنج اتحادیه قبیله‌ای شکل یافته بود. در این تقسیم‌بندی، ضبه و رباب در کنار قبیله مادری خود تمیم در یک گروه قرار گرفته بود. بنی جارم بن مالک بن بکر یا همان تیم الله از جمله طوایف ضبی ساکن در بصره بودند که خطه‌ای را در این شهر به خود اختصاص داده بودند.

علاوه بر عراق، ایران نیز از دیگر مساکن این قوم به شمار رفته است. شهرهای اصفهان، ری، قزوین و ولایت بزرگ خراسان از جمله مناطق ایران بودند که اخباری از مهاجرت و سکونت مردم ضبه در آن گزارش شده است. همچنین، از اندلس هم به عنوان منازل متأخرتر برخی رجال این قوم ذکری به میان آمده است.

از سرزمین‌های اختصاصی بنی ضبة بن ادّ در نقاط مختلف بلاد اسلامی، می‌توان از حَزیز، وادی لُغاط، قِطاط، مَأسَل و الفَقی -که دره‌ای در کنار بلندی‌های یمامه، در سمت قسمت شمالی مهب بود،- اشاره کرد. ضمن این که از آب‌های این قوم هم می‌توان از سَرَقَة، سِلّى در یمامه، تِعشار -آب یا کوهی در نجد-، المُنیب -آبی از آن بنی ضبه در نجد در شرق الحزیز-، شُقوق، البکرات، عَجالِز در نجد، ساجِر، نَیَوان -آبی از آن بنی سید بن ضبه-، حَفَرُ ضَبّه -چاهی عمیق در نواحی شواجن با آبی شیرین و گوارا- و حَوایا نام برد. «الدَّجْنِیتان» هم نام دو آب این قوم بود. این آب‌ها که در جانب راست تعشار قرار داشت، بزرگترین آب ضبه بود و کمتر از یک میل بین این دو فاصله بود. یکی از این آب‌ها به طایفه بکر بن سعد بن ضبّه و آن دیگر به تیره ثعلبة بن سعد تعلق داشت. نام یکی از آنها «دجنیه» و دیگری «قیصومه» بود و به هر دو آنها، «الدجنیتین» می‌گفتند. هر یک از این آب‌ها، متشکل از ۱۰۰ چاه پر آب بود و بین‌شان مانع مرتفعی بود که اگر فردی بر فراز آن می‌رفت، هر دوی این آب‌ها را مشاهده می‌کرد. از کوه‌های ضبه هم می‌توان از کوهی کوچک به اسم «قَسا» نام برد. امروزه در برخی بلاد اسلامی افرادی یافت می‌شوند که خود را از نسل بنی ضبة بن اد می‌دانند. از جمله بازماندگان و نوادگان امروزین آل ضبه می‌توان از برخی اعراب منطقه عراق عجم (اصفهان و ایذه در شمال خوزستان) نام برد. بیت انعیم (نعمت زاده) بیت یاسین (یاسینی) بیت مروان (مروانی) از بازرگانان و اشراف زادگان آل ضبه و تنها بازماندگان آل ضبه در منطقه عراق عجم نام برده می‌شود.

تاریخ جاهلی ضبه

از بنی ضبه و مردمانش در عهد جاهلی اخبار متعددی در دست است که غالب آنها به جنگ‌های جاهلی این قوم اشاره دارد. از نخستین این اخبار می‌توان به حضور ضبة بن اُدّ در دولت سلیمان نبی(ص) اشاره داشت. بر این اساس و بر پایه برخی گزارشات، از ضبة بن اُدّ -سر شاخه این قبیله- به عنوان آورنده تخت ملکه سبا برای سلیمان(ع) یاد شده است. در نقلی دیگر، ضبه فرماندار حضرت سلیمان(ع)، در یمن و حجاز معرفی شده و آمده است: او عهده‌دار سرپرستی کعبه بود و این منصب پس از وی به پسرش سعد منتقل، و بعد از مرگ سعد، تولیت کعبه از بنی‌‌ضبه به اَسد بن خُزیمه رسید. به نظر می‌رسد گزارشات فوق با اخبار دیگری که به ضبه و حرمت‌شکنی او و برخی فرزندانش در مکه می‌پردازد، همخوانی نداشته باشد. ضبه دو پسر داشت به نام سعد و سُعید. این دو، روزی به دنبال شترشان به صحرا رفتند؛ سعد بازگشت، اما از سُعید خبری نشد. پس از این واقعه، هر وقت ضبه، شب هنگام، چیز سیاهی می‌دید، می‌گفت: «سعد است یا سعید؟» این گفته او کم کم ضرب‌المثلی شد میان اعراب، که آن را، جهت استخبار از دو چیز خوب و بدی که اتفاق می‌افتاد، به کار می‌بردند. مدتی بعد، ضبة بن ادّ با حارث بن کعب در سفری که به مکه منتهی می‌شد با هم همسفر شدند. آنها در مسیر خود به مکانی که داخل حرم مکه بود، رسیدند. حارث با اشاره به این مکان، از اقدام خود در گذشته و قتل جوانی در این مکان گفت و ضمن برشمردن اوصاف ظاهری آن پسر، از غنیمت گرفتن شمشیر او خبر داد. از آنجا که اوصاف برشمرده شده توسط حارث با صفات سعید مطابقت داشت، ضبة بن ادّ از او خواست تا آن شمشیر را ببیند. حارث، شمشیر را به وی نشان داد و ضبه آن را شناخت و با گفتن این جمله: «الحدیث ذو شجون؛ داستانی پیچیده و به اندازه شاخه‌های کوه شاخه شاخه است». -که بعدها این سخن نیز، در عرب ضرب‌المثل شد- با آن شمشیر به حارث حمله برد و او را کشت. مردم، ضبه را به خاطر قتل حارث در محدوده حرم سرزنش کردند. اما او پاسخ داد: «سبق السیفُ العَذْل؛ شمشیر از سرزنش پیشی گرفته است». از آن پس، اعراب این جمله او را نیز ضرب المثل ساختند. حرمت شکنی آل ضبه در مکه، دست‌کم یکی دو بار دیگر هم تکرار شد؛ چندان که نقل است در پی اختلاف و نزاع مالک بن مُنْتَفِق صباحی -رئیس قبیله بنی‌‌ضبه در اواخر عصر جاهلی- با دو تن از افراد طایفه بنی هلال بن ضبه به اسامی ابو اللیل و جلاخ، که به کشته شدن مالک انجامید، قاتلین پس از ارتکاب قتل، به سرعت از معرکه گریختند. ضبی‌ها پس از اطلاع از این امر، در پی قاتلان او بر آمدند و در محدوده حرم مکه، بر ابواللیل دست یافتند و او را به قتل رساندند. دیگری را هم، در مصر یافتند و او را به سزای عملش رساندند.

نبردهای جاهلی بنی ضبة بن اد هم، از دیگر اخبار جاهلی این قوم است که بخش اعظم تاریخ جاهلی این قوم را به خود اختصاص داده است. بنی ضبه، نبردهای بسیاری را در جاهلیت در مواجهه با دیگر اقوام عرب تجربه کردند که از جمله آنان می‌توان از جنگ‌های: یوم قارب، یوم دراة مَأسِل، یوم غول با بنی کلاب، یوم بُزاخَه و یوم اضم با غسانی‌ها، یوم الشَّقیقَه یا یوم نقا و به نقلی یوم «الأمیل» و نیز یوم غَبیط با بنی شیبان، یوم النِّسار -بین بنی ضبه و قبیله مادری‌اش تمیم-، یوم السُّلان یا یوم القُرنَتَین علیه بنی عامر بن صعصعه، یوم شَیَّطَین و ذی قار با بنی بکر بن وائل، یوم أعیار و یوم النَّقیعَه (نقیمه) و همچنین، نبرد جاهلی دیگر بین بنی ضبه و بنی عبس اشاره کرد. ضمن این که از دیگر ستیزه‌های جاهلی که بنی ضبه در آن نقش داشتند نیز باید از یوم مُشَقَّر-روز مواجهه ایرانیان با بنی تمیم-، یوم کلاب ثانی بر ضد بنی حارث بن کعب -از طوایف مذحج- و یوم الهَنِیم با بنی القین -از طوایف قضاعه- نام برد.

در یوم نُسار -که بعد از روز جبله و کشته شدن لقیط بن زراره اتفاق افتاد،- قبیله بنی تمیم، علیه ضبه بن اد و بنی عبد مناه بن اد و هم‌پیمانشان بنی اسد در محلی به نام نسار -که کوه‌هایی نزدیک به هم بود و نزد عرب معروف بود،- وارد جنگ شدند. سبب این پیشامد میان قبیلگی آن بود که روزی فرزندان تمیم بن مر بن اد مهمان عموهای خود، ضبة بن اد و بنی عبد مناه بن اد بودند که ناگهان، بنی ضبه بر گروهی از تمیم تاخت. مردان تمیم در پی تنبیه متجاوزان بر آمدند و به تعقیب ایشان برخاستند. ولی آن جماعت -که متشکل از طوایف تیم، عدی، ثور، اطحل و عکل فرزندان عبد مناه بن اد و ضبه بن اد بودند و «رباب» خوانده می‌شدند- از جای خود کوچ کردند و به بنی اسد -که در آن روزگار با بنی ذبیان بن بغیض هم‌پیمان بود،- پیوستند. یکی از مردان ضبه با فریاد «یا آل خندف» از اسدی‌ها کمک‌طلبید. بنی اسد به ریاست حصن بن حذیفه بن بدر به کمکشان شتافتند و آنان را در پناه خود گرفتند. از این روز به عنوان نخستین روزی که اهل ضبه وارد خندف شدند و از هم‌پیمانان خود، ظبی و غطفان یاری خواستند، یاد شده است. بنی تمیم با دریافت این خبر، از بنی عامر بن صعصعه یاری خواست. این دو طایفه در نسار با حریف خود روبرو شدند و در جنگی که بین دو طرف در گرفت، بنی تمیم و بنی عامر شکست خوردند و جمع زیادی از آنان کشته و گروهی از آنان از جمله جمعی از زنان به اسارت در آمدند.

«یوم السُلان» و به نقل جمعی دیگر از منابع «یوم القُرنَتَین» هم، از دیگر جنگ‌های جاهلی بود که بنی ضبه در آن مشارکت جسته بودند. نقل است که نعمان بن منذر، پس از آنکه به فرمان خسرو پرویز در حیره به پادشاهی نشست، هر سال کاروانی از عطریات و پارچه‌های زیبا و گوهرهای گرانبها به راه می‌انداخت و برای بازرگانی به بازار عکاظ می‌فرستاد تا در آنجا به فروش برسد. در یکی از سال‌ها، فرزندان عامر بن صعصعه راه را بر کاروان او بستند و قسمتی از کالاهای وی را ربودند. نعمان از شنیدن این خبر به خشم آمد و در پی برادر مادری خود، وبرة بن رومانس کلبی و لشکریان دست پرورده خود و پیران قوم فرستاد. همچنین برای بنی ضبة بن اد و تازیان دیگر، از رباب و تمیم، پیام داد که پیرامون وی گرد آیند. همه فرمان وی را پذیرفتند و نزد او گرد آمدند. ضرار بن عمرو ضبی و نُه و به نقلی دیگر هجده پسرش، که همه از سواران و دلاوران بودند، همراه با حبیش بن دلف، که او نیز شهسواری دلیر به شمار می‌رفت، به حضور نعمان رسیدند. لشکری انبوه فراهم گردید. نعمان، آنها را در قالب کاروانی بزرگ سازماندهی کرد و از آنان خواست تا به عکاظ بروند و پس از فراغت از بازار عکاظ و پایان رسیدن ماه‌های حرام، بر بنی عامری‌هایی که نزدیک نواحی سلان ساکن بودند، حمله کنند. پس از رسیدن کاروان به منطقه، قریش که به راز ایشان پی برده بود، عبدالله بن جدعان را نزد بنی عامر فرستادند و آنان را از این موضوع با خبر کردند. مردان عامر پس از دریافت این خبر، آماده نبرد شدند و تحت فرماندهی عامر بن مالک ملاعب الاسنه به راه افتادند و در سلان با دشمن روبرو شدند. در جنگ سختی که بین دو طرف در گرفت، یزید بن عمرو بن خویلد صعق، وبره بن رومانس -برادر نعمان- را به اسارت گرفت. این امر، روحیه لشکر نعمان را در هم شکست چندان که رو به گریز نهادند. اما ضرار بن عمرو ضبی آنان را از فرار باز داشت و با سازمان‌دهی مجدد ایشان، جنگ را با سر سختی ادامه داد و تلفات سنگینی بر بنی عامر وارد آورد. ابو براء عامر بن مالک که مرکز ثقل لشکر دشمن را ضبه و پسرانش می‌دید، با پسران خود به ضرار حمله برد اما پسران ضرار به دفاع از او پرداختند و وی را از معرکه نجات دادند. ابوبراء که از اسارت ضرار ناامید شده بود، با اشاره او،به امید دریافت سَربها به حبیش بن دلف که از بزرگان قوم بود، حمله برد و او را به اسارت گرفت. حبیش از بیم جان، در ازای پرداخت چهار صد شتر و پذیرش شکست و بازگرداندن لشکر نعمان به حیره، آزادی خویش را خرید. حبیش بن دلف سیدی در برخی منابع، از مقتولان یوم القرنتین ذکر گردیده است.

یوم الشَّقیقَه یا یوم نقا که در برخی منابع از آن با نام یوم «الأمیل» هم یاد شده است نیز، دیگر جنگ بزرگ جاهلی بود که بین بنی ضبه و بنی شیبان به فرماندهی بِسطام بن قیس اتفاق افتاد. در سبب وقوع این جنگ گفته شده است که بسطام همراه با یاران خود به تپه‌ای شنی به نام «الحسن» در سرزمین ضبه رسید. او برای تماشای اطراف، از تپه بالا رفت و چشمش به شتران بسیاری افتاد که سرتاسر زمین را پوشانده بودند. مالک بن منتفق -صاحب شتران- نیز، بر اسبی راهوار سوار بود و از آنها پاسداری می‌کرد. بسطام، فرصت را برای غافلگیری مغتنم دید و با یاران خود بر آن شتران تاختند. در پی این حمله، مالک بیدرنگ بر اسب خود جست و به سوی قوم خود صباح -از شاخه‌های بنی ضبه- تاخت و از آنان یاری‌طلبید. سپس به سرعت سوی شتران خود بازگشت. در پی او سواران و جنگاوران ضبه و پس از آن، مردان بنی ثعلبه که پیشاپیش آنان عاصم بن خلیفه صباحی بود فرا رسیدند. در ستیز دو طرف، عاصم به سوی بسطام تاخت و با نیزه خود بر سر او کوفت و وی را به هلاکت رساند. مردان شیبان، همین که فرمانده خود را کشته دیدند، شتران را رها کردند و گریختند. یاران مالک در پی ایشان شتافتند و جمعی از آنان را کشته و برخی دیگر را اسیر کردند.

یوم أعیار (یوم النَّقیعَه) هم جنگ جاهلی دیگری بود که بنی ضبه در آن به نقش‌آفرینی پرداخته بودند. علت وقوع این جنگ آن بود که مثلم بن مشجر عائذی ضبی که در همسایگی بنی عبس به سر می‌برد، به عمارة بن زیاد، که مردی تهی مغز و بی‌پروا بود، پیشنهاد قمار کرد. عماره با او به قمار پرداخت تا این که ده کره شتر از او برد. مثلم از او مهلت خواست تا نزد خانواده خویش برود و طلب وی را برایش بفرستد. ولی عماره درخواست وی را نپذیرفت. مثلم، ناچار پسر خود، شرحاف، را پیش او گرو گذاشت و به نزد کسان خود رفت و کره شترها را گرفت و برای عماره برد و پسر خویش را از گرو در آورد. هنگام بازگشت، پسرش، شرحاف، از او درباره شخصی به نام معضال پرسید. پدرش پاسخ داد: او مردی از پسر عموهایش است که مدتی است رفته و تا این ساعت باز نگشته است. شرحاف گفت: «او کشته شده و من قاتلش را می‌شناسم». پدرش نام قاتلش را پرسید و شرحاف، عمارة بن زیاد را قاتل او معرفی کرد و گفت که با گوش‌های خود از او در حالی که مست از شراب بود، شنیده است که به عده‌ای می‌گفت که معضال را کشته و کسی هم به خونخواهی نیامده است. مدتی بعد زمانی که شرحاف جوانی نیرومند گردید عمارة بن زیاد، گروهی انبوه از قبیله عبس را فراهم آورد و به دستیاری ایشان بر بنی ضبه یورش آورد و شترانشان را به غارت برد. فرزندان ضبه بی‌درنگ سوار شدند و خود را به یغما گران رساندند. شرحاف، همین که چشمش به عمارة بن زیاد افتاد، خود را معرفی کرد و از او خواست تا پسر عمویش معضال را به وی بر گرداند. سپس بر عماره حمله برد و او را به انتقام پسر عمش کشت. در آن روز، ضبه و عبس نبرد سختی انجام دادند که به پیروزی ضبی‌ها و پس گرفتن شترانشان انجامید. جنگ ذی قار بین بکر بن وائل به سالاری حنظلة بن یسار با سپاه خسرو پرویز و هم‌دستان عربش تغلب، طی، ضبه و تمیم، نمر و... را هم دیگر جنگ جاهلی گفته‌اند که ضبی‌ها به سالاری عطارد بن حاجب بن زراره در آن نقش آفریدند. این جنگ که به جهت خودداری بنی بکر از تسلیم مال و سلاح و کسان نعمان بن منذر لخمی -که پیش از کشته شدنش بدیشان سپرده بود- به وقوع پیوسته بود با شکست ایرانیان و هم‌پیمانانش خاتمه یافت.

حضور در یوم کلاب ثانی و همراهی با بنی تمیم در نبرد با بنی حارث بن کعب -از طوایف بزرگ مذحج- هم دیگر نبرد جاهلی این قوم معرفی شده است. بنی حارث پس از دریافت خبر شکست بنی تمیم از ایرانیان و اعراب هوادارشان و در نتیجه کشته شدن جنگجویانشان در یوم مشقر، به طمع غنیمت گرفتن مال و اموال آنها، با جمعیتی انبوه به سوی سرزمین تمیم حرکت کردند. بنی تمیم پس از اطلاع از این امر، همراه قبیله سعد بن زید مناة و رباب -که متشکل از ضبة بن اد و ثور، عکل و عدی پسران عبدمناة بن اد بودند،- با درایت و راهنمایی پیر جنگدیده و با تجربه خود، اکثم بن صیفی در کلاب به مقابله آنان رفتند و پس از نبردی سخت، به پیروزی دست یافتند.

نبرد جاهلی ضبی‌ها در کنار بنی اسد و طی با بنی اعمام خود بنی یربوع و بنی سعد، در مکانی به نام «رجلة الطیس» -مکانی بین سرزمین‌های طی و سرزمین‌های هم‌پیمان آنان بنی اسد- که به پیروزی ضبی‌ها و هم‌پیمانانش انجامید، همچنین، حضور در یوم شَیَّطَین و همراهی با تمیمی‌ها و در نبرد با بکر بن وائل که به شکست‌شان انجامید، و نیز یوم غَبیط و مواجهه با تجاوز بنی شیبان به سرزمین تمیم که به شکست ثعالبه (ثعلبة بن یربوع، ثعلبة بن سعد بن ضبه، ثعلبة بن عدی بن فزاره و ثعلبة بن سعد بن ذبیان) در نزدیکی صحرای فلج انجامید، هم از دیگر پیکارهای جاهلی بنی ضبة بن ادّ به شمار رفته است. آنها همچنین نبردی را با بنی عبس به سرانجام رساندند. بر اساس نقل ابن اثیر (م ۶۳۰ هجری)، بنی عبس پس از سه سال هم‌پیمانی با بنی حنیفه و سکونت در یمامه، بواسطه ناراحتی و آزاری که از جانب آنها می‌رسید، یمامه را ترک کردند. آنان بواسطه نداشتن سرزمینی مناسب و هم‌پیمانی شایسته، مورد آزار عرب بودند تا این که سرانجام قبیله بنی ضبه در پی ایشان فرستاد و پیشنهاد کرد که به نزدشان بروند و آنان را در نبرد با قبیله تمیم یاری دهند. عبسی‌ها این پیشنهاد را پذیرفتند و به نزد بنی ضبه رفتند. ولی همین که کار میان ضبه و تمیم پایان یافت، رفتار ضبه با عبس دگرگون شد و بر آن شدند که دست مردان عبس را از سر خود کوتاه کند. عاقبت کار به جنگ کشید و عبس در این زد و خورد پیروزی یافت و اموال ضبه را به غنیمت برد.

ضبی‌ها نبردهایی را هم با ملوک غسانی تجربه کرده بودند که یوم بُزاخَه و یوم اضم از جمله مهمترین‌شان است. یوم بزاخه نبرد بنی ضبه با محرّق غسانی و برادرش فارس مودود بود که همراه با طوایفی از عرب از جمله ایاد و تغلب بر سرزمین ضبه هجوم آورده بودند. در این جنگ که با پیروزی ضبی‌ها -به فرماندهی زید الفوارس بن حصین بن ضرار،- همراه بود، محرق و برادرش به اسارت در آمدند و پس از پایان کامل جنگ، همراه با عده‌ای دیگر کشته شدند. پیروزی قاطع زید الفوارس در این جنگ، در اشعار شعرای عرب آن روز بازخوردی در خور توجه داشت. نبردهای بنی عائذ بن مالک بن بکر-از بطون ضبه- در یوم اضم با حارث بن مزیقیاء -پادشاه غسانی- و نیز حملات متعدد حبیش بن دلف سیدی بر ملوک غسانی هم، از دیگر پیکارهای این قوم است که نامی از آن در تاریخ به ثبت رسیده است. نقل است که در پی حملات پیوسته حبیش بن دلف بر ملوک غسان و جفنه، و غارت سرزمین‌های ایشان، سرانجام غساسنه مجبور شدند تا با بخشش اموالی به او، وی را از ادامه این حملات منصرف کنند. بعد از حبیش، پسرش هنیء بن حبیش نیز در ادامه راه پدر، به منازعه با غسانی‌ها به پرداخت؛ چندان که برخی منابع، از اسارت حارث بن عمرو غسانی به‌دست او در یکی از این جنگ‌ها خبر داده‌اند.

فرزندان ضبه درگیری‌هایی را هم با بنی کلاب داشتند. در یکی از این مخاصمات که برخی منابع از آن با نام «یوم مَأسِل» نام برده‌اند، شتیر بن خالد بن نفیل بن عمرو بن کلاب، یا به نقلی شتیر بن عنبة بن خالد بن نفیل، با حصین بن ضرار ضبی یا عبد الحارث بن ضرار مواجه شد و تصمیم گرفت او را به اسارت بگیرد. اما پسر عموی شتیر که او را در این راه همراهی می‌کرد، شتاب کرد و با تیری حصین را از پا در آورد. خبر به ضرار بن عمرو-پدر حصین- رسید. پس به انتقام بر آمد و پس از پرس‌وجو، قاتلین فرزندش را در منطقه غول -در سرزمین بنی عامر- یافت. پس به آنها حمله برد و ضمن کشتن پسر عموی شتیر، شتیر بن خالد را به اسارت گرفت و سپس گردن زد.

تخاصمات ضبی‌ها و بنی بکر بن وائل هم از دیگر ایام جاهلی این قوم است که در برخی منابع بدان پرداخته شده است. بنا بر برخی گزارش‌ها، بنی سعد به همراهی بنی ضبه و بنی رباب به ریاست زید الفوارس به بکر بن وائل حمله بردند و در جنگ سختی که بین طرفین در گرفت، فردی از بنی تیم الله بن ثعلبة بن عکابه -از شاخه‌های بنی بکر- به نام «مسلب»، زید الفوارس را با پرتاب تیری هلاک کرد. جنگ پس از کشته شدن زید الفوارس با شدت بیشتری ادامه یافت تا این که بکر بن وائل شکست خوردند و جمع زیادی از آنها که مسلب -قاتل زید الفوارس- و برادرش ابوعمرو از جمله ایشان بودند، در این جنگ کشته شدند. بکری‌ها در غارتی دیگر، شتران مکعبر و دام‌های بنی ضبه -که همسایه بنی عنبر بودند،- را به تاراج بردند. مال‌باختگان از مخارق بن شهاب مازنی کمک خواستند. مخارق و قومش با مهاجمان درگیر شدند و پس از فراری دادن آنها، شتران و احشام مکعبر و بنی ضبه را به ایشان بازگرداندند.

همراهی بنی ضبه و بنی تمیم با شرحبیل بن حارث بن عمرو کندی از فرمانروایان بنی کنده در حیره در نبرد با برادر بزرگتر خود سلمه را هم باید از دیگر اخبار جاهلی این قوم شمرد. علاوه بر جنگ‌های جاهلی، احلاف و پیمان‌های بنی ضبه با قبایل همجوار نیز، بخشی از برنامه‌های این قبیله در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود در این دوره زمانی بود. از جمله این پیمان‌ها علاوه بر همکاری با قبیله مادری خود -بنی تمیم- در برخی جنگ‌های جاهلی همچون یوم کلاب ثانی و همراهی با ایشان در نبرد با بنی حارث بن کعب -از مذحج-، می‌توان به هم‌پیمانی ضبی‌ها با بنی اسد در یوم نسار و بنی طی در روز نبرد با بنی اعمام خود بنی یربوع و بنی سعد در رجلة الطیس اشاره کرد. ضمن این که تحالف با بنی عبس در نبرد با بنی تمیم، و هم‌پیمانی با بنی سعد در حمله به بکر بن وائل، همچنین، همکاری با ایرانیان و پادشاهان حیره در جنگ‌های ذی قار و یوم السلان (یوم القرنتین) و نیز همکاری با برخی امرای کندی نظیر شرحبیل بن حارث بن عمرو کندی -از فرمانروایان بنی کنده در حیره- در نبرد با برادر بزرگتر خود سلمه هم، از دیگر پیمان‌های جاهلی بنی ضبة بن اد با اقوام مجاور خود بود. این قبیله با برخی از بنی اعمام خود از طایفه بنی عبدمناة بن اد همچون: تیم، ثور، عدی، عُکل و مُزَینَه که به جمع آنها «رباب» گفته می‌شد نیز، پیمانی وثیق داشتند. به این قبایل از آن رو رباب گفته شده است که هر گاه علیه دشمنی با هم هم‌پیمان می‌شدند به هنگام تحالف دستان خود را در رُب (شیره خرما یا میوه‌های دیگر) فرو می‌بردند. از دیگر مؤلفه‌های مهم اجتماعی دوران جاهلی، که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند و پشتوانه‌ای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب می‌شدند، و زمینه‌ساز امنیت و آسایش خاطر آنان، در دستیابی به اهداف مد نظر بود، می‌توان به ازدواج‌های جاهلی فی ما بین قبایل عرب اشاره کرد. ضبی‌ها نیز چونان دیگر قبایل عرب جاهلی، سعی داشتند تا با برقراری پیوندهای سببی با دیگر تیره‌ها و قبایل نجد و حجاز همچون قریش و کنانه، به استوارسازی جایگاه خود در میان قبایل منطقه بپردازند. ازدواج عاتکه بنت عمرو بن حارث بن صباح با مطلب بن عبدمناف قریشی، پیوندهای زناشویی سعد بن ضبه با زنی از ینی ایاد و هند بنت ثعلبة بن رومان از قبیله طی، ازدواج‌های بکر بن سعد با ممناة بنت أوس بن تغلب بن وائل و خشبة بنت سعد بن عبداللّه بن قداد بجلیه و سئوم بنت حارث بن عبدمناة بن کنانه، از جمله این پیوندهای سببی بود که بدین منظور انجام گرفت.

از لحاظ دینی و باورهای مذهبی نیز، آیین بت‌پرستی، دینی رایج در میان بنی ضبه به شمار می‌رفت و آنان همراه با قبایل تیم، عدی، عکل و ثور، بت «شُمْس» را معبود خود قرار داده بودند. این بت که تیره بنی اسید بن عمرو بن تمیم عهده‌دار تولیت آن بودند، با ظهور اسلام به دستور نبی مکرم اسلام(ص) و به دست یکی از تمیمیان به نام هند بن ابی‌هاله نابود شد.

بنی ضبه و پیامبر اکرم(ص)

به نظر می‌رسد که با توجه به جغرافیای سرزمینی بنی ضبه و سکونت بیشتر آنها در نجد و تهامه، آنان نیز همچون بسیاری از قبایل عرب تا پیش از فتح مکه در سال هشتم هجری استقبال چندانی از پذیرش اسلام از خود نشان ندادند؛ چندان که پیش از فتح مکه و فرا رسیدن عام الوفود از میان قوم بزرگ ضبه، تنها نام دو تن از آنها در شمار صحابی رسول خدا(ص) به ثبت رسیده است که علفاء بن مرّ (مرّة) بن عائذه ضبی یکی از آنها بود. او در سریه موته در سال ششم هجرت مشارکت داشت و در این جنگ به شهادت رسید. هوبجة بن بجیر بن عامر ضبی هم دیگر صحابی شهید ضبه در نبرد موته بود که هیچگاه پیکر او پیدا نشد.

با آغاز سال نهم هجری (عام الوفود) و سرازیر شدن هیئات مختلف قبایل عرب به مدینه، هیأتی سه نفره از بنی ضبه -که عبدالحارث بن زید بن صفوان صباحی از جمله ایشان بود،- به مدینه وارد شدند و اظهار مسلمانی کردند. نقل است که پس از این دیدار، رسول خدا(ص) نام عبدالحارث را به عبدالله تغییر داد. حلیس بن زید بن صفوان صحابی را هم از دیگر وفودکنندگان بر حضرت بر شمردند و آورده‌اند که او بعد از وفد برادرش حارث بن زید بن صفوان نزد پیامبر(ص) رفت و حضرت در این دیدار برای او کرده است.

علاوه بر اخبار وفود این قوم، روایتی هم از امام صادق(ع) در دست است که ایشان به نقل از پدران خود از امیرالمؤمنین(ع) از ورود گروهی از بنی‌‌ضبه به مدینه در سال ششم هجری خبر دادند و فرمودند: این عده، پس از تشرّف به محضر رسول خدا(ص)، ضمن شکایت از بیماری خود، از آن بزرگوار کمک خواستند. پیامبر(ص) از آنان خواست چند روزی در مدینه بمانند تا با مراقبت مسلمانان بهبود یابند و بتوانند در سریه‌های بعدی با مسلمانان همراهی کنند؛ ولی آنان مایل بودند در خارج مدینه جای گیرند. رسول خدا(ص) پس از پذیرش خواسته آنان، به تنی چند از مسلمانان مأموریت داد تا مقداری از شتران بیت ‌المال را در چراگاه اطراف مدینه نگه دارند و از شیر آنها، بیماران بنی‌‌ضبه را پذیرایی و پرستاری کنند. آنان با حمایت پیامبر(ص) در مدتی کوتاه سلامت خود را بازیافتند؛ اما به جای قدردانی، سه تن از نگهبانانِ شترها را کشتند و شتران را به سرقت بردند. هنگامی که این خبر ناگوار به پیامبر(ص) رسید، علی(ع) را مأمور دستگیری آنان کرد. امیرمؤمنان(ع) این خطاکاران را تعقیب و بازداشت نمود و به حضور پیامبر(ص) آورد. در این لحظه پیک وحی نازل شد و با نزول آیه ۳۳ سوره مائده﴿إِنَّمَا جَزَٰٓؤُا۟ ٱلَّذِينَ يُحَارِبُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَسْعَوْنَ فِى ٱلْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوٓا۟ أَوْ يُصَلَّبُوٓا۟ أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَـٰفٍ أَوْ يُنفَوْا۟ مِنَ ٱلْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْىٌۭ فِى ٱلدُّنْيَا وَلَهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ﴾، آنان را محارب دانست و حکم آنان را که اعدام یا قطع دست و پا در جهت مخالف هم یا تبعید از سرزمین خود بود، به پیامبر(ص) ابلاغ کرد. نبی خدا(ص) نیز، با قطع یک دست و یک پا در جهت مخالف هم، حکم خدا را درباره آنان جاری کرد.

ضبه و دوران خلافت خلفا

بی‌گمان اخبار به‌دست آمده از این طایفه در باب متنبئین و نیز وقایع عصیان قبایل از دولت مدینه موسوم به جریان «رده» را می‌توان نخستین اخبار این قوم پس از رحلت نبی خاتم(ص) دانست. سجاح بنت حارث تمیمیه از جمله این پیامبران دروغین بود که در بلاد جزیره ادعای نبوت کرد. او یارانی را نزد خود گرد آورد و سپس رو سوی تهامه و حجاز آورد. سجاح و یارانش در مسیر حرکت خود، جهت مطیع ساختن قبایل منطقه عراق و نجد، نخست به سرزمین رباب تاختند. ضبه و بنی عبدمناة بن ادّ به مقابله برخاستند و با سپاه سجاح -که یکی از طوایف بنی ضبه به نام بنی بکر را با خود همراه داشت- به نبرد پرداختند. جمع زیادی از دو طرف کشته و جمعی نیز به اسارت در آمدند تا این که دو طرف به صلح رضایت دادند. پس از این واقعه سجاح و هم‌پیمانانش هذیل و عقه، بنی بکر را به جهت توافقی که پیش از این میان سجاح و وکیع بن مالک بن نویره -از عاملان زکات بنی حنظله- صورت گرفته بود، به دیار خود بازگرداندند. بلعمی (م. قرن چهارم هجری) نیز در توضیح بیشتر و البته اندکی متفاوت از این ماجرا می‌نویسد: سجاح از ترسایان (مسیحی) و زنی فصیحه بود و با سخنان سحرگونه‌اش مردم منطقه -از جمله جمعی از بنی ثعلب- را بر خود گرد آورد. چون خبر رحلت نبی اکرم(ص) بدو رسید و از جریان اعتراضات مردمی علیه ابوبکر و نیز از ظهور مسیلمه کذاب که او نیز در یمامه ادعای پیامبری کرده بود، باخبر گردید، با چهارصد تن از مبارزان موصل و جزیره رو سوی بلاد عرب آورد و چون به حدود حجاز رسید، پرسید که کدام قبیله در منطقه از عده و عُده بیشتری برخوردار است؟ گفتند: ضبه. او به ضبی‌ها نامه نوشت و دین خود را -که نیمی ترسایی و نیمی اسلامی بود،- بر ایشان عرضه داشت و از آنها خواست بدو بگروند و با ابوبکر وارد جنگ شوند. لیکن بنی ضبه از بیم هجوم خالد بن ولید -که در آن نزدیکی‌ها اردو زده بود- پیشنهادش را نپذیرفتند. سجاح چون از بنی ضبه ناامید شد، سوی بنی یربوع و بنومالک نامه نوشت و ایشان را به دین خود خواند. مالک بن نویره با همه بنی مالک و پسرش وکیع به همراه بنی یربوع، پذیرش دین او را به بعد از پذیرش آن از سوی تمام عرب موکول کردند و به جهت مخاصماتی که با ضبی‌ها داشتند، تنها پذیرفتند که در نبرد با بنی ضبه او را همراهی کنند. در جلسه‌ای که سران سپاه سجاح تشکیل داده بودند، بر حمله به بنی رباب به جهت کمی نفراتش توافق شد. مالک بن نویره، سپاهی را سوی بنی رباب برد. بنی رباب که به جهت قلّت نفراتشان، از رودررویی با مالک و سپاهیانش عاجز بود، از بنی ضبه و دیگر قبایل طلب کمک کردند. در این زمان، سجاح هم با لشکری دیگر از مردم بنی مالک به منطقه آمد و به مالک بن نویره پیوست. سجاح و یارانش با بنی رباب و تمیمیانی که به آنها پیوسته بودند، حمله بردند و بر ایشان ظفر یافتند و خلقی بسیار از آنها را کشته، جمعی را نیز به اسارت گرفتند.

از دیگر وقایع بزرگ دوران خلافت خلفا می‌توان به جریان بزرگ فتوحات اسلامی اشاره کرد که ضبی‌ها در آن حضوری مؤثر داشتند. حضور در نبرد حَصید در سال ۱۲ هجری، نخستین گزارشی است که از مشارکت مردم این قوم در فتوحات ایران حکایت دارد. این نبرد که بین سپاه اسلام به فرماندهی قعقاع بن عمرو -جانشین خالد بن ولید در حیره- و جمعی از ایرانیان و اعراب هوادار آنها به فرماندهی زرمهر و روزبه در منطقه حصید اتفاق افتاد، روزبه به‌دست عصمة بن عبدالله حارثی ضبی کشته شد. جنگ خَنافِس به سال ۱۲ هجری را هم از دیگر نبردهایی گفته‌اند که برخی از رجال ضبی در آن حضور داشتند. در این جنگ، عِصْمة بن فلان (عبدالله) ضبی و کَلْج ضبی فرماندهی بخشی از سپاه اسلام را بر عهده داشتند. در سال ۱۳ هجری و در پی فراخوان عمر بن خطاب جهت انجام فتوحات در ایران، جمعی از ضبی‌ها همچون بسیاری دیگر از طوایف و قبایل عرب به مدینه وارد شدند و عمر آنها را به فرماندهی عصمة بن عبدالله ضبی به کمک مثنی بن حارث شیبانی -امیر سپاه خود در عراق- فرستاد. در گزارشی دیگر عمر اجتماع‌کنندگان ضبی را به دو گروه تقسیم کرد و جمعی از ایشان را به سالاری ابن هوبر و عده ای دیگر را به فرماندهی منذر بن حسان، به عراق اعزام کرد. ضبی‌ها پس از ورود به عراق، همراه با دیگر اعراب مسلمان، به امر فتوحات در این منطقه پرداختند؛ چندان که از منذر بن حسان بن ضرار ضبی به عنوان یکی از معاریف این قوم یاد شده است که در کشتن مهران-فرمانده ایرانیان- در یوم النخیلهو به نقلی جنگ بویب (در سال ۱۳ هجری) با جریر بن عبدالله بجلی مشارکت داشت. از این‌رو، پس از پایان جنگ، بخشی از البسه مهران را به او غنیمت دادند. بیان بن ضمره و نیز سلمة بن عمرو بن ضرار هم، از دیگر ضبیانی بودند که به ترتیب در جنگ قادسیه (در سال ۱۴ هجرت) و فتح ری (در سال ۲۲ هجری) حضور داشتند.

از کارگزاران بنی ضبه در این دوره، افزون بر اسامی فرماندهان نظامی -که در سطور پیشین ذکری از ایشان به میان آمد،- می‌توان از عمیرة بن یثربی بن بشر به عنوان قاضی عمر بن خطاب در بصره نام برد. از عمرو بن یثربی -برادر عمیره- نیز به عنوان قاضی انتصابی عثمان در بصره نام برده شده است.

ضبه و تعامل با دولت علوی(ع)

رفتار آل ضبه در قبال حوادث ایام حکومت امام علی(ع) -به‌ویژه جنگ‌های دوران آن حضرت- با دو رویه همراهی و رویارویی همراه بود. در ماجرای جنگ جمل، شاخه بصری ضبه بر ضد امام مسلمین با ناکثین همراه شد و در کنار سایر قبایل رباب یعنی تیم، عدی، ثور، عکل فرزندان عبدمناة بن اد، به فرماندهی منجاب بن راشد در جمل حضور یافت. با آغاز جنگ، جنگجویان ضبی در کنار قبایل تمیم و رباب به فرماندهی هلال بن وکیع بن بشر در جناح چپ لشکر جمل جای گرفتند. با ادامه جنگ و در پی حملات بی‌امان سپاه امیرالمؤمنین(ع) به پیروان جمل، ضبی‌ها رفته رفته گرد شتر عایشه فراهم آمدند و همراه با ازد بصره، عنوان بیشترین نفراتی را که اطراف شتر عایشه را گرفته بودند، به خود اختصاص دادند. شدت حمایت آنان از عایشه در این جنگ به حدی بود که عایشه علت شکست خود در این جنگ را خاموش شدن صدای آل ضبه و کشته شدن آنان ‌دانست. بنی ضبه اطراف شتر را گرفته بودند و با شور و تعصب بسیار، در حالی که رجز می‌خواندند یکی پس از دیگری عنان شتر را به‌دست می‌گرفتند و به دفاع از آن می‌پرداختند؛ به طوری که نقل است در کار مهارداری شتر، علاوه بر کشته شدن ۵۰۰، ۷۰۰، ۸۰۰، ۱۰۰۰، ۲۰۰۰ نفر و حتی بیشتر از آنها، هفتاد دست از بنی ضبه قطع شد که دست سعد بن سود قاضی از آن جمله بود. ضبی‌ها در این جنگ و پس از آن، به حضور خود در این جنگ می‌بالیدند چندان که اشعار و رجزهای بسیاری که از آنان در این واقعه بر جای مانده است، حاکی از علقه بسیار آنها به عثمان و مباهات مردم این قوم در حضور خود در جنگ جمل و دشمنی با امیرمؤمنان(ع) است. در آن روز، عمرو بن یثربی ضبی، -امیر طوایف رباب و فرمانده جناح راست لشکر جمل،- قوم خویش را که عنان شتر را دست به دست می‌کردند، با رجزهایش به نبرد تحریک می‌کرد. وی پس از حملات سپاه امیرالمؤمنین(ع) به سپاه ناکثین، با نشان دادن آنان به یاران خود، هجوم‌آورندگان عراقی را قاتلان عثمان معرفی کرد و از آنها خواست تا برای از پا در آوردن ایشان تلاش کنند. آن‌گاه، خود پیشاپیش یاران خود به نبرد با لشکر امام علی(ع) پرداخت. او در این جنگ، علباء بن هیثم سدوسی، هند بن عمرو جملی و زید بن صوحان -سه تن از خواص یاران امام(ع)- را به شهادت رساند و ضمن اشعاری بدین امر افتخار کرد. عمار بر او حمله برد و وی را به اسارت گرفت و نزد حضرت آورد. امام علی(ع) هم دستور دادند تا او را به سبب جنایتی که مرتکب شده بود، گردن زدند.

حارث ضبی و وسیم بن عمرو بن ضرار ضبی هم از دیگر حاضران ضبی جنگ جمل بودند. آنان در حالی که رجز می‌خواندند، عنان شتر عایشه را در این جنگ به‌دست گرفته بودند. عمیر بن أهلب، أبیر بن ثعلبة بن سعد بن ضبه -از معاریف مقتول ضبه در یوم جمل-، و نیز بحیر بن دلجة بن عوف -که بنا بر برخی نقل‌ها از او به عنوان پی‌کننده شتر عایشه یاد شده است،- و همچنین، حصین بن ضرار بن عمرو، از دیگر رجال ضبی بودند که در این جنگ، در کنار عایشه حضور داشتند. برخی منابع، از حصین بن ضرار «صد ساله» و پسرش حنظله، در شمار کشته‌شدگان این واقعه نام برده‌اند.

در برابر این گروه از ضبی‌های مخالف، ضبی‌های کوفه بودند که در هواداری از امیرالمؤمنین(ع) در پیکار جمل حضور یافته بودند. حضرت، آنها را همراه با جمعی از مردم قریش، کنانه، اسد، تمیم، رباب و مزینه در یک دسته قرار داد و معقل بن قیس ریاحی را بر آنان امیر ساخت. ضبی‌ها با همین ترکیب و چینش، در جنگ‌های دیگر امیرالمؤمنین(ع) یعنی صفین و نهروان نیز حضور یافتند. در جنگ صفین و در پی تصمیم حضرت علی(ع) جهت مقابله با معاویه، امام(ع)، نامه‌ای به عبیدالله بن عباس -والی خود در بصره- نوشتند و از او خواستند تا نیروهای بصری را بدین منظور بسیج نماید. ابن عباس، ابو اسود دوئلى را جانشینى خود در بصره کرد و سپس، خود همراه با سپاه بصره متشکل از خالد بن معمر سدوسى -سالار تیره بکر بن وائل- عمرو بن مرجوم عبدى -فرمانده بنى عبد قیس- صبرة بن شیمان‌ ازدى -سالار بنى ازد- احنف بن قیس -فرمانده قبایل تمیم، ضبّه و رباب- و شریک بن اعور حارثى -سالار مردم عالیه- به سوی کوفه حرکت کرد و همگى در نخیله به محضر امام على(ع) رسیدند. پس از رسیدن سپاه بصره، امیرالمؤمنین(ع)، فرماندهان سپاه هفت‌گانه کوفه را نیز مشخص فرمود. بر این اساس ایشان، سعد بن مسعود ثقفى را به سردارى بنى قیس و بنى عبد قیس، معقل بن قیس یربوعى را به فرماندهی تمیم، ضبّه، رباب، قریش، بنى کنانه و بنى اسد، مخنف بن سلیم را به سردارى ‌(بنى) ازد، بجیله، خثعم، انصار و خزاعه، حجر بن عدى کندى را به امیرى کنده، حضرموت، قضاعه و مهره، زیاد بن نضر را به فرماندهی مذحج و اشعریان، سعید بن قیس بن مره همدانى را به ریاست همدان و حمیریانی که با ایشان بودند، و عدى بن حاتم را به سردارى بنى طی گماشت و برای هر کدام از ایشان پرچمى جداگانه قرار داد. در این جنگ، تنی چند از ضبی‌ها به فیض شهادت رسیدند که از جمله ایشان می‌توان به نام عمرو بن یثربی ضبی، نضر بن حارث یثربی، قاسم بن منصور ضبی و کرز بن عطیه ضبی اشاره کرد.

ضبه و تعامل با دولت اموی

چنانچه حضور ضبی‌ها در نبرد بزرگ صفین به فرماندهی معقل بن قیس ریاحی و رودررویی آنان با سپاهیان معاویه را استثنا کنیم، دیگر اخبار به‌دست آمده از این قوم، غالباً بر همراهی مردم این قبیله با دولت اموی در عرصه‌های مختلف حکمرانی حکایت دارد. عهده‌داری منصب قاضی القضاتی معاویه در بصره توسط بشر بن شغاف بن مقطع و امین قرار گرفتن سهم بن منجاب بن راشد برای زیاد بن ابیه -فرماندار معاویه در عراق- و قرار گرفتن در شمار یکی از سه وصی زیاد بن ابیه در هنگام مرگ او در کوفه از جمله این همراهی‌ها است. عمیرة بن یثربی هم از دیگر عمّال اموی بود که منصب قضاء بصره را برای معاویة بن ابوسفیان بر عهده داشت. به نظر می‌رسد، او تا هنگام مرگش (در سال ۵۸ هجری) همچنان عهده‌دار این منصب بوده است. ضبی‌ها همراهی‌های خود با دولت اموی را در دوران حکومت یزید بن معاویه نیز کماکان ادامه دادند؛ چندان که اداره بیت المال سیستان توسط محمد بن عمرو بن یثربی در زمان امارت طلحة الطّلحات بر این منطقه را می‌توان نمونه‌ای از روابط دوستانه فی ما بین معرفی کرد. تعاملات ضبی‌ها با دولت امویان پس از مرگ یزید بن معاویه، دچار خدشه شد به گونه‌ای که برخی منابع، در ذکر جریانات و تحولات بصره پس از مرگ یزید که موجب فرار عبیدالله از این شهر شد و نیز وقایع پس از آن، بارها از بنی ضبه و مردمانش سخن به میان آورده‌اند. حضور برخی ضبی‌ها در میان یمنیان خراسان و نبرد با عبدالله بن خازم -امیر اموی خراسان- در سال ۶۵ هجری نیز از دیگر گزارش‌های ثبت‌شده‌ای است که به نقش‌آفرینی این قوم در دوران اموی پرداخته است. آنان همچنین در برخی قیام‌های شیعی -همچون قیام مختار،- به حمایت از بنی امیه و بنو زبیر پرداختند و در این راه، کشته‌هایی هم تقدیم کردند که یحیی بن ضمضم از جمله آنهاست. یحیی از ضبی‌های بصره و مردی بلندقامت بود؛ آن‌سان که به وقت سواری، پایش به زمین کشیده می‌شد. او با این هیبت مهیب، اسباب وحشت مردم را فراهم آورده بود. وی در کوفه به یاران مختار حمله برد؛ اما به هر که رو می‌کرد، از برابرش می‌گریختند. مختار، متوجه یحیی بن ضمضم شد پس بدو تاخت و چنان ضربتی بر او زد که پیشانی و قسمت بالای سرش رفت و بیجان بر زمین افتاد.

همکاری‌های بنی ضبه در دوران خلافت مروانیان نیز در عرصه‌های مختلف تداوم یافت. دوران امارت حجاج بن یوسف ثقفی -حاکم اموی عراق در سال‌های ۷۵-۹۵ هجری- را می‌توان اوج همراهی‌های ضبی‌ها با این دولت دانست. در زمان امارت حجاج، مردمانی از این قوم، نزد او به جایگاه و منزلت دست یافتند که هلال بن هرمی و مثجور بن غیلان بن خرشه را باید از جمله ایشان برشمرد. حجاج، هلال را بر لشکری در «آبی» امیر کرد و او را به غزای قلاع فارس فرستاد. مثجور بن غیلان هم که از اشراف ضبه و عالم به علم انساب و ایام العرب بود از سوی حجاج به امارت ابن قباذ دست یافت. معد بن عوف بن هلال نیز از دیگر ضبیانی بود که از او به عنوان «صاحب عذاب» حجاج نام برده شده است. البته تعاملات ضبه با امویان در این برهه زمانی، گاه با ناملایماتی همراه بود که از معدود مخالفت‌های ضبی‌ها در این دوره می‌توان از حضور برخی از ایشان در شورش عبدالرحمن بن محمد بن اشعث (۸۱-۸۳ هجری) اشاره کرد. از جمله معاریف ضبی حاضر در این شورش، فردی به نام بزیع بن خالد بود که با ابن اشعث خروج کرد و همراه با او در نبرد معروف «دیر الجماجم» (۸۳ هجری) در مصاف با نیروهای اموی به فرماندهی حجاج بن یوسف ثقفی کشته شد.

ضبه و دولت بنی عباس

وجود کارگزاران متعدد ضبی در دستگاه عباسی، از برقراری مناسبات دوستانه ضبی‌ها، و همراهی‌های مردم این قبیله با این دولت در پس سقوط دولت بنی امیه حکایت دارد. از نخستین این همراهی‌ها می‌توان از کارگزاری افرادی چون عبدالله بن شبرمه ضبی -قاضی منصور در سواد کوفه- و مسیب بن زهیر بن عمرو -رییس پلیس او در بغداد که مناره‌ای در نزدیک باب الکوفه بغداد بدو منسوب است،- برای منصور دوانیقی (حک: ۱۳۶-۱۵۸هجری) یاد کرد. منصور در سال ۱۵۸ هجری بر مسیّب خشم گرفت و او را به سبب آنکه ابان بن بشیر دبیر را به ضرب تازیانه کشته بود، از منصب شرطگی خود عزل کرده، دستور به حبس او داد. مسیب بن زهیر علاوه بر صاحب شرطگی منصور، فرمانداری خراسان در دوران حکومت مهدی عباسی (حک. ۱۶۲-۱۶۹ هجری) و رییس پلیسی هادی (موسی) عباسی (حک. ۱۵۹-۱۷۰ هجری) را نیز بر عهده داشت. پسران او عبدالله بن مسیب، محمد بن مسیب، عباس بن مسیب و زهیر بن مسیب هم از کارگزاران عباسی به شمار می‌رفتند. عبدالله بن مسیب والی مصر و فارس و جزیره، محمد بن مسیب رییس پلیس (شرطه) محمد امین (۱۹۳-۱۹۸ هجری)، عباس بن مسیب رییس پلیس مأمون عباسی (۱۷۰-۲۱۸هجری) و زهیر بن مسیب فرماندار هارون الرشید (حک. ۱۷۰-۱۹۳ هجری) در کرمان را بر عهده داشتند. زهیر بن مسیب از سرداران مأمون عباسی بود که به نقلی، استانداری سیستان را نیز برای او بر عهده داشته است. وی در دعوای خلافت مأمون و برادرش محمد امین، از سرداران سپاه مأمون بود و سربازان او را در فتح کرمان و سپس بصره فرماندهی کرد. زهیر را همچنین، در کنار طاهر ذوالیمنین و هرثمة بن اعین از محاصره‌کنندگان شهر بغداد در سال۱۹۷ هجری گفته‌اند. در پی فتح بغداد توسط قوای مأمون، زهیر بن مسیب در این شهر ساکن شد و در کنار حسن بن سهل، به اداره امور منطقه پرداخت. در سال ۱۹۹ هجری، و در پی قیام محمد بن ابراهیم بن اسماعیل معروف به «ابن طباطبا»، وی از سوی حسن بن سهل در رأس سپاهی بزرگ به کوفه فرستاده شد تا با او و ابوالسرایا که به کوفه وارد شده و به اخذ بیعت از مردم این شهر پرداخته بودند، مقابله نماید. زهیر با ۱۰ هزار سوار و پیاده به کوفه که در آن زمان، سلیمان بن منصور دوانیقی عاملش و خالد بن محجل ضبی جانشین او در اداره آن بودند، رفت اما در جنگی که بین او و لشکر قیام‌کنندگان در گرفت، زهیر و یارانش شکست یافتند و اموالشان به تاراج رفت. زهیر همچنین در جریان فتنه حربیه در سال ۲۰۰ هجری، جانب حسن بن سهل را گرفت و در حمایت از او به اقداماتی دست زد. با از ادامه دار شدن این شورش‌ها در سال ۲۰۱ هجری، حربیه و محمد بن ابی خالد به اتفاق هم، حسن بن سهل -عامل مأمون در بغداد- را از بغداد بیرون کردند و زهیر بن مسیب را به اسارت گرفتند. حسن بن سهل که به واسط رفته بود از سوی محمد بن ابی خالد و مردم حربیه تحت تعقیب قرار گرفت. در جنگ‌هایی که بین دو طرف در مناطق مختلف به وقوع پیوست، حسن بن سهل مغلوب میدان بود تا این که سرانجام در نبرد روستای «ابوقریش»، حربی‌ها هزیمت یافتند. محمد بن ابی خالد در مقابله با یاران ابن سهل، به شدت زخمی شد و سرانجام بر اثر جراحات وارده، در گذشت. هزیمت یافتگان و پسران محمد بن ابی خالد به شهر بازگشتند و به انتقام خون پدر، زهیر بن مسیب را سر بریدند و ریسمانی به پای پیکر بی‌سرش بستند و او را در کوچه‌های بغداد کشاندند.

حکیم بن عاصم -امیر مهدی عباسی (حک. ۱۶۲-۱۶۹ هجری) در سرحدات ارمنستان- و سلمة بن راشد -قاضی هارون الرشید در همدان- را نیز باید از دیگر کارگزاران ضبی بنی عباس برشمرد. ضمن این که از ابوشبرمه عبدالله بن شبرمة بن طفیل هم می‌توان به عنوان یکی دیگر از سرداران بنی عباس، و حاکم متوکل عباسی در مصر یاد کرد. ابو حاتم عنبسة بن إسحاق بن شمس نیز از ساکنان بصره و از فرماندهان بزرگ بنی عباس بود که از سوی منتصر عباسی، در زمان حکومت پدرش متوکل به امارت مصر برگزیده شد. او بعد از چهار سال و چهار ماه امارت، به عراق بازگشت. از دیگر حوادث این دوران که از بنی ضبه و افرادش نامی به میان آمده است می‌توان به قیام إبراهیم بن عبدالله بن حسن (سال ۱۴۵ هجری) در بصره اشاره کرد. مفضل بن محمد بن یعلى -از راویان و محدثان بنام عصر و عالم به شعر و ادب و ایام العرب- را از جمله معاریف شرکت‌کننده ضبی در این قیام گفته‌اند. او از کوفه به بصره رفت و در انتظار خروج ابراهیم نشست. پس از وقوع این قیام، وی به جمع قیام‌کنندگان پیوست و همچنان با آنها همراه بود تا این که ابراهیم بن عبدالله کشته شد. پس از کشته شدن ابراهیم، وی گریخت و از وادی‌ای به وادی دیگر پناهنده بود تا این که بدو امان داده شد. «یوم الصریف را نیز باید از دیگر وقایع مهم دوران حکومت بنی العباس برشمرد. این واقعه که در ایام حکومت هارون الرشید (حک. ۱۷۰-۱۹۳ هجری) و بین بنی ضبه و بنی حنظله اتفاق افتاد، به نظر می‌رسد با پیروزی بنی ضبه به پایان رسیده است.

ضبه و اخبار آخرالزمان

«ضبه» از جایگاه ویژه‌ای در بین احادیث آخرالزمان برخوردار است. آنان در برخی اخبار از نقش‌آفرینان مهم وقایع آخرالزمان و زمان نزدیک به ظهور معرفی شده‌اند. «بنی ضبه» در روایتی از امام صادق(ع)، در کنار قبایل «بنی غنی»، «باهله» و «ازد» و نیز ساکنان، مکه، مدینه، شام، بصره، دَسْتُمِیسان، ری و نیز اقوام کُرد و اعراب، در شمار ۱۳ قوم و قبیله و ساکنان بلادی قرار گرفته‌اند که هنگام ظهور حضرت مهدی(ع) بر ضد ایشان به نبرد بر می‌خیزند.

مشاهیر ضبه

اعلام و رجال نام‌آور بسیاری از این قبیله در دوره‌های مختلف تاریخی بپا خاستند که از جمله مشاهیر و معاریف بنام جاهلی ایشان می‌توان از: ابو قبیصه ضرار بن عمرو بن مالک ضبی ملقب به «الردیم» -رییس جاهلی ضبه-، حُبَیش بن دُلَف -از تک‌سواران و بزرگان جاهلی قوم- و پسرش هنیء بن حبیش، زید الفوارس بن حصین بن ضرار -از سران و شجاعان و شعرای جاهلی ضبه- محلم بن سویط بن عبد معروف به «الرئیس الأول»، مالک بن منتفق- از تک سواران و بزرگان جاهلی قوم-، محترث بن أوس -از تک‌سواران ضبه- و پسرش نَبْهان بن محترث، ظالم بن غضبان -از اشراف جاهلی و سادِن (نگهبان) بت قوم-، أنیف بن جبله معروف به «فارسُ الشَّیط» -از تک سواران ضبه-، حنتف بن سجف -از تک سواران قوم و قاتل حبیش بن دلجة قینی در «یوم الهَنِیم»-، علقمة بن مرهوب بن عبید -تک سوارا جاهلی بنی ضبّه-، جلیلة بن ثابت بن عبد العزى -از سران ضبه-، عاصم بن خلیفة بن معقل -قاتل بسطام بن قیس بن مسعود شیبانی در «یوم القرنتین»-، حنیف بن عمرو بن سیف -از رؤسای جاهلی قوم-، أصحم بن حباس بن عبید -از سادات و بزرگان ضبه- و... یاد کرد. ضمن این که از اصحاب بنام این قوم هم باید از افرادی چون: سلمان بن عامر بن اوس، اسامة بن اخذر شقری، منجاب بن راشد بن اصرم ضبی، علفاء بن مر بن عائذه ضبی-از اصحاب و از شهدای سریه موته-، هوبجة بن بجیر بن عامر ضبی، -از اصحاب و از شهدای سریه موته- حلیس بن زید بن صفوان و برادرش عبدالحارث بن زید بن صفوان صباحی و بجة بن عامر -همگی از وفودکنندگان بر پیامبر(ص)- نام برد. از امراء، فرماندهان و فرمانداران بسیار این قوم در ادوار مختلف اسلامی هم باید به اسامی: عصمة بن عبدالله ضبی و کلج ضبی -هر دو از فرماندهان ضبه در فتوحات-، محمد بن عمرو بن یثربی -مسئول بیت‌المال سیستان در دوران امویان-، زید بن حصین بن زهیر -حاکم اصفهان یا به نقلی ری- یعلى بن عامر بن سالم -عامل خراج ری و همدان و ماهین-، عمرو بن یثربی -امیر طوایف رباب و فرمانده جناح راست لشکر ناکثین در جنگ جمل-، هلال بن هرمی ضبی -از امرای حجاج بن یوسف ثقفی-، مثجور بن غیلان بن خرشه -از اشراف و نسب‌شناسان معروف ضبه و امیر حجاج بن یوسف ثقفی بر ابن قباذ-، مسیب بن زهیر بن عمرو -رییس پلیس منصور و هادی (موسی) عباسی و فرماندار خراسان در دوران حکومت مهدی عباسی-، عبدالله بن مسیب -والی مصر و فارس و جزیره-، محمد بن مسیب -رییس پلیس (شرطه) محمد امین عباسی-، عباس بن مسیب -رییس پلیس مأمون عباسی-، زهیر بن مسیب -فرماندار هارون الرشید در کرمان و نیز از سرداران مأمون عباسی و استاندار او در سیستان- حکیم بن عاصم -امیر مهدی عباسی در سرحدات ارمنستان-، ابوشبرمه عبدالله بن شبرمة بن طفیل -از سرداران بنی عباس و حاکم متوکل عباسی در مصر-، ابو حاتم عنبسة بن إسحاق بن شمس -از فرماندهان بزرگ بنی عباس و فرماندار مصر در دوران حکومت متوکل عباسی- و... و از موالیان آنها به نام مساور ضبی -والی ری- اشاره کرد.

معدّ بن عوف بن هلال ضبی یا به نقلی معد بن هلال بن شاس «صاحب عذاب» حجاج بن یوسف ثقفی، منذر بن حسان بن ضرار ضبی -از اشراف و حاضران در فتوحات ایران-، حسان بن منذر بن ضرار -از اشراف و بزرگان این قوم-، مثجور بن غیلان بن خرشه -از اشراف بصره-، هبیرة بن أشعث بن عبد الرحمن -از سران و اشراف این طایفه-، ابو غیلان بن خرشه از سادات و بزرگان بصره و از سخنوران ایشان، علقمة بن موهوب بن عبید -از تک سواران بنى ضبّه-، نیز، از دیگر رجال برجسته این قوم بودند که نامی از آنان در منابع به ثبت و ضبط رسیده است.

ضمن این که از مفضل بن محمد بن یعلى ضبی کوفی -از راویان و محدثان بنام عصر و عالم به شعر و ادب و ایام العرب و صاحب آثاری چون«المفضّلیات»-، ابو عبداللّه جریر بن عبدالحمید بن جریر ضبی رازی، شعبة بن توءم، عتاب بن شمیر بن توءم، کدیر بن نیار ضبی، بشر بن شغاف بن مقطع، انس بن حکیم، محمد بن ابی یعقوب، محمد بن عیسی بن محمد معروف به «ابوصالح الکاتب» عالم و راوی این قوم، داود بن عمرو بن زهیر ضبی معروف به «ابوسلیمان بغدادی»، عمار بن زریق ضبی تمیمی کوفی معروف به «ابوالاحوص کوفی»، ابوالفضل محمد بن حجاج بن جعفر ضبی کوفی، محمد بن عبدالرحمن بن محمد ضبی، محمد بن عباس بن احمد ضبی، ابوالعباس احمد بن یونس بن مسیّب ضبی کوفی، ابوعمر حمزه عائذی، سعد بن حنظله عائذی، ابوطلق عدی بن حنظله عائذی، زکریا بن یحیی بن عبدالرحمن ضبی بصری، حمزة بن عمرو ضبی و... -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار قضاتی چون: عمیرة بن یثربی بن بشر -قاضی بصره در زمان عمر بن خطاب و معاویة بن ابوسفیان-، عمرو بن یثربی -برادر عمیره- قاضی عثمان در بصره، ابو شبرمه عبداللّه بن شبرمه ضبی -قاضی منصور در سواد کوفه-، سلمة بن راشد -قاضی هارون الرشید در همدان- و ابوعبدالله حسین بن هارون بن محمد ضبی -قاضی ربع کرخ و سپس عهده دار منصب قضاوت در بغداد و کوفه-، نیز می‌توان به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد کرد. از ادبا و شعرای شهیر این طایفه هم باید از شخصیت‌های بارزی چون: ربیعة بن مقروم ضبی شاعر مخضرم (جاهلی - اسلامی)، البردخت ضبی، حتیف بن سجف بن عبد، حویص بن معقل بن صباح، عویة بن مسعود، ابو عبداللّه بن عنمه، محرز بن معکبر ضبی، مسهر بن عمرو ضبی، محمد بن علی بن فضل معروف به «ابوالحسن ضبی قزوینی» لغوی و ادیب قرن چهارم هجری، احمد بن یحیی ضبی (متوفی ۵۹۹ هجری) مورخ شهیر اندلسی و صاحب کتاب «بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس»، یونس بن حبیب ضبی -پیشوای نحویان بصره و از مراجع ادیبان و نحویان و استادِ سیبویه و کسائی و فرّاء- و... نام برد.

همچنین از راویان ضبی که از ائمه معصومین(ع) روایت نقل کردند می‌توان از عبدالله بن شبرمه ضبی از راویان امام سجاد(ع)، جریر بن عبدالحمید ضبی کوفی از راویان امام صادق(ع) و احمد بن یحیی ضبی راوی روایت امام رضا(ع) نام برد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت