علم غیب در نهج البلاغه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث علم غیب است. علم غیب از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: علم غیب در لغت - علم غیب در نهج البلاغه - علم غیب در کلام اسلامی - علم غیب از دیدگاه اهل سنت - پرسش‌های مرتبط

علم غیب

معنای لغوی غیب

مقالهٔ اصلی: غیب در لغت

«غَیب» در زبان عرب به معنای چیز ناپیدا و نهانی است و در برابر «شهادت» به کار می‌رود. از این‌رو، کسانی را که در جمعی حضور ندارند، «غایب» می‌گویند؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) در غدیر خم فرمود: «أَلَا فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ»؛ «کسانی که در این جا حاضرند، سخن مرا به دیگران برساند که غایبند». همچنین، امام علی(ع) در گلایه از برخی یاران سست پیمان خویش، این تعبیر را به کار گرفته است: «مَا لِي أَرَاكُمْ أَشْبَاحاً بِلَا أَرْوَاحٍ وَ أَرْوَاحاً بِلَا أَشْبَاحٍ... وَ أَيْقَاظاً نُوَّماً وَ شُهُوداً غُيَّباً»؛ «چیست که شما را چون کالبدهایی می‌بینم بی‌جان، و جان‌هایی بی‌کالبد و [درکار ناتوان]... بیدارانی خوابیده، حاضرانی نهان دیده». غیب و مشتقاتش در برابر واژه «حضور» نیز به کار می‌روند.

نمونه‌ای دیگر از این کاربرد را در سخنان امیر بیان، علی(ع) پی می‌گیریم و واژه‌شناسی را بهانه‌ای برای بهره‌مندی از پندهای حکیمانه می‌سازیم: «مَنْ لَا يَنْفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ عَنْهُ أَعْجَزُ وَ غَائِبُهُ أَعْوَزُ...»؛ «آن را که سودش ندهد خردی که دارد، چگونه از خردی که با او نیست سود بردارد، که آن غایب، ناتوان‌تر است از آن چه پیدا است، و آن پنهان، محتاج‌تر است از آن چه هویدا است». لغت شناسان برای این نکته پای می‌فشارند که نهان بودن از دیدگان، به معنای پنهان بودن از دل و جان نیست؛ الغیب ما غاب عن العیون و ان کان مُحصلاً فی القلوب. بنابراین، ایمان به غیب، پذیرفتن اموری است نادیدنی که وجود آنها با دلایلی همچون عقل و فطرت به اثبات رسیده است. بر این اساس نزد امام علی(ع) خداوند اگر چه غیب است و از دسترس دیدگان دور، در دل مؤمنان، در نهایت روشنی است و ظهور. نکته‌ای دیگر که باید در این جا بیفزاییم، این است که غیبی بودن، امری نسبی و اضافی است؛ زیرا اولاً همه آن چه برای ما نهان است، برای خداوند آشکار و عیان است، «كُلُّ سِرٍّ عِنْدَكَ عَلَانِيَةٌ وَ كُلُّ غَيْبٍ عِنْدَكَ شَهَادَةٌ»؛ «هر رازی نزد تو آشکار است و هر نهانی نزد تو پدیدار». ثانیاً اگر کسی از رویدادهای مربوط به آینده خبر دهد، یا از واقعه‌ای که در مکانی دیگر رخ داده، پرده بردارد، بی‌گمان غیب‌گویی کرده است؛ در حالی که همین رویداد برای کسانی که آن را دیده‌اند یا خواهند دید، غیبی نیست.

غیب در اصطلاح کتاب و سنت

قرآن کریم و روایات معصومین(ع) هر چند در معنای اصلی واژه غیب تغییری نداده‌اند، آن را در موارد گوناگون به کار گرفته‌اند که برخی از آنها را با محور قرار دادن سخنان امام علی(ع) از نظر می‌گذرانیم:

۱. حقایق دست نایافتنی: برخی پدیده‌های غیبی، هیچ گاه پشت پرده برون نمی‌افتند و نه تنها حس و تجربه بلکه عقل و کشف و شهود نیز از راه یابی به قلمرو آنها ناتوان است. در این جاست که به حق باید گفت: ذات و حقیقت خداوند از این گونه غیب‌های دست نایافتنی است که فرزانگان جهان درباره آن نمی‌اندیشند و می‌دانند که آن را نتیجه‌ای نیست. از این‌رو، امام علی(ع) با این که در شناخت و معرفت چنان توانمند است که اگر پرده‌ها کنار روند، ذره‌ای بر یقینش افزوده نخواهد شد، بر ناتوانی آدمی از شناخت کنه ذات خداوند تأکید می‌ورزد و می‌فرماید: «وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ، فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً، وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً. فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ، وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ. هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي إِذَا ارْتَمَتِ الْأَوْهَامُ لِتُدْرِكَ مُنْقَطَعَ قُدْرَتِهِ، وَ حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ فِي عَمِيقَاتِ غُيُوبِ مَلَكُوتِهِ، وَ تَوَلَّهَتِ الْقُلُوبُ إِلَيْهِ لِتَجْرِيَ فِي كَيْفِيَّةِ صِفَاتِهِ، وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِي حَيْثُ لَا تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ، رَدَعَهَا وَ هِيَ تَجُوبُ مَهَاوِيَ سُدَفِ الْغُيُوبِ، مُتَخَلِّصَةً إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ مُعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لَا يُنَالُ بِجَوْرِ الِاعْتِسَافِ كُنْهُ مَعْرِفَتِهِ». «کسانی در علم دین استوارند که اعتراف به نادانی بی‌نیازشان کرده است تا نا اندیشیده پا در میان گذارند و فهم آن چه را در پس پرده‌های غیب نهان است، آسان انگارند... پس بدین بس کن! بزرگی خدای سبحان را با میزان خرد خود مَسَنج، تا از تباه شدگان مباشی. او توانایی است که اگر وهم ما چون تبر پران شود تا خود را به سر حد قدرت او رساند و اندیشه مبرا از وسوسه بکوشد تا سمند فکرت به ژرفای غیب ملکوتش براند و دل‌ها خود را در راه شناخت صفات او سرگشته و شیدا گرداند و باریک اندیشی خرد خواهد تا به صفات او نرسیده، ذات وی را داند، دست قدرت بازش گرداند؛ چه، خواهد پرده‌های تاریک غیب را درد، و راه به ساخت خدای بی‌عیب بَرد».

۲. امور فراتر از تجربه حسی: قرآن کریم در آیات آغازین سوره بقره، ایمان به غیب را از صفات برجسته پرهیزگاران می‌شمارد که مصداق روشن آن،ایمان به وجود خداوند متعال است؛ چنان که امیرمؤمنان(ع) در پاسخ به این پرسش که «آیا پروردگارت را دیده‌ای؟» فرمود: «من کسی نیستم که خدای نادیده را بپرستم». سپس فرمود: «چشم‌ها با مشاهده ظاهری او را نبینند بلکه ایمان به غیب، پیمانی قلبی است». افزون بر وجود حق تعالی، بسیاری دیگر از حقایق جهان هستی با ابزار حسی بشر به چنگ نمی‌آیند. از این‌رو، کتاب و سنت، آنها را از امور غیبی به شمار آورده‌اند؛ چنان‌که امام سجاد(ع) وحی را از مصادیق غیب برمی‌شمارد و فرشتگان را موجوداتی می‌داند که این حقیقت نادیدنی را به پیامبران می‌رسانند.

۳. پدیده‌های اخروی: آگاهی از زمان فرا رسیدن قیامت، در انحصار خداوند است و از غیب‌هایی است که هیچگاه برای آدمیان آشکار نخواهد گشت. پدیده‌های دیگر اخروی نیز هر چند به خودی خود، غیبی و نهانی‌اند، در پرتو تعالیم پیامبران تا اندازه‌ای از پس پرده غیب به در آمده‌اند و تصویری - هر چند ناقص - از آنها فراهم گشته است. امام علی(ع) می‌فرماید: «وَ كُلُّ شَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِيَانِهِ وَ كُلُّ شَيْءٍ مِنَ الْآخِرَةِ عِيَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ فَلْيَكْفِكُمْ مِنَ الْعِيَانِ السَّمَاعُ». «هر چیز از دنیا، شنیدن آن بزرگ‌تر از دیدن آن است؛ و هر چیز از آخرت، دیدن آن بزرگ‌تر از شنیدن آن است، پس [اکنون که دیدن نتوانید] به شنیدن بسنده کنید و از آن چه در غیب نهان است، خبری به دست آورید».

۴. راز نهانی: اسرار ناگفته آدمی یکی دیگر از امور نهانی است که قرآن کریم واژه غیب را درباره آنها به کار می‌گیرد؛ چنان‌که در سوره توبه می‌فرماید: ﴿أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. امیرمؤمنان(ع) نیز - که مفسر راستین قرآن است - با پا فشردن بر این که خداوند از اندیشه‌ای نهفته در دل آگاهی دارد، می‌فرماید: «علم او درون پرده‌های غیب را شکافت و بر عقیده‌های نهفته و رازهای پنهان احاطه یافت».

۵. رویدادهای گذشته و آینده: آن چه در گذشته روی داده است، یا در آینده روی می‌دهد، هر چند در زمان خود به چنگ حس و تجربه می‌افتد، برای کسانی که در زمانی دیگر زندگی می‌کنند، از امور غیبی به شمار می‌رود. پیامبر اکرم(ص) بی‌درس‌آموزی در مکتب خانه‌های بشری، «مسئله‌آموز صد مدرس» بود و به تعلیم الهی، از سرگذشت راستین پیامبران پیشین خبر می‌داد. از این‌رو قرآن کریم، آن گاه که داستان پیامبران گذشته را برای رسول خدا(ص) باز می‌گوید، تعبیرهایی از این دست با آن همراه می‌سازد: ﴿تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا﴾.

امام علی(ع) نیز در خطبه‌ای که در آن، اوضاع نابسامانی کوفه را پیش می‌گوید و از تسلط حجاج بن یوسف ثقفی خبر می‌دهد، بر این آگاهی خدادادی، نام علم غیب می‌نهد و می‌فرماید: «وَ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِيَ عَنْكُمْ غَيْبُهُ إذاً لَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَبْكُونَ عَلَى أَعْمَالِكُمْ وَ تَلْتَدِمُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ لَتَرَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ... أَمَا وَ اللَّهِ لَيُسَلَّطَنَّ عَلَيْكُمْ غُلَامُ ثَقِيفٍ الذَّيَّالُ الْمَيَّالُ يَأْكُلُ خَضِرَتَكُمْ، وَ يُذِيبُ شَحْمَتَكُمْ»؛ «اگر آن چه می‌دانم - و غیب آن بر شما پوشیده است - می‌دانستید به بیابان‌ها بیرون می‌شدید و بر کرده‌های خویش می‌گریستید به سر و سینه می‌زدید و مال‌های خود را بی‌نگهبان وا می‌گذاشتید و کسی را بر آن نمی‌گماشتید... به خدا، به زودی مردی از ثقیف بر شما چیره شود، سبک‌سر، گردنکش و ستم‌گر، که مالتان را ببرد و پوستتان را بدَرد».

علم غیب ذاتی، ویژه خدا

نزد امام علی(ع) آنکه در ذات خود آگاه از نهان‌ها است و این دانش را از دیگری فرا نگرفته است، کسی جز خدای تعالی نیست: «الْعَالِمِ بِلَا اكْتِسَابٍ وَ لَا ازْدِيَادٍ وَ لَا عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ»؛ «دانا است بی‌اندوختن و افزودن دانش، و نه دانشی فرا گرفته به کوشش». از این‌رو، آدمیان هر چند دیوارهای زمان و مکان را - به اذن الهی - فرو ریزند و به رازگشایی از گذشته و پیش‌گویی آینده بپردازند، سزاوار آن نیستند که به گونه مطلق، دانای نهان به شمار آیند. بر این اساس، امام در پاسخ به کسی که از اخبار غیبی آن حضرت به شگفت آمده بود و گویا از علم غیب، تصویری جز دانش ذاتی و غیر اکتسابی نداشت، فرمود: «لَيْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَيْبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِي عِلْمٍ»؛ «این، علم غیب نیست؛ علمی است که از دارنده علم آموخته شده است».

گستره علم خداوند همه چیز را در بر می‌گیرد، به گونه‌ای که شمار قطره‌های باران و ستارگان آسمان را می‌داند. از این‌رو، جای شگفتی نیست اگر شمار موهای سر انسانی را به بنده برگزیده‌اش بیاموزد. ابوذر غفاری همراه با امام علی(ع) از جایی می‌گذشت که با انبوهی از مورچگان روبه‌رو گشت. ابوذر از روی شگفتی گفت: «چه بزرگ است خدایی که شمار اینها را می‌داند!» امام فرمود: «به جای این سخن، بگو: چه بزرگ است آفریدگارشان! زیرا سوگند به خدایی که تو را پدید آورد، من [نیز] به اذن خداوند، شمار این مورچگان را می‌دانم و نر و ماده‌شان را از هم باز می‌شناسم». همچنین، اگر امیرمؤمنان(ع) از درون آدمیان خبر می‌دهد و دوست را از دشمن می‌شناسد، خود، بر این حقیقت پای می‌فشارد که آن را از خزانه علم خداوندی به دست آورده است؛ خدایی که «بر هر چه پوشیده است، دانا است و هر راز نزد او هویدا است».

معصومان و برخورداری از علوم غیبی

آن چه از زبان امیر بیان آوردیم، گونه‌ای بر شمردن و جمع کردن میان دسته‌های مختلف از آیاتی است که درباره علم غیب سخن می‌گویند. از آیه‌هایی که به روشنی بر این حقیقت گواهی می‌دهند که هر چند علم غیب ذاتی ویژه خداوند است، او بندگان برگزیده‌اش را نیز از آن برخوردار می‌سازد، آیه‌ای است که می‌فرماید: ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ﴾.

امام علی(ع) در برخی از روایات، خود را یکی از مصادیق ﴿مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ﴾ می‌شمارد. بر این اساس، در «زیارت جامعه»، امامان معصوم را با این جمله خطاب می‌کنیم: «وَ ارْتَضَاكُمْ لِغَيْبِهِ وَ اخْتَارَكُمْ لِسِرِّهِ»؛ «خداوند شما را برای غیب خود پسندیده و برای رازش برگزیده است». برخی از دانشوران اهل سنت پیداشته‌اند که تنها غیبی که بر آدمیان آشکار می‌گردد. احکام و معارف شریعت است که انبیا آن را در قالب وحی دریافت می‌کنند، و سخن از آگاهی از غیب در موارد دیگر، از بدعت‌های شیعیان است. پیش از آنکه پاسخ این پندار ناصواب را در سخنان گهربار امیرمؤمنان(ع) بجوییم، دو نکته را به یاد می‌آوریم:

۱. پیامبران الهی، به تصریح قرآن کریم، افزون بر معارف دینی از بسیاری موضوعات غیبی در قلمرو فردی و اجتماعی آگاهی داشته‌اند؛ چنان که به گواهی آیات آغازین سوره تحریم، پیامبر گرامی اسلام(ص) رازی را با یکی از همسرانش در میان گذاشت و هنگامی که او راز را برای زن دیگری باز گفت، رسول خدا(ص) به تعلیم الهی از آن آگاه شد. پس چون پیامبر مطلب را به آن زن خبر داد، وی گفت: «چه کسی این را به تو خبر داده؟» گفت: «مرا آن دانای آگاه خبر داده است».

۲. افزون بر منابع روایی شیعی، در کتب اهل سنت نیز می‌توان روایاتی را یافت که در آنها برخی کسان که پیامبر نیستند، مطلع از غیب شمرده شده‌اند؛ چنان که حذیفه می‌گوید: أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ(ص) بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ؛ «رسول خدا(ص) مرا از آن چه تا قیامت روی خواهد داد آگاه کرد». این در حالی است که کسی از اندیشه‌مندان مسلمان این حکایات را با آموزه‌های قرآنی ناسازگار نیافته است. به هر حال، امام علی(ع) که به فرموده رسول گرامی اسلام(ص) همسنگ و مفسر راستین قرآن است، افزون بر اخبار غیبی و پیشگویی‌های شگفت انگیز، بر علوم غیبی پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت تأکید ورزیده و گنجینه‌ای گران‌بها فراروی جویندگان معرفت بر نهاده است. برای نمونه، در جنگ تبوک، امیرمؤمنان(ع) - که به فرموده پیامبر(ص) در مدینه مانده بود - از توطئه‌ای برای کشتن رسول خدا(ص) آگاه شد. برخی مسلمانان از او خواستند پیکی همراه نامه‌ای به سوی پیامبر(ص) گسیل کند و او را از ماجرا آگاه سازد. امام در پاسخ فرمود: «پیک الهی زودتر از هر پیک دیگری به پیامبرش خواهد رسید».

در روایتی دیگر از امیرمؤمنان(ع) چنین آمده است: «جز پنج سری که در آخر سوره لقمان آمده است، چیزی بر پیامبرتان پوشیده نیست». همچنین، آن حضرت در گفتاری دیگر درباره گستره دانش رسول خدا(ص) می‌فرماید: «عَلِمَ النَّبِيُّ عِلْمَ جَمِيعِ النَّبِيِّينَ وَ عِلْمَ مَا كَانَ وَ عِلْمَ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ»؛ «علم پیامبر مجموعه دانش‌های همه پیامبران است و آن حضرت از آن چه در گذشته روی داده و تا قیامت روی خواهد داد، آگاه است». به فرموده امیرمؤمنان(ع) همه این علوم با همین گستره در عترت رسول خدا(ص) گرد آمده‌اند و آنان را از این دانش‌های خدادادی بهره‌مندند:

علم خدا بر دو گونه است: علمی که آن را برای خود برگزیده، هیچ پیامبر و فرشته‌ای را از آن آگاه نمی‌سازد و... علمی که آن را به فرشتگان می‌آموزد و آنان، در اختیار پیامبر و اهل بیتش می‌نهند و بزرگ و کوچک این خاندان تا قیامت از آن بهره می‌برند. در دیدگاه امام علی(ع) اهل بیت همان راسخان در علم‌اند که قرآن آنان را می‌ستاید؛ دانش در پرتو آنان نیرو و حیات می‌گیرد و جهل و نادانی در پی حضورشان به سرای نیستی می‌رود و کسی از آنان آگاه‌تر نیست تا چیزی بدانان بیاموزد و کوتاه سخن آنکه «راز پیامبر بدان‌ها سپرده است و هرکس آنان را پناه گیرد به حق راه برده است. مخزن علم پیامبرند و احکام شریعت او را بیان‌گر». نکتة درخور توجه آن است که این علوم به گونه‌ای نیستند که از راه تعلیم حاصل آیند؛ بلکه اتصال با عالمی دیگر می‌خواهند و همنشینی با فرشتگان: «نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَ يَنَابِيعُ الْحُكْمِ»؛ «ما درخت نبوتیم و فرود آمدگاه رسالت، و جای آمد و شد فرشتگان رحمت و کان‌های دانش و چشمه‌سارهای بینش».

خاستگاه علوم غیبی

قبلاً پیرامون چگونگی علم امام مختصراً بحث کردیم هم اکنون آن را با تفصیل بیشتری مورد بحث قرار می‌دهیم. پیامبران و امامان دانش‌های غیبی خود را از راه‌هایی گوناگون به دست می‌آوردند که در این جا به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:

وحی و الهام

وحی آسمانی ـ که خود پدیده‌ای غیبی و فراتر از تجربه عادی است ـ دریچه‌های جهان غیب را به روی پیامبران الهی می‌گشاید و آنان را با حقایقی آشنا می‌سازد که ابزار ادراکی انسان به خودی خود، توان دستیابی به آنها را ندارد. چنان که پیش‌تر گذشت، انبیا نه تنها در امور مربوط به شریعت، بلکه در قلمرو موضوعات فردی و اجتماعی نیز از این سرچشمه دانش بهره می‌برند و ارتباط خود را با جهان دیگر بیش‌تر آشکار می‌سازد. برای نمونه، در جنگ تبوک، گم شدن شتر پیامبر بهانه‌ای به دست منافقان داد تا علم غیب آن حضرت را به زیر سؤال برند. در این هنگام فرشته الهی فرود آمد و با رازگشایی از محل استقرار شتر، به طعنه‌های دشمنان پایان داد. از سوی دیگر، هر چند با رحلت پیامبر اکرم(ص) باب وحی بسته شد، راه الهام برای اولیای الهی همچنان باز است، امام علی(ع) در این باره می‌فرماید: «وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ فِي الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَ فِي أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِي فِكْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ فِي ذَاتِ عُقُولِهِمْ». «همواره خدا را - که بخشش‌های او بی‌شمار است و نعمت‌هایش بسیار - در پاره‌ای از روزگار پس از پاره‌ای دیگر و در زمانی میان آمدن دو پیامبر، بندگانی است که در راه اندیشه با آنان در راز است و از طریق خرد دمساز».

چگونگی بهره‌مندی امام معصوم(ع) از این خزانه غیبی، تفاوتی چندان با بهره‌مندی پیامبر(ع) از آن ندارد؛ چنان که رسول خدا(ص) خطاب به امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: «إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَ تَرَى مَا أَرَى إِلَّا أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ»؛ «تو می‌شنوی آن چه را من می‌شنوم و می‌بینی آن چه را من می‌بینم، جز این که تو پیامبر نیستی». بر این اساس، امام علی(ع) در برخی روایات خود را مانند ذوالقرنین می‌داند که هر چند پیامبر نبود، خداوند با او رازگویی می‌کرد. همچنین آن حضرت در جایی دیگر، با اشاره به لوح محفوظ الهی، می‌فرماید: «أَلْهَمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِيهِ»؛ «خداوند از راه الهام مرا از آن چه در لوح محفوظ است، آگاه ساخته است». امامان معصوم(ع) در روایاتی فراوان مُحدث خوانده شده‌اند؛ چنان که امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: «من و جانشینانم... محدث هستیم». بنابر برخی از این احادیث، محدث کسی است که صدای فرشته را می‌شنود، هر چند او را نمی‌بیند. تعبیری دیگر که در این باره به کار رفته، برقراری ارتباط با «روح الهی» است؛ چنان که امام علی(ع) می‌فرماید: کسی که روح الهی را در می‌یابد... از رویدادهای گذشته و آینده و... آن چه در دل مردمان و زمین و آسمان است، آگاه می‌گردد.

رؤیای صادق

پیامبران و امامان(ع) نه تنها در بیداری، که در خواب نیز از تأیید الهی برخوردارند و از این راه، بر بسیاری از حقایق جهان دست می‌یابند؛ چنان که ابراهیم(ع) در خواب از مأموریت ذبح فرزندش آگاه شد و پیامبر گرامی اسلام(ص) ورود مسلمانان به مسجدالحرام و انجام اعمال عمره را در آینه رؤیا دید. از این‌رو است که در روایاتی بسیار، رؤیای صادق، شاخه‌ای از نبوت به شمار آمده است و اندیشه‌مندان مسلمان آن را گونه‌ای وحی و الهام دانسته‌اند. امامان معصوم(ع) نیز بر بسیاری از امور غیبی از این راه آگاه می‌شدند و در حقانیت آن، تردیدی به خود راه نمی‌دادند. برای نمونه امام علی(ع) در خواب از رحلت سلمان فارسی آگاهی یافت. سپس به مدائن رفت و به غسل و کفن او پرداخت.

آموختن از پیامبر و امام پیشین

امیرمؤمنان، علی(ع) هنگام رازگشایی از امور نهانی و غیبی، بارها بر این حقیقت پای می‌فشارد که این آگاهی را از رسول خدا(ص) به دست آورده است. در این جا برای نمونه، به چند حکایت اشاره می‌کنیم: در روایتی، امام علی(ع) در گفتاری به یادماندنی، آمادگی خود را برای پاسخ به مشکلات علمی جامعه اعلام می‌کند: از من بپرسید، پیش از آنکه مرا نیابید. به خدا قسم، نمی‌پرسیدم از گروهی که صدتن را به راه راست می‌خواند و صدتن دیگر را گمراه سازد، جز آنکه شما را آگاه می‌کنم از آن کس که مردم را بدان می‌خواند، و آنکه آنان را می‌راند. در این هنگام، یکی از حاضران از روی طعن و استهزا از شمار موهای سر و صورت خود پرسید. امام در پاسخ فرمود: به خدا قسم، حبیبم پیامبر به من خبر داده است که بر هر دسته از موهایت فرشته‌ای گمارده شده است که تو را لعنت می‌کند و... در خانه‌ات فرزندی است که پسر رسول خدا را می‌کشد. این فرزند کسی نبود جز سنان بن انس نَخَعی که در به شهادت رساندن امام حسین(ع) سهمی چشم‌گیر داشت.

همچنین نقل است که امیرمؤمنان(ع) برده‌ای - که «سالم» نامیده می‌شد - خرید و آزاد کرد. سپس فرمود: «رسول خدا(ص) به من خبر داده است: نامی که پدرت بر تو نهاده، میثم است». مشاهده این معجزه، وی را از یاران نزدیک امام ساخت. در ماجرایی، داوری شگفت‌انگیز امیرمؤمنان(ع) میان چند برادر و خواهر، آنان را و داشت که آن حضرت را - به دلیل آگاهی از غیب - پروردگار خود بخوانند. امام با تأکید بر ناروا بودن این پندار، فرمود: «رسول خدا(ص) به من خبر داده بود که این حادثه در چنین روزی و در این ساعت روی خواهد داد». نیز نقل است یکی از یاران امام علی(ع) پس از شنیدن پیش‌گویی‌های آن حضرت، شگفت زده، پرسید: «ای امیرمؤمنان، تو را علم غیب داده‌اند؟» امام در پاسخ فرمود: این، علم غیب نیست؛ علمی است که از دارنده علم آموخته‌ام. علم غیب، علم قیامت است و آن چه خدا در گفته خود شمرده است که ﴿إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ...﴾. پس، این علم غیب است که جز خدا کسی آن را نداند و جز این، علمی است که خدا آن را به پیامبرش آموخته و او نیز مرا آموخته و دعا کرده است که سینه من آن را فرا گیرد و دلم آن علم را در خود پذیرد.

امیرمؤمنان(ع)، بارها از شهادت خود و چگونگی‌اش خبر داده است و این گونه بر تردید ناپذیری‌اش پای فشرده است: «به خدا سوگند، چنین خواهد شد. دروغ نمی‌گویم و به من دروغ نگفته‌اند». گاه می‌فرمود: «در انتظار روزی هستم که وعده رسول خدا(ص) تحقق یابد و محاسنم با خون سر خضاب گردد». در برخی دیگر از روایات، امام با استناد به سخن پیامبر اکرم(ص) روز دقیق ضربت خوردن و شهادت خود را نیز تعیین کرده است.

اندیشه‌مندان شیعه و سنی در این که علی(ع) بیش از هر کس از گنجینه علوم نبوی بهره برده و در محضر رسول خدا(ص) دانش اندوخته است، اتفاق نظر دارند. احادیثی از این دست در کتب هر دو گروه فراوان به چشم می‌خورد که امیرمؤمنان(ع) فرموده است: «هرگاه از رسول خدا(ص) می‌پرسیدیم، پاسخ می‌داد و چون ساکت می‌شدیم، خود آغاز به سخن می‌کرد». اما نکته درخور توجه آن است که این بهره‌گیری همواره به گونه عادی نبوده و چه بسا راه فراگیری علوم غیبی، خود نیز پدیده‌ای استثنایی بوده است؛ چنان که امام علی(ع) می‌فرماید: رسول خدا هزار در دانش را به روی من گشود... که هر دری، خود به هزار در دیگر رهنمون است... به گونه‌ای که اکنون از زمان فرا رسیدن مرگ و پیشامدهای ناگوار خبر دارم و با دانش خدادادی به داوری می‌پردازم. ناگفته پیدا است که درهای دانش که در این حدیث آمده است، چیزی فراتر از اصل و قانون کلی است که می‌توان از آن، فروع گوناگونی را با روش معمول اجتهاد، استنباط کرد. در هیچ مکتب بشری نمی‌توان اصلی را یافت که بسط و گسترش آن، به چنین آگاهی‌های غیبی بینجامد.

به فرموده امیرمؤمنان(ع) این دانش‌های غیبی در اختیار یکی از شایستگان اهل بینش قرار گرفته است و تا روز قیامت از نسلی به نسل دیگر منتقل خواهد شد. بر این اساس، امامان معصوم(ع) همواره بر این حقیقت پای فشرده‌اند که دانش آنان از پدرانشان و سرانجام از رسول خدا(ص) به ارث رسیده است. گفتنی است که بخشی از این انتقال دانش، به کمک صحیفه‌هایی همچون جفر و جامعه، کتاب علی و مصحف فاطمه(س) صورت پذیرفته که ویژگی‌های آنها چندان برای ما روشن نیست، اما بی‌گمان پیشوایان معصوم(ع) بسیاری از خبرهای غیبی خود را به این کتاب‌ها مستند ساخته‌اند و به ویژه درباره مصحف فاطمه(س) بر این حقیقت پای فشرده‌اند که رویدادهای آینده در آن پیش‌گویی شده است.

فهم بطون قرآن

به گواه روایات فراوان، قرآن کریم افزون بر معنای ظاهری، دارای معانی باطنی است و بر این اساس، جای شگفتی نیست اگر گفته شود خبرهای مربوط به آسمان و زمین و گذشته و آینده را در آن می‌توان یافت. امیرمؤمنان(ع) که در پرتو عنایات الهی از نیروی ویژه‌ای برای ادراک برخوردار است و ظاهر و باطن قرآن را می‌داند، توانایی خود را برای بهره‌گیری از کتاب الهی چنین شرح می‌دهد: «ذَلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَ لَنْ يَنْطِقَ، وَ لَكِنْ أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ: أَلَا إِنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي وَ الْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي وَ دَوَاءَ دَائِكُمْ، وَ نَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ»؛ «از آن قرآن بخواهید تا سخن گوید و هرگز سخن نگوید؛ اما من شما را از آن خبر می‌دهم. بدانید که در قرآن دانش آینده است و حدیث گذشته. درد شما را درمان است و راه سامان دادن کارتان در آن است».

بی‌گمان هیچ چیز در امور مربوط به شریعت و حلال و حرام الهی بر بندگان برگزیده‌ای که سزاوار دریافت علوم غیبی‌اند، مخفی نمی‌ماند و خداوند در غیب را به روی آنان می‌گشاید. گزارش‌های تاریخی خدشه‌ناپذیر و روایات فراوانی که در کتب شیعه و سنی آمده‌اند، گواه آنند که اولیای الهی از بسیاری از امور دیگر نیز آگاهند، و گاه از امور نهانی خبر می‌داده‌اند. چگونگی این آگاهی و این که همیشگی و بی‌شرط بوده است، یا به خواست و اراده آنان و یا به مصلحت الهی بستگی داشته است.

گستره علم غیب

مقالهٔ اصلی: گستره علم غیب

علم الکتاب

در آیه‌ای از قرآن کریم،سخن از شخصی به میان آمده است که دارای علم الکتاب است و بر حقانیت رسول خدا(ص) گواهی می‌دهد. روایات فراوانی از شیعه و سنی، مصداق این تعبیر قرآنی را امام علی بن ابی طالب(ع) دانسته‌اند؛ چنان که خود آن حضرت می‌فرماید: «منم آن کس که دارنده علم الکتاب است». از سوی دیگر، درباره مقصود از علم الکتاب، نظریه‌هایی گوناگون مطرح است که در این نوشتار نمی‌توان بدان پرداخت، اما از مقایسه این عبارت با تعبیر دیگر قرآنی که می‌فرماید: ﴿عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ﴾، می‌توان به این نتیجه رسید که دارنده علم الکتاب به درجاتی بالا از علم و معرفتدست یافته است و از حقایقی آگاهی دارد که انسان‌های عادی از آن بی‌بهره‌اند. آصف بن برخیا، یکی از کارگزاران سلیمان نبی(ع)، به دلیل برخورداری از دانش اندکی از کتاب (علم من الکتاب) توانست تخت ملکه سبا را در یک چشم بر هم زدن، نزد سلیمان حاضر سازد؛ در حالی که امیرمؤمنان(ع) دانش همه کتاب (علم الکتاب) را یک جا در اختیار دارد و به فرموده خود، همه علومش را نزد فرزندان معصوم خویش میراث گذاشته است. امام علی(ع) در گفتاری دیگر، برخورداری از علم الکتاب را به آگاهی از اسم اعظم خدا پیوند زده، می‌فرماید: آصف بن برخیا، تنها یک حرف از اسم اعظم را می‌دانست... در حالی که ما هفتاد و دو حرف را می‌دانیم، و البته یک حرف در علم غیب خدا باقی مانده او برای کسی آشکار نگشته است.

شرایع آسمانی

امیرمؤمنان(ع) که نمونه والای دارندگی علوم غیبی است، نه تنها تفسیر و تأویل قرآن و شأن نزول آیات قرآنی را می‌داند و ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و خاص و عامش را از یکدیگر باز می‌شناسد، بلکه به فرموده خود، آگاهی‌اش به تورات و انجیل از خود یهودیان و مسیحیان بیش‌تر است و می‌تواند در میان هر گروه، بر اساس کتاب آسمانی‎شان داوری کند. این دانش گسترده، بر گرفته از مکتب پیامبری است که با اتصال به خزانة غیب الهی مسئله آموز صد مدرس بود.

گذشته و آینده

امام علی(ع) با اشاره به این که دانش پیامبران پیشین در پیامبر اسلام(ص) گرد آمده و ایشان از وقایع گذشته و حوادث آینده آگاه است، خود را وارث علم او می‌خواند و می‌فرماید: سوگند به کسی که جانم به دست او است، من نیز از آن چه پیامبر می‌دانست، آگاهم و از حوادثی که تاکنون روی داده است، یا تا قیامت روی می‌دهد خبر دارم. امام در گفتاری دیگر، گستره دانش خود را چنین شرح می‌دهد: «وَ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ وَ جَمِيعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِيَّ بِرَسُولِ اللَّهِ(ص)»؛ «به خدا، اگر خواهم هر یک از شما را خبر دهم که از کجا آمده و به کجا رود و سرانجام کارهای او چه بود، توانم لیکن ترسم که درباره من به راه غلو روید و مرا بر رسول خدا(ص) تفضیل نهید».

پیش‌گویی‌های شگفت‌انگیز امیرمؤمنان(ع) زبانزد همگان است و کتاب‌های فراوانی در این باره نگاشته‌اند. این پیش‌گویی‌ها چونانند که راه هرگونه توجیهی را می‌بندند و تردیدی در آگاهی امام از غیب باقی نمی‌گذارد؛ چنان که پیش از آغاز جنگ نهروان فرمود: «به خدا که ده کس از آنان نَرَهد و از شما ده تن کشته نشود». ابن ابی الحدید در شرح این خطبه سخنانی دارد که گزیده آن چنین است: این خبر غیبی از اخبار متواتر است و یکی از معجزات آن حضرت به شمار می‌رود؛ زیرا پیش‌گویی حوادث آینده به دو گونه می‌تواند بود: یکی اجمالی و سربسته؛ برای مثال، کسی می‌گوید: «شما بر این گروه پیروز خواهید شد». این پیش‌بینی اگر هم درست از کار در آید، دلیلی بر آگاهی غیبی گوینده آن نخواهد بود، دیگر، تفصیلی؛ چنان که امام در این روایت، از شمار دقیق کسانی که از دو طرف کشته می‌شوند، خبر می‌دهد و ارتباط خود را با عالمی دیگر به‌خوبی می‌نمایاند. این گونه پیش‌گویی، فراتر از توان بشری است و جز معجزه و خبر غیبی، نام دیگری نمی‌توان بر آن نهاد.

زمان مرگ و پیشامدهای ناگوار

آگاهی از زمان فرارسیدن مرگ و رویدادهای ناخوشایند - که در اصطلاح عربی، «علم المنایا و البلایا» خوانده می‌شود - در روایات علوی بسیار به چشم می‌آید و از دانش‌های غیبی آن حضرت به شمار است؛ چنان که امام صادق(ع) می‌فرماید: امیرمؤمنان(ع) بارها می‌فرمود: «... زمان فرارسیدن مرگ و پیشامدهای ناگوار را می‌دانم و از اصل و نسب آدمیان و چگونگی داوری میان آنان آگاهی دارم. نه حوادث گذشته از دسترس من به دور است و نه امور نهان از دیده، برایم مستور... اینها همه، دانشی است که خدا مرا از آن آگاه ساخته است».

امام علی(ع) این بُعد از علوم غیبی را - همچون ابعاد دیگر - ویژه خود نمی‌شمارد، بلکه دیگر اعضای اهل بیت را در آن شریک می‌داند. حتی آن حضرت دریچه‌هایی از این دانش را به روی برخی یاران خویش، همچون رُشید هجری، نیز گشوده است و رشید نه تنها از چگونگی شهادت خود و ناگواری‌هایی که دامنگیرش خواهد شد، آگاهی داشت، بلکه بارها از زمان مرگ دیگران نیز راز گشایی می‌کرد، و حوادث آینده نیز چنان روی می‌داد که او گفته بود.

رازهای پنهان و اسرار درونی آدمیان

دسته‌ای دیگر از امور غیبی‌اند که خداوند برای پیامبران و امامان آشکار می‌سازد؛ چنان که امام علی(ع) به یکی از جاسوسان معاویه که خود را هوادار آن حضرت می‌نمایاند، فرمود: «تو را معاویه به سوی من فرستاده، تا از پاسخ مسائلی که در حل آنها درمانده است، آگاه گردد». همچنین یکی از خوارج به قصد آنکه امیرمؤمنان(ع) را بیازماید و آگاهی‌اش را از امور غیبی پنداری باطل نمایاند، نزد امام آمد و از ارادت دوستی خود به او سخن راند. امام در پاسخ فرمود:دروغ می‌گویی، به خدا سوگند که مرا دوست نداری و هرگز نداشتهای... گویی زمانی را می‌بینم که در حال گمراهی کشته می‌شوی و مرکب‌های عراقیان چنان چهره‌ات را لگدکوب می‌سازد که بستگانت از بازشناختنت درمانند.

زبان همه آدمیان

در تاریخ زندگی پیشوایان معصوم(ع) به حکایاتی بسیار بر می‌خوریم که بر اساس آنها اهل بیت پیامبر(ع) به زبان‌های گوناگونی همچون سریانی، عبری، ترکی، روسی و فارسی سخن گفته‌اند؛ چنان که امیرمؤمنان(ع) به شکایت گروهی نبطی زبان که از سنگینی خراج گله‌مند بودند، با زبان خودشان پاسخ گفت و امام صادق(ع) در ملاقات با گروهی از ایرانیان، که با زبان عربی نا آشنا بودند، به فارسی فرمود: «هر که دِرَم اندوزد، جزایش دوزخ باشد». در این باره، ابا صلت هروی از امام رضا(ع) روایت می‌کند: خداوند هیچ کس را بر گروهی حجت نمی‌کند، جز آنکه زبان آنان را به او می‌آموزد. آیا این سخن امیرمؤمنان(ع) را نشنیده‌ای که فرمود: «به ما فصل الخطاب داده‌اند؟» آیا فصل الخطاب چیزی جز دانستن زبان‌ها است؟.

زبان حیوانات

در روایتی، امام علی(ع) با سلیمان پیامبر، که به فرموده قرآن،زبان پرندگان را می‌دانست، هم‌نوا می‌گردد و می‌فرماید: «ما را زبان مرغان آموختند و از هر نعمت عطا کردند». و این البته به زبان پرندگان اختصاص ندارد، بلکه به گواهی روایات، حیوانات دیگر را نیز در بر می‌گیرد.

چگونگی آگاهی معصومان از امور غیبی

مقالهٔ اصلی: علم غیب معصوم

از موضوعات مربوط به علم غیب که اندیشه‌مندانی بسیار را به خود مشغول کرده و رازش برای بسیاری کسان همچنان پوشیده مانده است، مطلق یا مشروط بودن - و به تعبیر دیگر، فعلی یا ارادی بودن - این گونه آگاهی است؛ یعنی این که آیا پیامبران و امامان همواره همه چیز را می‌دانند و تنها تفاوت دانش آنان با علم خداوندی در این است که یکی ذاتی و ازلی است و دیگری غیر ذاتی و زمانمند؟ یا علوم غیبی معصومان وابسته به خواست و اراده آنان و مصلحت الهی است و گاه ممکن است خداوند پدیده‌ای غیبی را از دیدگان آنان نیز پوشیده نگه دارد؟ این پرسش با پاسخ‌های گوناگونی روبه‌رو است که مهم‌تر آنها را از نظر می‌گذارنیم.

مطلق و بدون شرط

چنان که اشاره شد، کسانی که از علم فعلی و مطلق معصومان جانبداری می‌کنند، بر این باورند که بندگان برگزیده الهی، همواره از همه امور مربوط به حال گذشته و آینده آگاهند و چیزی از رویدادهای جهان بر آنان پوشیده نمی‌ماند. از نظر این گروه، احادیث فراوانی که بخشی از آنها گفته آمد، تنها بر اساس این دیدگاه معنایی روشن می‌یابند. این حقیقت، که امیرمؤمنان(ع) دارای علم الکتاب است و مطالب تورات و انجیل را به‌خوبی می‌داند و از حوادث گذشته و آینده آگاه است و اسرار نهفته آدمیان را آشکار می‌سازد و با هر کس به زبان خودش سخن می‌گوید و حتی معنای نغمه پرندگان و دیگر حیوانات را نیز در می‌یابد، معنایی جز این ندارد که هیچ راز ناگشوده‌ای برای او باقی نمانده است. بر این اساس، مقصود روایاتی که آگاهی امام را وابسته به خواست او می‌دانند، نه این است که امام گاهی از اوقات نمی‌خواهد و در نتیجه نمی‌داند، بلکه این خواستن و دانستن همیشگی است.

وابسته به مشیت و اراده

دیدگاه دیگر - که برخی آن را نظریه مشهور دانسته‌اند - آگاهی معصومان(ع) را از امور غیبی به خواست و اراده آنان پیوند می‌زند و به روایاتی از این دست تمسک می‌جوید: «إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِكَ»؛ «هر گاه امام بخواهد چیزی را بداند، خداوند به او می‌آموزد». «لَهُمْ عُلُومٌ لَا يَكَادُ يُعْلَمُ، وَ إِنْ أَرَادُوا عِلْمَ شَيْءٍ عَلِمُوا»؛ «آنان دارای علومی‌اند که برای ما شناخته نیست، و هرگاه بخواهند چیزی را بدانند فوراً از آن آگاه می‌شوند». بدین‌سان، می‌توان دانش غیبی را به نامه‌ای در بسته همانند دانست که برای آگاهی از محتوا، باید در نامه را گشود. ناگفته پیدا است که این خواستن و دانستن، وابسته به وجود مصلحت و گره خورده با حکمت است و چه بسا امام یا پیامبر نخواهد و در نتیجه نداند؛ اما همواره آن چه حجت پروردگار را از دیگران جدا می‌سازد و او را در جایگاهی برتر از همه می‌نشاند، این است که اگر او بخواهد از چیزی آگاه شود، می‌تواند.

گفتنی است که برخی از اندیشه‌مندان شیعه و سنی، به جای تغییر «اراده» واژه‌هایی همچون «خطور» و «التفات» را به کار گرفته‌اند؛ بدین معنا که معصومان برای رسیدن به آگاهی، به چیزی بیش از «توجه» نیازمند نیستند. همچنین گاه در این باره تعبیر «خواست و مشیت الهی» به کار می‌رود که تفاوتی چندان در مقصود به بار نمی‌آورد؛ زیرا پیامبران و امامان به مرتبه‌ای رسیده‌اند که خواست آنان با مشیت خداوند پیوند می‌خورد و جز آن چه او می‌خواهد، نمی‌خواهند: «إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ قُلُوبَ الْأَئِمَّةِ مَوْرِداً لِإِرَادَتِهِ- فَإِذَا شَاءَ اللَّهُ شَيْئاً شَاءُوهُ»؛ «خداوند دل‌های امامان را جایگاه اراده خویش ساخته است؛ به گونه‌ای که هر گاه خدا چیزی بخواهد، آنان نیز می‌خواهند». در برخی روایات، در این باره تعبیر «قبض و بسط» به کار رفته و چنین آمده است «يُبْسَطُ لَنَا الْعِلْمُ فَنَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنَّا فَلَا نَعْلَمُ»؛ «آن گاه که بساط دانش گسترده می‌شود، می‌دانیم و هنگامی که بر چیده می‌شود، نمی‌دانیم».

افزون بر دلایل پیشین، دسته‌ای از احادیث، که از افزایش تدریجی علوم معصومان سخن می‌گویند، می‌توانند دلیل دیگری برای این دیدگاه به شمار آیند. همچنین، روایات مربوط به خاستگاه علوم غیبی، با این نظریه سازگارتر می‌نمایند. از سیره عملی پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) نیز می‌توان شواهدی در این باره گرد آورد؛ چنان که از مجموع آن چه شیعه و سنی در ماجرای مشهور گم شدن شتر پیامبر روایت کرده‌اند، چنین به دست می‌آید که رسول خدا(ص) نخست از محل شتر اظهار بی‌اطلاعی کرد و بر این پای فشرده که دایره آگاهی‌هایش از آن چه خدا به وی خبر داده است، فراتر نمی‌رود: «لَا أَعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا مَا عَلَّمَنِيَ اللَّهُ». اما با اوج‌گیری طعنه‌های منافقان، که بیم آن می‌رفت در ایمان مردم سستی پدید آورد و ارتباط پیامبر(ص) را با جهان دیگر بی‌پایه قلمداد کند، فرشته الهی نازل شد و پیامبر(ص) را از جایگاه شتر آگاه ساخت.

کسانی که از این دیدگاه جانبداری می‌کنند، از احادیثی که در بخش گسترة علم غیب آوردیم، تفسیری متفاوت با برداشت گروه اول ارائه می‌دهند و بر این باورند که برای مثال، آگاهی از حوادث گذشته و آینده - که در سخنان امیرمؤمنان(ع) بسیار آمده است - به معنای آن نیست که خبر همه این حوادث بالفعل نزد معصومان حاضر است؛ بلکه بدین معنا است که پیامبران و امامان می‌توانند دیوار زمان و مکان را در نوردند و هر لحظه که اراده کنند، از گذشته و آینده آگاهی یابند. همچنین، اگر امیرمؤمنان(ع) خود را برخوردار از «علم المنایا و البلایا» می‌خواند، نه بدان معنا است که همواره سرنوشت تک تک کسانی که در شرق و غرب عالم می‌زیند، پیش چشمش نمودار است، بلکه به معنای آن است که این راز برایش ناگشودنی نیست و هرگاه بخواهد، می‌تواند از پیشامدهایی که برای هر کس رخ خواهد داد، آگاهی یابد.

بداء و رابطه آن با علمِ غیب

مقالهٔ اصلی: بداء

موضوع «بداء» در معارف اصیل مکتب اهل بیت(ع) دارای جایگاه ویژه‌ای است و در روایات شأن و منزلتی بس بالا یافته است. بداء را در امور تکوینی همچون نسخ در امور تشریعی دانسته‌اند. بنابراین اصل، ممکن است آن چه بر اساس مصالحی خاص در لوح محو و اثبات آمده و خاستگاه دانش پیامبران و امامان است، به دلیل تغییر مصالح از طریق أعمالی چون دعا، صله رحم و صدقه، با دگرگونی روبه‌رو شود. بر این اساس، امام علی(ع) ضمن اشاره به آیه‌ای که بیان کننده بداء است، علم خویش را به غیب مشروط به عدم بداء و تغییر در لوح محو و اثبات می‌داند و می‌فرماید: اگر آیه‌ای در کتاب خدا نبود، شما را [به گونه‌ای قطعی و تخلف‌ناپذیر] از آن چه در گذشته روی داده است و آن چه در زمان حال روی می‌دهد و آن چه تا قیامت روی خواهد داد، خبر می‌دادم و آن آیه‌ای است که می‌فرماید: ﴿يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾..

علم غیب و میدان عمل

درباره چگونگی آگاهی معصومان(ع) از امور غیبی، هر یک از دو دیدگاه پیشین را که بپذیریم، با پرسش‌هایی از این دست روبه‌روییم: اگر برای مثال، امام علی(ع) قاتل خود را می‌شناخت و از زمان شهادت خویش آگاه بود، چرا دست به پیشگیری نزد و پیش از وقوع حادثه، به علاجش نپرداخت؟ اگر امیرمؤمنان(ع) از باطن هر کس آگاه بود و یا دست کم، می‌توانست آگاهی یابد، چرا اجازه داد طلحه و زبیر به بهانه اعمال عمره از مدینه بیرون روند و زمینه و آشوب را فراهم سازند؟ چرا امام در داوری میان افراد، علم غیبی را ملاک عمل قرار نمی‌داد و بر اساس آن، حکم شرعی صادر نمی‌کرد و سرانجام، چرا این دانش‌های غیبی را در سینه نگه می‌داشت و همگان را به رایگان از آنها برخوردار نمی‌ساخت؟ پاسخ کلی و فراگیر به این پرسش‌ها، آن است که پیامبران و امامان هر چند از راه‌های غیر عادی به دانش‌هایی بسیار دست می‌یافتند - یا بر اساس دیدگاه دیگر، همه چیز را می‌دانستند - در به‌کارگیری آنها پیرو تکالیف الهی و مصلحت‌های واقعی بوده‌اند و بر این اساس در بیشتر اوقات، تنها علوم بشری خود را ملاک عمل قرار می‌داده‌اند. در جنگ صفین، هنگامی که ابوموسی اشعری روانه دومة الجندل می‌شد تا با عمرو بن عاص به مذاکره بپردازد و حکم خدا را درباره دو گروه درگیر در جنگ روشن سازد، امام علی(ع) در جمع یاران خویش فرمود: «گویی از هم اکنون می‌بینم که ابوموسی فریب خواهد خورد».

سپس در پاسخ به این پرسش که «پس چگونه او را از رفتن باز نمی‌داری؟» فرمود: «لَوْ عَمِلَ اللَّهُ فِي خَلْقِهِ بِعِلْمِهِ مَا احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِالرُّسُلِ»؛ «اگر خداوند در میان بندگان بر اساس علم خود رفتار می‌کرد، دیگر پیامبران را برای هدایت آنان نمی‌فرستاد». یعنی خداوند اگر چه پیش از فرستادن پیامبران می‌داند چه کسانی به بانگ دلنواز انبیا گوش فرا می‌دهند و چه کسانی به نوای آخرت سوز شیاطین دل می‌سپارد، این علم خود را مبنای داوری قرار نمی‌دهد و با بعثت پیامبران، حجت را بر مردم تمام می‌سازد. سیره و شیوه اولیای الهی نیز در همین چارچوب می‌گنجد. به عبارت دیگر، مقتضای حکمت الهی آن است که مردم برای اعمالی که هنوز انجام نداده‌اند، بازخواست نشوند؛ هر چند خداوند و اولیای برگزیده‌اش پیشاپیش از آن چه روی خواهد داد، آگاهند.

وانگهی، اگر پیامبران و امامان، همواره علوم غیبی را تکیه‌گاه خویش سازند، نه تنها در رسیدن به اهداف والای خود کامیاب‌تر نخواهند بود، بلکه این کار بر مشکلات آنان خواهد افزود. برای روشن شدن این سخن نکته‌هایی را از معارف اهل بیت(ع) به‌ویژه تعالیم امام علی(ع) باز می‌گوییم:

۱. پیشوایان معصوم(ع)، در فضایل انسانی سرآمد دیگرانند و اگر مردم را به صبر و پایداری می‌خوانند، خود، نمونه کامل آنند؛ چنان که امام علی(ع) می‌فرماید: «أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ: هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؟! وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ» «آیا به همین خرسند باشم که مرا امیرمؤمنان خوانند و در تلخی‌های روزگار با مردم شریک نشوم و در سختی‌های زندگی، نمونه آنان نگردم؟» پس، چنین نیست که امام یا پیامبر امداد غیبی را وسیله‌ای برای راحتی و آسایش خویش سازد و با بهره‌گیری از دانش‌های خدادادی، خود را از خطر برهاند؛ بلکه همواره همان را می‌پسندد که خواسته خداوند است؛ چنان که امام باقر(ع) می‌فرماید: آیا می‌پندارید که خداوند بندگانش را به پیروی از اولیای خود می‌خواند و سپس اخبار آسمان‌ها و زمین را از آنان می‌پوشاند؟!... اگر امام علی و حسن و حسین(ع) برخاستند [و ناگواری‌های فراوان دیدند] پیش از آن همه این رویدادها و از زبان رسول خدا(ص) شنیدند و... اگر از خدا می‌خواستند که این بلاها را دور گرداند و ستمگران زمان را از میان بردارد، چونان تسبیحی که بندش بگسلد [و دانه‌هایش پراکنده گردد]، رشته حکومت ستمگران از هم می‌گسست.

۲. جهان، صحنه آزمون الهی است و بر اساس حکمت خداوندی، آدمیان را از ورود در این عرصه، گریزی نیست، رهبران الهی نیز برای آن نیامده‌اند که با اعمال معجزه آمیز پیروان خود را از گرفتاری‌ها برهانند و به رفاه و آسایش دنیوی برسانند. از این‌رو، امام علی(ع) اگر چه اسم اعظم را می‌داند و با به‌کارگیری آن می‌تواند معاویه را در یک چشم برهم زدن از میان بردارد، به فرمان الهی از این کار چشم می‌پوشد و زمینه آزمایش مردمان را فراهم می‌سازد. راز گشایی از اسرار غیبی نیازمند بستری مناسب است. برخی از این اسرار چنان است که مردم تاب پذیرش آنها را ندارند؛ چنان که امام علی(ع) به سینه خود اشاره می‌کند و می‌فرماید: «در این جا دانشی است انباشته، اگر فراگیرانی برایش می‌یافتم». در جایی دیگر می‌فرماید: چیزی می‌دانم که بر شما پوشیده است و گوشتان هرگز نشنیده است. اگر بگویم و بشنوید، به لرزه در می‌آیید؛ لرزیدن ریسمان در چاهی ته آن ناپدید. همچنین کسانی می‌توانند محرم اسرار غیبی شوند که لب از گفتن فرو بندند و جز به فرمان حق نگشایند.

از این‌رو، امام باقر(ع) می‌فرماید: «اگر زبان‌های شما را قفلی بود، همه کس را از سود و زیانش آگاه می‌ساختم». و امام صادق(ع) سر شایستگی اصحاب امیرمؤمنان(ع) را برای برخورداری از «علم البلایا و المنایا» در این حقیقت نهفته می‌داند که آنان بر لبان خود مُهر نهاده بودند. نکته‌ای دیگر از سخنان امام علی(ع) ما را بدان رهنمون است، این است که رازگشایی از علوم غیبی، گاه می‌تواند برخی سست ایمانان را به گمراهی بکشاند و از راه میانه بیرون براند. از این‌رو امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: به خدا، اگر خواهم هر یک از شما را خبر دهم که از کجا آمده و به کجا رود و سرانجام کارهای او چه بُوَد. توانم. لیکن ترسم که درباره من به راه غلو روید و مرا بر رسول خدا(ص) تفضیل نهید.

پای فشاری فراوان امیرمؤمنان(ع) بر این حقیقت که دانش غیبی خود را از رسول خدا(ص) فرا گرفته، از همین رو است. اکنون با در نظر گرفتن آن چه گذشت، چگونگی عمل به علوم غیبی را در سه قلمرو امور شخصی، روابط اجتماعی و داوری و قضاوت از نظر می‌گذرانیم:

اعمال شخصی

از میان امور مربوط به زندگی شخصی معصومان(ع) بهتر است نمونه‌ای را برگزینیم و با بررسی آن، تصویری از چگونگی عمل به دانش‌های غیبی در قلمرو امور شخصی به دست آوردیم. چگونگی برخورد امام علی(ع) با موضوع شهادت خویش و خودداری‌اش از رفتار قهرآمیز با ابن ملجم مرادی - که از پیش او را می‌شناخت و از قصد و نیتش آگاه بود - از موضوعاتی است که اندیشه‌مندان مسلمان همواره بدان توجه کرده و دیدگاه‌هایی گوناگون پدید آورده‌اند. مشکلی که در این جا روی می‌نمایاند، این است که بر اساس احکام دین مبین اسلام، هیچ کس نمی‌تواند با دست خود، خویش را به هلاکت اندازد و از روی آگاهی و اختیار قدم در قربانگاه گذارد. بر این اساس، چگونه می‌توان پذیرفت که امیرمؤمنان(ع)، با این که قاتل خود را می‌شناخته، قدمی برای حفظ جان خود بر نداشته است؟

در برابر این مشکل، برخی بزرگان راه چاره را در این دیده‌اند که علم تفصیلی امام را انکار کنند؛ بدین معنا که هر چند امام علی(ع) به اجمال از شهادت خویش آگاه بوده، اما جزئیات و زمان دقیق آن را نمی‌دانسته است. گروهی دیگر، پاسخ را در این جسته‌اند که هر چند امام پیشاپیش از چگونگی شهادت خود و زمان دقیق آن آگاه بود، این دانش اندکی پیش از شهادت، از او گرفته شد تا بدین وسیله، آن چه خدا مقدر ساخته است، تحقق یابد. اما بررسی روایات ما را به حقیقتی فراتر از این می‌برد و آن این است که همان خدایی که آدمیان را از به خطر انداختن جان خویش بر حذر داشته، اولیای خود را به استقبال از شهادت فراخوانده است. از این‌رو امام علی(ع) در پاسخ به این درخواست که کس دیگری را به مسجد بفرستد و جان خود را از خطر برهاند، می‌فرماید: «لَا مَفَرَّ مِنَ الْأَجَلِ»؛ «از مرگ حتمی گریزی نیست». همچنین، آن حضرت در پاسخ به کسانی که از او می‌خواستند پیش از وقوع جنایت، قاتل خود را کیفر دهد، فرمود: «چگونه قضای الهی را تغییر دهم؟».

رفتار اجتماعی

پیشوایان معصوم(ع) در روابط اجتماعی خود نیز در بسیاری موارد، علوم غیبی را نادیده گرفته‌اند و بر اساس دانش‌هایی که از راه عادی به دست می‌آیند، رفتار کرده‌اند. برای نمونه، پیش از آغاز فتنه جمل، طلحه و زبیر نزد امام علی(ع) آمدند و از او اجازه رفتن به سفر عمره خواستند. امام در پاسخ فرمود: «وَ اللَّهِ مَا تُرِيدَانِ الْعُمْرَةَ وَ لَكِنَّكُمَا تُرِيدَانِ الْغُدْرَةَ»؛ «به خدا سوگند، قصد نیرنگ [و برافروختن جنگ] دارید، نه قصد عمره». با این حال، هنگامی که آن دو بر خواسته خود پای فشردند و قسم یاد کردند که جز عمره هوایی دیگر در سر ندارند، امام به آنان اجازه رفتن داد؛ امام در گفت‌وگو با ابن عباس همچنان بر این پای فشرد که آنان در پی فتنه و آشوبند و به عهد و پیمان و سوگندهایشان اعتمادی نیست. ابن عباس پرسید: «پس چرا به آنان اجازه رفتن دادی و به زندانشان نینداختی؟» امام فرمود: «آیا می‌خواهی من آغازگر ستم باشم و... پیش از جنایت، کیفر دهم؟ هرگز چنین نخواهم کرد». أمیرمؤمنان(ع) بارها بر این تأکید می‌ورزید که معاویه نمی‌میرد تا آن گاه که حکومت بر همه مسلمانان را به جنگ آورد و از این‌رو، گاه کسانی را که از مرگ معاویه خبر می‌دادند، دروغگو می‌خواند. اما این گاهی غیبی وظیفه امام را برای برخورد با معاویه و نبرد با او تغییر نمی‌داد و آن حضرت تمامی تلاش خود را برای سرنگونی معاویه به کار می‌گرفت.

داوری و قضاوت

دارندگان علوم غیبی برای داوری میان افراد، گاه علم خود را مبنای عمل قرار می‌دهند و بی‌اقامه شهود به قضاوت می‌پردازند. شیوه داوود پیامبر(ع) چنین بوده است و بر اساس روایات، روش امام مهدی(ع) نیز همین خواهد بود. امام علی(ع) نیز گاه این راه را در پیش گرفته و با تکیه بر علم خدادادی به برخی درگیری‌ها پایان داده است. برای نمونه، نقل است که دو نفر بر سر ر اسبی به نزاع پرداخته، هر یک خود را مالک اسب می‌خواند. امام از آنان خواست ادعای خویش را با اقامه شهود اثبات کنند. اما نتوانستند شاهدی بیاورند. در این هنگام امیرمؤمنان(ع) بر اساس علم غیبی خود، اسب را به مالک اصلی‌اش داد و خطاب به شخص دیگر، که خود را به دروغ صاحب اسب می‌خواند، فرمود: «وَ اللَّهِ لَأَنَا أَعْلَمُ بِكَ مِنْكَ بِنَفْسِكَ»؛ «به خدا سوگند، دانش من درباره تو، از دانش خودت بیشتر است». با این همه، شیوه رایج برای داوری، تکیه بر بینه و سوگند بوده است؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: من تنها بر اساس بینه و سوگند میان شما داوری می‌کنم [ناگزیر] برخی از شما در اقامه دلیل زیرک ترید، و بنابراین هر کس که [به دروغ شاهدی اقامه کند و بر اساس آن] پاره‌ای از مال برادرش را به او دهم [نباید آن را بستاند؛ چراکه در این صورت] قطعه‌ای از آتش را به او داده‌ام. گفتنی است که امام علی(ع) گاه شیوه سومی را بر می‌گزید که بر اساس آن، از یک سو حق را در کف صاحب اصلی‌اش می‌نهاد و از سوی دیگر نیازی به تکیه بر دانش غیبی نمی‌ماند. ویژگی آشکار داوری‌های امیرمؤمنان(ع) همین است که با بهره‌گیری از تدابیری شگفت آمیز، راه دست‌یابی به عدالت را همواره ساخته و مدعیان دروغین را به تسلیم در برابر حق واداشته است.

فرق امام و پیامبر

ممکن است کسی بگوید: بنابر اینکه امام نیز با عالم غیب ارتباط داشته باشد و به‌وسیله الهام حقائقی را دریافت کند، پس بین پیغمبر و امام چه فرقی است؟ بعلاوه، در بعض روایات وارد شده که با مرگ پیغمیر وحی منقطع گشت. اینگونه روایات با سخنان گذشته سازگار نیست. مثلاً: علی(ع) فرمود: خدا پیغمبرش را در زمان انقطاع پیمبران و اختلاف مردم فرستاد، بوسیلة او رسالت تمام شد و وحی خاتمه یافت.

حضرت علی(ع) فرمود: پدر و مادرم بفدایت یا رسول الله! بواسطه مرگ تو چیزی قطع شد که بواسطه مرگ دیگران قطع نشده بود؛ زیرا بمرگ تو نبوت و پیمبری و اخبار آسمانی منقطع گشت. در توضیح می‌گوئیم گرچه در روایات فراوان الهام و ارتباط با جهان غیب برای امام‌ها اثبات شده لیکن در خود همان احادیث فرق‌هائی برای امام و پیغمبر بیان شده است. فرق اول: از اخبار استفاده می‌شود که امام تشریع کننده نیست. احکام و قوانین شریعت و حلال و حرام به او وحی نمی‌شود. بلکه احکام و قوانین دین به‌طور کامل بر پیغمبر اکرم نازل شده و آن حضرت هم بعض آنها را که بوده در اختیار مسلمانان قرار داده اما همه آنها را به‌طور کلی تعلیم علی بن أبیطالب(ع) نمود. حضرت علی هم تمام آنها را کتبی و شفاهی در اختیار امام بعد از خودش قرار داد. و به همین کیفیت از هر امامی به امام دیگر انتقال یافت تا اکنون که در اختیار امام دوازدهم(ع) می‌باشد. بنابراین، امام‌ها اگر احکام حلال و حرام را می‌گفتند بنحو استقلال نبود بلکه در این موارد تابع و پیرو رسول اکرم بودند، مسائلی را بیان می‌کردند که بعنوان ارث بانان رسیده بود، یا از قرآن استفاده می‌شد.

لذا می‌فرمودند: ما گنجینه علوم نبوت هستیم. ما وارث علوم پیغمبر هستیم. علوم پیغمبر در کتاب یا کتاب‌هائی نوشته شده در اختیار ما قرار گرفته است. ما از شأن نزول آیات و تفسیر و تأویل قرآن و ناسخ و منسوخ و عام و خاص آیات کاملاً اطلاع داریم. و می‌فرمودند: احادیث ما احادیث پدرانمان و احادیث پدران ما احادیث رسول خدا است و می‌فرمودند: ما اگر از پیش خودمان فتوا بدهیم از هلاک شدگان خواهیم بود، ما مطالبی را می‌گوئیم که از رسول خدا بما ارث رسیده است. فرق دوم- از احادیث استفاده می‌شود که گرچه بر امام نیز الهام می‌شود و با عالم غیب ارتباط دارد لیکن وحی و الهام آنها با وحی انبیا فرق دارد. پیغمبر رسماً با عالم غیب تماس می‌گیرد، فرشته وحی را مشاهده می‌نماید، ملکوت جهان هستی را رؤیت می‌کند لیکن ارتباط امام بچنین مرتبه‌ای نیست. امام فرشته را مشاهده نمی‌کند. بلکه مطالب در دلش القا می‌شود، یا صدای فرشته وحی به گوشش می‌رسد. و بدینوسیله حقائق و واقعیات را درک می‌کند. وحی آنها نظیر وحی همنشین حضرت سلیمان و رفیق حضرت موسی و ذوالقرنین و مادر حضرت موسی بوده است.

فرق سوم- پیغمبران مستقیماً با جهان غیب تماس می‌گرفتند و حقائق را دریافت می‌نمودند، و در این باره، به تأیید و راهنمائی دیگران نیازی نداشتند. لیکن ائمه اطهار بتأیید و تقویت و راهنمائی پیمبر احتیاج داشتند. تأییدات معنوی و اشارات مرموز پیمبر بود که قلب امام را تابناک و برای افاضات و اشراقات پروردگار جهان آماده می‌کرد، و هزاران درِ علم را به رویش می‌گشود. پیمبر بود که سرچشمه علوم را با مام نشان می‌داد و چشم بصیرتش را روشن می‌نمود تا در هنگام احتیاج بدانجا مراجعه کند و کسب فیض نماید. هرچه به امام افاضه می‌شود از طریق پیغمبر است، حتی مطالب تازه‌ای که بر امام القا می‌شود، اولاً بر پیغمبر عرضه می‌گردد، سپس به امام بعد از او تا نوبت به ولی مصر ارواحنا له الفدا برسد، بدین طریق است که امام کسب فیض می‌کند.

منابع

1. یوسفیان، حسن، مقاله «علم غیب امام»، دانشنامه امام علی ج۳
2. امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت
3. فرشادفر، عزت‌الله، امامت در نهج البلاغه