آیه السابقون السابقون
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه السابقون السابقون از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه السابقون السابقون در تفسیر و علوم قرآنی - آیه السابقون السابقون در حدیث - آیه السابقون السابقون از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردآیه السابقون از جمله آیاتی است که بر افضلیت و امامت امام علی(ع) دلالت دارد. بر اساس روایات صحیح نزد شیعه و اهل سنت، در هر امتی سبقت گیرندهای وجود دارد که این سبقت گیرندگان مقربند و سبقت گیرنده این امت، هم امیرالمؤمنین(ع) است؛ از این رو آن حضرت مقرب و افضل از سایرین است و تنها او شایستگی خلافت پس از رسول خدا(ص) را دارد. احادیثی که امیرالمؤمنین(ع) را سبقت گیرنده این امت معرفی میکنند در مصادر حدیثی و تفسیری معتبر اهل سنت آمده و در آنها تصریح شده که در این امت تنها یک سبقت گیرنده وجود دارد و آن نیز امیر المؤمنین(ع) است. با این وجود برخی از اهل سنت مناقشتی را در احادیث شأن نزول این آیه کرده و شبهاتی را مطرح نمودهاند.
| آیه مسابقه | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۱۰-۱۴ سورهٔ واقعه از جزء ۲۷ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین (ع) |
| دلالت آیه |
|
متن آیه
﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾[۱].
شأن نزول
در شأن نزول این آیه دو دیدگاه کلی در میان فریقین وجود دارد که برگرفته از روایات ناظر به تفسیر آیه است.
- دیدگاه مشهور: علی بن ابیطالب(ع) پیشگام در اسلام: بر اساس برخی روایات صحیح السند، مراد از سبقت گیرندگان در اسلام در این آیه، علی بن ابیطالب(ع) است. این دیدگاه با انبوهی از روایاتی که آن حضرت را اولین مسلمان و ایمان آورنده به پیامبراسلام معرفی کردهاند، تأیید میگردد[۲].
- علی بن ابیطالب(ع) و شیعیان آن حضرت، پیشگام در رفتن به بهشت: از ابن عباس نقل شده که از رسول خدا(ص) تفسیر این آیه را پرسیدم، فرمود: «از جبرئیل تفسیر این آیه را پرسیدم، گفت: این آیه اشاره به على(ع) و شیعیان او دارد که پیشگام در رفتن به بهشت هستند» «حَدَّثَنى جَبرَئیلُ بِتَفْسیرِها، قالَ ذاکَ عَلِىّ وَ شِیعَتُهُ اِلَى الْجَنَّةِ»[۳]. از دیگر کسانى که این روایت را نقل کردهاند ابن مغازلى (طبق نقل ابن بطریق) در کتاب العمده و سبط بن جوزی در تذکرة و ابن کثیر در تفسیر خود و ابن حجر در صواعق و شوکانى در فتح القدیر و شیخ سلیمان قندوزى در ینابیع الموده است[۴].
البته این دو تفسیر منافاتى با هم ندارند؛ چرا که مولاى متّقیان هم پیشگام در ایمان به پیامبر(ص) بود، و هم پیشگام در رفتن به بهشت و در واقع این دو ارتباط و پیوند ناگسستنى با یکدیگر دارد[۵].
شرح و تفسیر آیه
سابقون کیانند؟
﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾: پیشگامان پیشگام که مقرّب درگاه الهیاند باید الگو و اسوه باشند و امامت و رهبری خلق را در دست گیرند. سؤال: پیشگام پیشگامان چه کسانی هستند که مدال قرب پروردگار را دریافت کردهاند؟
پاسخ: برای سابقون تفسیرهای مختلفی ذکر شده است: پیشگامان در ایمان؛ سابقین در جهاد و مبارزه؛ پیشگامان در عبادت و نمازهای پنجگانه؛ سابقین در توبه؛ پیشگامان در اطاعت خدا؛ سابقین در ورود به بهشت؛ پیشگامان در هجرت؛ سابقین در کارهای خیر و تفاسیر دیگری که مفسّران بیان کردهاند[۶]. منتها اشکالی ندارد که همه موارد مذکور منظور آیه شریفه باشد، بنابراین نباید آیه مقیّد به یک مورد از موارد مذکور باشد، بلکه یک معنای وسیع و گستردهای در نظر بگیریم که تمام پیشگامان را شامل شود. به هر حال، سابقون افتخارات فراوانی دارند که در قلّه رفیع افتخارات آنان نعمت قرب پروردگار است. بدون شک لذّتی که قرب پروردگار برای مقرّبون و سابقون دارد از هر لذّتی بالاتر است.
مراد از: ﴿فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ﴾
تعبیر به ﴿فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ﴾ انواع نعمتهای مادّی و معنوی بهشت را شامل میشود؛ ضمناً این تعبیر میتواند اشاره به این باشد که باغهای بهشت تنها کانون نعمت است، برخلاف باغهای دنیا که گاه وسیله زندگی و زحمت است؛ همانگونه که حال مقرّبان در آخرت با حالشان در دنیا متفاوت است؛ زیرا مقام والای آنها در این دنیا توأم با مسئولیّتهایی است، در حالی که در سرای دیگر تنها مایه نعمت است[۷].
مصداق أتمّ و أکمل سابقون
مفهوم آیه شریفه سابقون گسترده است و شامل همه کسانی که در ایمان و جهاد و نماز و توبه و اطاعت و ورود در بهشت و مانند آن سبقت گرفتهاند میشود. ولی طبق آنچه در روایات این باب که در شأن نزول آیه گذشت، علی(ع) پیشگام همه پیشگامان و سابق بر همه سابقین است[۸].
احادیث مرتبط با آیه
احادیث شیعه
روایات بسیاری در منابع معتبر شیعه وارد شده که به نزول این آیه در شأن امام علی(ع) و شیعیان آن حضرت دلالت دارد. به عنوان نمونه:
- حدیث اول: از ابنعبّاس نقل شده است که از رسول خدا(ص) درباره آیات: ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾ پرسیدم؛ حضرت فرمود: «جبرئیل به من گفت: آنها علی(ع) و شیعیان او هستند. آنها کسانی هستند که برای رفتن به بهشت سبقت میگیرند»[۹].
- حدیث دوم: «امام حسن بن علی(ع) از پدر بزرگوارش درباره آیه: ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾ نقل میکند که فرمود: «من جلوتر از تمام سبقت گیرندگان بهسوی خدا و پیامبرم و من مقرّب ترین مقرّبان خدا و پیامبر(ص) هستم»[۱۰].[۱۱]
احادیث اهل سنت
حدیث مربوط به نزول آیه شریفه ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾ در شأن امیرالمؤمنین(ع)، در زمانهای مختلف و از سوی جمع بسیاری از بزرگان تفسیر و حدیث سنی همچون: ابن ابیحاتم؛ ابوالقاسم طبرانی؛ ابوعبدالله حاکم نیشابوری؛ ابونعیم اصفهانی؛ حاکم حسکانی؛ فخر رازی؛ سبط ابن جوزی حنفی؛ ابن کثیر دمشقی؛ جلال الدین سیوطی؛ شهاب الدین آلوسی و ... روایت شده است[۱۲].
دلالت آیه
افضلیت امیرالمومنین(ع)
علامه حلی در کتاب منهاج الکرامه مینویسد: «آیه ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾، نص در افضلیت امیرالمؤمنین(ع) است چرا که بر اساس روایات صحیح نزد شیعه و اهل سنت، در هر امتی سبقت گیرندهای وجود دارد که این سبقت گیرندگان مقربند و سبقت گیرنده این امت، امیرالمؤمنین(ع) است؛ به همین روی او مقرب و افضل از سایرین است و تنها او شایستگی خلافت پس از رسول خدا(ص) را دارد. احادیثی که امیرالمؤمنین(ع) را سبقت گیرنده از این امت در پذیرش اسلام، معرفی میکنند در مصادر حدیثی و تفسیری معتبر اهل سنت آمده و در آنها تصریح شده که در این امت تنها یک سبقت گیرنده وجود دارد و آن نیز امیر المؤمنین(ع) است. به عنوان نمونه: ابو نعیم حافظ در ذیل این آیه از ابن عباس روایت میکند که گفت: سبقت گیرنده [به اسلام]، علی بن ابیطالب(ع) است. ابن مغازلی شافعی نیز از مجاهد از ابن عباس روایت میکند که در تفسیر آیه ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ﴾ گفت: یوشع بن نون در (ایمان به) موسی پیشی گرفت و موسی بر دعوت فرعون (به یگانه پرستی) پیشی گرفت و صاحب یاسین در [ایمان به] عیسی پیشی گرفت و علی(ع) در [ایمان به] محمد(ص) پیشی گرفت . این فضیلت برای احدی از صحابه جز امیرالمؤمنین(ع) ثابت نشده است، از این رو ایشان افضل و در نتیجه امام است»[۱۳].[۱۴].
امامت امیرالمومنین(ع)
پس از اثبات افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از این آیه، امامت آن حضرت از طریق حکم عقلی لزوم تقدیم افضل بر مفضول ثابت خواهد شد[۱۵].
منابع
پانویس
- ↑ سوره واقعه آیه ۱۰ و ۱۱.
- ↑ حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۱۳، ح۹۲۴؛ سیوطی، الدّرّالمنثور، ج۶، ص۱۵۴.
- ↑ همان، ج۲، ص۲۱۵ و ۲۱۶، ح۹۲۷.
- ↑ احقاق الحق، ج۳، ص۱۱۴ تا ۱۲۰
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن ج۹، ذیل آیه مورد بحث
- ↑ این احتمالات در تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۲۰۴، و تفسیر التّبیان، ج۹، ص۴۹۰، و مجمع البیان، ج۵، ص۲۱۵، آمده است.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۸۷ ـ ۳۹۳.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص۳۸۷ ـ ۳۹۳.
- ↑ «عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾ قَالَ: حَدَّثَنِی جَبْرَئِیلُ بِتَفْسِیرِهَا قَالَ: ذَاکَ عَلِیٌّ(ع) وَ شِیعَتُهُ إِلَی الْجَنَّهً»؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۳۵، ص۳۳۵؛ الأمالی للطوسی، ص۷۲.
- ↑ «عن الحسن بْنِ علی(ع) عنْ أَبِیهِ(ع) فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ: ﴿وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ﴾، قَالَ: إِنِّی أَسْبَقُ السَّابِقِینَ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی رَسُولِهِ وَ أَقْرَبُ الْمُقَرَّبِینَ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی رَسُولِهِ(ص)»؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۲۴، ص۸؛ کتاب سلیم بن قیس، ص۹۳۶.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۵، ص۴۶۰.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۹۷ ـ ۹۸
- ↑ منهاج الکرامه، ص ۱۲۸ - ۱۲۹.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۹۵ ـ ۹۷.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۹۵ ـ ۹۷.