صبر: تفاوت میان نسخه‌ها

[[عالمان]] [[اسلامی]] با الهام‌ گرفتن از متون دینی، برای این مسئله اهمیت خاصی قائل شده‌اند و در کتاب‌های [[اخلاقی]] و [[عرفانی]] خود، مباحثی درباره [[حقیقت]]، [[فضیلت]] و اقسام صبر، آورده‌اند. [[تهذیب الاخلاق (کتاب)|تهذیب الاخلاق]] [[ابن‌ مسکویه]] را می‌توان از نخستین کتاب‌های اخلاقی دانست که در زمینه صبر مباحثی را مطرح کرده‌ است<ref>ابن‌مسکویه، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، ۱۰۰–۱۰۱.</ref>. در ادامه نیز [[خواجه‌ نصیر طوسی]] در [[اوصاف الاشراف (کتاب)|اوصاف الاشراف]] از آن بحث کرده‌ است<ref>خواجه‌نصیر طوسی، اوصاف الاشراف، ۵۹.</ref>. [[غزالی]] در [[احیاء علوم الدین (کتاب)|احیاء علوم الدین]]، با عنوان «کتاب صبر و شکر» به فضیلت صبر، حقیقت معنای آن، اقسام و نیاز به صبر پرداخته است<ref>غزالی، احیاء علوم الدین، ۱۲/۳۱–۶۵.</ref>. این بحث را اندیشمندان دیگری چون [[فیض کاشانی]] در [[المحجة البیضاء]]<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۷/۱۰۵–۱۴۰.</ref>، ملا [[مهدی نراقی]] در [[جامع السعادات]]<ref>نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، ۳/۲۸۰–۲۹۸.</ref> و ملا [[احمد نراقی]] در [[معراج السعاده]]<ref>نراقی، ملااحمد، معراج السعاده، ۸۱۴.</ref> تکمیل کرده‌اند<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[صبر (مقاله)|مقاله «صبر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۶ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۶، ص۶۱۲ ـ ۶۱۷.</ref>.

صبر و [[شکیبایی]] از فضیلت‌هایی است که در شکل‌گیری شخصیت انسان نقشی والا دارد و ظرفیتی را در [[آدمی]] ایجاد می‌کند تا فرصت [[تفکر]] و اندیشیدن در امور را پیدا ‌کند و هر [[قدر]] صبر [[انسان]] بیشتر باشد، فرصت اندیشۀ او بیشتر و در نتیجه، تصمیم‌گیری صحیح و عاقلانه خواهد داشت. از این‌رو صبر، عامل پیروزی‌های [[انسان]] در طول [[زندگی]] است. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید: «فرد [[شکیبا]] [[پیروزی]] را از دست ندهد، هر چند روزگارانی سخت بر او بگذرد»<ref>{{متن حدیث|لَا یَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَان}}؛ ‏ نهج البلاغه، حکمت ١٥٣.</ref>. همچنین حضرت صبر را لازمۀ [[ایمان]] می‌داند: «بر شما باد به صبر، که صبر از [[ایمان]] چون "سر" از "بدن" است و در پیکری که سر نباشد، خیری نیست، همان‌گونه در ایمانی که صبر نباشد خیری نخواهد بود»<ref>{{متن حدیث|عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا [خَیْرَ] فِی إِیمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَه}}؛ ‏ نهج البلاغه، حکمت ٨٢.</ref>.<ref>ر.ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص ۵۲۲- ۵۲۳. ۶۶.</ref>

کمک گرفتن از صبر، توصیه [[خداوند]] به [[مؤمنان]] بوده و دارای اهمّیتی بیشتر نسبت به کمک از [[نماز]] است: {{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}}<ref>«از شکیبایی و نماز یاری بجویید» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>.<ref>ر.ک: [[فرهنگ قرآن ج۱۸ (کتاب)|فرهنگ قرآن]]، ص۲۴۶ - ۲۵۹.</ref>

برای صبر براساس ملاک‌های مختلف تقسیمات گوناگونی صورت گرفته است که به برخی از آنها اشاره می‌‌شود:

# براساس روایتی از [[رسول اکرم]] {{صل}} صبر بر سه قسم است: صبر [[مصیبت]]، صبر بر طاعت و صبر بر [[معصیت]]: «صبر بر سه گونه است: صبر به هنگام [[مصیبت]]، صبر بر [[اطاعت خدا]]، و صبر از معصیت [[خدا]]. هرکس بر مصیبتی صبر کند تا آنجا که به واسطۀ نیکویی عزاداریش آن [[مصیبت]] را از سر بگذراند، [[خداوند]] برای او سیصد [[درجه]] نویسد که فاصله میان هریک از دو [[درجه]] همانند فاصله میان [[آسمان]] و [[زمین]] باشد؛ و هرکس بر [[اطاعت از خدا]] صبر ورزد [[خداوند]] برای او ششصد [[درجه]] نویسد، که فاصله میان هر دو [[درجه]] مانند فاصله میان اعماق [[زمین]] تا [[عرش]] باشد؛ و هرکس بر [[گناه]] صبر کند [[خداوند]] برای او نهصد [[درجه]] نویسد، که فاصله میان هر دو [[درجه]] مانند فاصله میان اعماق [[زمین]] تا آخر [[عرش]] باشد»<ref>{{متن حدیث|الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَةِ فَمَنْ صَبَرَ عَلَی الْمُصِیبَةِ حَتَّی یَرُدَّهَا بِحُسْنِ عَزَائِهَا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَی الدَّرَجَةِ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ وَ مَنْ صَبَرَ عَلَی الطَّاعَةِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ سِتَّمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَی الدَّرَجَةِ کَمَا بَیْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلَی الْعَرْشِ وَ مَنْ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِیَةِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ تِسْعَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَی الدَّرَجَةِ کَمَا بَیْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلَی مُنْتَهَی الْعَرْش}}؛ اصول کافی، ج۲، ص۱.</ref>. آنچه در این [[حدیث]] آمده است، حصری [[عقلی]] است؛ چون [[انسان]] گاهی به هنگام ناراحتی‌ها، گاهی هنگام لذّت‌ها و گاهی به هنگام انجام [[نیکی‌ها]] صبر می‌ورزد و در این راستا نمی‌توان صورت چهارمی پیدا کرد. این مراتب به گونه‌های دیگر نیز یاد شده است مثل [[آیات]]: {{متن قرآن|الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ}}<ref>«آنان که به عهد خداوند وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند و کسانی که آنچه را خداوند فرمان به پیوند آن داده است می‌پیوندند و از پروردگار خویش می‌ترسند و از سختی حساب هراس دارند و آنان را که در پی خشنودی پروردگارشان شکیبایی پیشه می‌کنند و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه ما روزی آنان کرده‌ایم پنهان و آشکار می‌بخشند و به نیکی، بدی را دور می‌دارند؛ فرجام (نیک) آن سرای است» سوره رعد، آیه ۲۰ ـ ۲۲.</ref>. در این [[آیات]]، [[خداوند]] نخست صبر بر [[گناه]] را ذکر می‌فرماید:{{متن قرآن|الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ}}<ref>«آنان که به عهد خداوند وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند» سوره رعد، آیه ۲۰.</ref> سپس صبر بر [[اطاعت]] را: {{متن قرآن|وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ}}<ref>«و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه ما روزی آنان کرده‌ایم پنهان و آشکار می‌بخشند» سوره رعد، آیه ۲۲.</ref> و در مرتبه سوّم صبر بر [[آزار]] و [[ظلم]] دیگران را: {{متن قرآن|وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ}}<ref>«و به نیکی، بدی را دور می‌دارند» سوره رعد، آیه ۲۲.</ref>

در مورد این نوع تقسیم باید توجه داشت در این تقسیم، [[حکم]] صبر را آن چیزی که برایش صبر می‌ورزند مشخّص می‌کند و این تقسیم اگر به خودیِ خود نیز صحیح باشد، به هیچ وجه ویژه صبر نبوده در تمامی [[فضائل]] کاربرد خواهد داشت. از این‌رو، نمی‌توان آن را تقسیم خاصّ صبر دانست. گذشته از این، اصل این تقسیم خطاست؛ چون صبر در تمامی حالات جزء [[فضائل]] بوده [[نیکو]] شمرده می‌شود، از این‌رو نمی‌توان [[حکم]] آن چیزی که بر آن صبر می‌رود را به خود صبر سرایت داد، لذا نمی‌توان صبر را [[حرام]] و [[مکروه]] و [[مباح]] دانست. اگر صبر این‌گونه که اینان گفته‌اند واقعاً [[حرام]] بود، [[انسانی]] صابری که در صبر حرام واقع شده، گذشته از آن فعل [[حرام]] باید عقابی دیگر نیز به خاطر صبر حرامش داشته و از عذابی مضاعف برخوردار می‌شد، حال آنکه هیچ‌یک از فقهای [[تاریخ شیعه]] امامیّه چنین فتوایی نداده ‌اند. اضافه بر اینکه [[فضیلت]] صبر، مادر همه [[فضائل]] است و هیچ‌گاه در شمار [[رذائل]] قرار نمی‌گیرد و آنچه [[قبیح]] و ناپسند است کاربرد نابجای صبر است<ref>ر.ک: [[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۴ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ص ۲۰۷ ـ ۲۴۰.</ref>.

برخی سبب صبر را [[برتری]] و [[غلبه]] [[عقل نظری]] و عملی که سبب و باعث خیر و [[صلاح]] است بر باعث [[هوای نفس]] که [[شهوت]] است می‌دانند که اگر اسباب خیر به [[مدد الهی]] بر اسباب هوای نفس و [[شهوات]] غالب آید، شخص از [[صابرین]] خواهد شد<ref> جامع السعادات، ۳/۲۸۱–۲۸۲.</ref>. از آنجاکه [[فطرت انسان]] بر [[حبّ]] کمال و [[جمال]] و خداخواهی [[استوار]] است، به حسب طبیعت خود در مقابل [[ناگواری‌ها]] و [[مصیبت‌ها]] صبر کرده و بی‌تابی نکند اما اگر حجاب‌های طبیعی و زنگار [[خودبینی]] و [[خودخواهی]] آینه [[قلب]] او را فراگرفت، در مقابل مصیبت‌ها [[ناشکیبایی]] می‌کند. منشأ این بی‌تابی [[حب دنیا]] و حب نفس است. وقتی این امور [[حجاب]] نفس شد، کمال را در امور طبیعی و [[نفسانی]] می‌بیند و برای فقدان آنها بی‌تابی می‌کند<ref>حدیث جنود، ۴۲۰–۴۲۱.</ref> و این ناشی از نقصان در علم و عمل و [[معرفت]] نداشتن به مصالحی است که در حوادث و [[بلاها]] رخ می‌دهد<ref>امام خمینی، صحیفه، ۳/۲۳۵.</ref>. [[آگاهی]] به ثواب‌های [[اخروی]] و اطلاع بر زودگذر بودن [[دنیا]] سبب می‌شود [[انسان]] در برابر [[بلاها]] و کاستی‌ها در دنیا [[شکیبا]] باشد<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[صبر (مقاله)|مقاله «صبر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۶ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۶، ص۶۱۲ ـ ۶۱۷.</ref>.

صبر سبب افزایش [[توانایی]] [[انسان]] در برابر سختی‌ها می‌گردد؛ از این‌رو [[خداوند]] [[مؤمنان]] را به یاری‌جستن از آن [[دعوت]] کرده<ref>سوره بقره، آیه ۴۵؛ سوره بقره، آیه ۱۵۳.</ref> و آن را وسیله‌ای برای نزول کمک‌های الهی و [[رحمت]] [[پروردگار]] دانسته است<ref>سوره بقره، ۱۵۵ـ۱۵۷.</ref>. در [[روایات]] برای صبر آثار دنیوی و [[اخروی]] بسیاری برشمرده‌اند؛ چنان‌که نتیجه صبر در آخرت ورود به [[بهشت]]<ref>کلینی، الکافی، ۲/۸۹.</ref> و نتیجه صبر در دنیا، [[پیروزی]] و رسیدن به [[هدف]] معرفی شده است؛ اگرچه این صبر به طول بینجامد<ref>نهج البلاغه، ح۱۴۵، ۵۳۸.</ref>. صبر کلید ابواب [[سعادت]] و منشأ [[نجات]] از مهلکه‌هاست. صبر بر [[مصایب]]، انسان را آزموده می‌سازد تا از [[عبودیت]] نفس خارج گشته، سبب می‌شود از [[مقام صبر]] عبور کند و به [[مقامات]] دیگری برسد. صبر در [[دنیا]]، [[مشکلات]] را بر [[انسان]] آسان و [[عزم]] و [[اراده انسان]] را تقویت می‌کند<ref>امام خمینی، چهل حدیث، ۲۶۲.</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[صبر (مقاله)|مقاله «صبر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۶ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۶، ص۶۱۲ ـ ۶۱۷.</ref>

برای صبر آثار دیگری نیز بیان شده است مانند: صبر وسیله آسان شدن [[سختی‌ها]]<ref>سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>؛ صبرپیشگی عامل رعایت [[اعتدال]] در [[انفاق]]<ref>سوره فرقان، آیه ۶۷.</ref>؛ صبرپیشگی زمینه‌ساز اجتناب از [[باطل]] و امور [[بیهوده]]<ref>سوره فرقان، آیه ۷۲.</ref>؛ صبر عامل اجتناب از [[طغیان]]<ref>سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛ صبرپیشگی زمینه‌ساز پرهیز از قتل‌های ناحق<ref>سوره فرقان، آیه ۶۸.</ref>؛ صبر زمینه‌ساز استحکام پیوندهای [[اجتماعی]]<ref>سوره آل عمران، آیه ۲۰۰.</ref>؛ صبر از عوامل [[استقامت]] بر طریق [[حق]]<ref>سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛ صبر زمینه‌ساز [[اطاعت از خدا]] و [[رسول خدا]] {{صل}}<ref>سوره انفال، آیه ۴۶.</ref>؛ صبر زمینه‌ساز اقامه نماز و مواظبت بر آن؛ صبر زمینه بهره‌مندی از [[امداد الهی]]؛ صبر وسیله‌ای کارساز در انجام [[دستورهای الهی]]؛ صبر عامل دستیابی به مقام [[بندگی خدا]] و...<ref>ر.ک: [[فرهنگ قرآن ج۱۸ (کتاب)|فرهنگ قرآن]]، ص۲۴۶ - ۲۵۹.</ref>.

راه‌هایی که بتوان به وسیلۀ آنها صبر را به دست آورد، این‌گونه بیان شده است:

# [[تفکّر]] در خود صبر و فواید و [[فضائل]] آن و سرانجام ثوابی که از پی آن به دست می‌آید.

# [[تفکّر]] در این مطلب که بی‌تابی و جزع، امری ناپسند است که [[دین]] و دنیای [[انسان]] را دچار ضرر و زیان می‌سازد. [[امیرمؤمنان]] {{ع}} در این زمینه می‌فرمایند: «اگر صبر پیشه کنی [[تقدیر الهی]] به انجام می‌رسد و تو از [[اجر]] آن برخوردار می‌شوی و اگر بی‌تابی کنی باز [[تقدیر الهی]] به انجام می‌رسد و تو بی‌اجر خواهی بود»<ref>{{متن حدیث|إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ}}؛ نهج البلاغة، کلمه ۲۹۱.</ref>.

# تمرین گام به گام، که از مراحل آسان آغاز و به مراحل [[برتر]] می‌رسد. در این تمرین، [[انسان]] سرانجام می‌‌تواند از [[گناهان]] اجتناب و به انجام [[طاعات]] [[الهی]] بپردازد، هرچند آن [[طاعت]] در شمار سخت‌ترین [[عبادات]] باشد<ref>ر.ک: [[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۴ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ص ۲۴۰؛ [[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[صبر (مقاله)|مقاله «صبر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۶ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۶، ص۶۱۲ ـ ۶۱۷.</ref>.

== صبر در سیره پیامبر خاتم ==